Jaarbericht 2003
1
Jaarbericht 2003 Meedoen én winnen! Zorgverzekeraars Nederland (ZN) bevordert de gezamenlijke belangen van ondernemingen in Nederland die ziekenfonds verzekeringen en/of ziektekostenverzekeringen aanbieden. De hoofdactiviteit van Zorg verzekeraars Nederland is het realiseren van voorwaarden waarbinnen de leden het vak van zorgverzekeraar optimaal kunnen uitoefenen. ZN wil in de zorgsector een prominente rol spelen naast en waar mogelijk samen met de overheid en de landelijke organisaties van zorgaanbieders en patiënten/consumenten. ZN neemt actief deel aan het maatschappelijk debat over de inrichting van het verzekeringsstelsel, het aanbod en de kwaliteit van zorgvoorzieningen.
2
3
Inhoud
Meedoen én winnen!
De Zorgverzekering als high interest product
5
‘Presteren en zorgverzekeraars’ is het thema van het Jaarbericht 2003 dat voor u ligt.
M.J.W. Bontje,
Uiteraard heeft Zorgverzekeraars Nederland dit onderwerp niet geheel ontoevallig gekozen.
algemeen directeur Zorgverzekeraars Nederland
Wellicht bevroedt de lezer een relatie met de grote evenementen waar menig sportliefhebber zich de komende maanden op verheugt: het Europese Kampioenschap
Interviews
voetbal in Portugal, de Tour de France en natuurlijk de Olympische Spelen in Athene. De motivatie is uiteraard van een geheel andere aard. Ze heeft te maken met de door
De report card
8
Niemand wil natuurlijk als slechtste uit de bus komen
dr. T. Laske-Aldershof,
docent en onderzoeker aan de Erasmus Universiteit, Rotterdam
velen in de zorg gedeelde vaststelling dat presteren als werkwoord zijn intrede in de gezondheidszorg heeft gedaan. Overheid, zorgaanbieders en zorgverzekeraars moeten, zoals Van Dale ‘presteren’ omschrijft, ‘eer inleggen met iets’, ‘goed voor de dag komen’, ‘in vorm zijn’. Ze moeten
Het Beste ziekenhuizen-onderzoek
12
‘nakomen waartoe men zich contractueel verplicht heeft’. In feite draait het erom dat de
Ziekenhuizen zijn erg logge bedrijven, die moeilijk in beweging te krijgen zijn
partijen in de zorg doelen vaststellen, waaraan ze normen verbinden, die door externen
gemeten worden, zodat de klant uiteindelijk in staat wordt gesteld weloverwogen keuzes
Peter Lagendijk
te maken. Dit proces van transparantie en toetsbaarheid past volledig in de tijdgeest van
Benchmarking in de thuiszorg
16
vandaag de dag. In een vijftal boeiende interviews verderop in dit jaarbericht kunt u meer
De macht van de cijfers
lezen over de wijze waarop onderzoekers de partijen in de zorg de maat nemen en over de
drs. B.E. van den Dungen,
visie van zorgaanbieders en zorgverzekeraars op transparantie en toetsbaarheid.
directeur Landelijk Vereniging voor Thuiszorg De gezondheidszorg verveelt nooit! Ook dit jaar verwacht ik weer de nodige turbulentie
Een marktgericht zorgstelsel
20
vanuit politiek Den Haag die om een antwoord van de zorgverzekeraars vraagt. Ik doel dan
Om veranderingen door te kunnen voeren is manoeuvreerruimte nodig
bijvoorbeeld op de voorbereidingen met het oog op de komst van de standaardverzekering
drs. M.W.L. Hoppenbrouwers,
in 2006 en de introductie van een no-claim in de ziekenfondsverzekering volgend jaar.
adjunct-directeur Verzekeringen, Zorgverzekeraars Nederland
In de zorg zelf wordt van de verzekeraars een actieve rol verwacht op het terrein van zorginkoop, casemanagement en het stimuleren van kwaliteit.
Transparantie en toetsing in de zorg
24
Kortom, politiek en publiek hebben hooggespannen verwachtingen van zorgverzekeraars
Barrières die transparantie in de weg staan moet je in één klap opheffen
als het gaat om het toegankelijk, betaalbaar en kwalitatief goed houden van de
drs. M.A.J.M. Bos,
gezondheidszorg. Om in sporttermen te blijven: de leden van ZN zullen alles doen om
directeur Zorg, Zorgverzekeraars Nederland
punten te scoren en om zich in de ogen van de verzekerden te blijven kwalificeren voor deelname aan de zorgverzekeraarscompetitie. Voor het behartigen van hun belangen kan
De branche in cijfers
28
Jaaroverzicht 2003
30
men op de branchevereniging Zorgverzekeraars Nederland rekenen!
H. Wiegel
Bestuur, directie en raad van advies
34
Leden
35
Colofon
36
4
voorzitter Zorgverzekeraars Nederland
5
De zorgverzekering als high interest product
Laatst kreeg ik een interessant artikel onder ogen uit Healthplan, het blad van America’s Health Insurance Plans (AHIP), de kersverse branchevereniging van zorgverzekeraars, zeg maar het Amerikaanse Zorgverzekeraars Nederland. In het artikel* wordt de trend naar ‘consumer driven health plans’ beschreven. Een trend waarbij de zorgverzekering steeds consumentgerichter wordt, daar waar ze tot nog toe, zwart-wit gesteld, vooral werkgeversgeoriënteerd was. Zorgverzekeraars springen hier onder andere op in door de inzet van webtechnologie. Cigna Healthcare, Aetna, Great-West Health Care, Vivius en vele andere Amerikaanse zorgverzekeraars gaan steeds meer online. Ze bieden hun verzekerden via het web persoonlijke pagina’s met uiteenlopende informatie over polisvoorwaarden, dekking, kwaliteit van ziekenhuizen en andere zorgaanbieders, de status van declaratie-afhandeling, dieetadvisering, enzovoort. Zo bezoeken 15.000 Cigna verzekerden dagelijks myCigna.com. De Amerikaanse zorgverzekerde, zo luidt de conclusie van het artikel, wordt een actieve, participerende zorgconsument. De grote vraag is natuurlijk of er lessen uit dit verhaal te trekken zijn. Amerika is immers anders dan Europa en het Amerikaanse zorgstelsel verschilt hemelsbreed van het Nederlandse. Toch denk ik dat parallelle ontwikkelingen in de Nederlandse gezondheids zorg plaatsvinden die de relatie tussen zorgverzekeraar en verzekerde op een soortgelijke wijze zullen beïnvloeden als in de Verenigde Staten. Ten eerste is daar de discussie over het zorgverzekeringsstelsel. Dit jaar wordt het parlementaire debat gevoerd over de introductie van een standaardverzekering voor de curatieve zorg. Het lijkt erop dat er na vijtig jaar discussie een einde gaat komen aan het duale stelsel van ziekenfonds- en particuliere verzekeringen. Het streven is in 2006 een privaatrechtelijke zorgverzekering in te voeren die zich kenmerkt door: een verzekeringsen acceptatieplicht, een wettelijk omschreven dekking, een mix van werkgevers- en individuele financiering en winstoogmerk. Zorgverzekeraars moeten zich gaan onderscheiden op de nominale premie, de zorginkoop, de service en diensten.
6
7
In grote lijnen kan Zorgverzekeraars Nederland zich in deze plannen vinden, al wensen wij
zorgverzekering een transformatie ondergaan. Van een product met een in de ogen van de
op een aantal onderdelen meer helderheid, bijvoorbeeld waar het gaat om de keuze voor
consument lage attentiewaarde (low interest) wordt het een belangrijk, persoonlijk
het vereveningssysteem, de solvabiliteitseisen en de mogelijkheid om collectieve
verzekeringsproduct (high interest). Dat vraagt om forse investeringen van de
contracten af te sluiten.
zorgverzekeraars, zoals in ICT. Een bezoekje op de websites van Nederlandse
Puur geredeneerd vanuit de consument denk ik in elk geval dat de nieuwe zorgverzekering
zorgverzekeraars laat zien dat een aantal de nieuwe koers al ingeslagen heeft.
veel pluspunten oplevert: een directe betaalrelatie met de verzekeraar, dus meer financiële betrokkenheid (door de nominale premieheffing en de no-claim), meer
Als branchevereniging zullen we onze leden bijstaan om de juiste randvoorwaarden voor
keuzevrijheid in producten (naast natura- ook restitutieproduct, mogelijkheid van
deze transformatie te creëren. Ik zal een voorbeeld geven. Op dit moment belemmert de
voorkeurscontracten met zorgaanbieders) en een grotere mobiliteit.
regelgeving zorgverzekeraars om inzage te krijgen in het aantal en de aard van medische verrichtingen door zorgverleners in het verleden. Deze gegevens zijn echter essentieel om
Ten tweede zijn er de nodige ontwikkelingen in de gezondheidszorg zelf. Marktwerking in
verzekerden inzicht te verschaffen in prestaties. Zorgverzekeraars Nederland ziet het
de zorg doet stap voor stap haar intrede, zoals te zien is bij de introductie van
aanpassen van de wet- en regelgeving rond gegevensbescherming dan ook als één van de
productfinanciering in de ziekenhuiszorg vanaf 1 januari 2005 - in het uitstel zien wij geen
speerpunten dit jaar.
afstel! Ook het wegvallen van de domeinmonopolies, zie het ontstaan van concurrentie bij het afleveren van medicijnen, is een goed voorbeeld van competitie in de zorg. Verder zien
Ik reken weer op een boeiend en vruchtbaar jaar voor de zorgverzekeraars!
we dat het promoten van een gezonde leefstijl een issue aan het worden is. Burgers zelf hechten meer en meer aan een gezonde leefstijl. De overheid en maatschappelijke
M.J.W. Bontje
organisaties nemen het voortouw in het stimuleren van meer beweging om ziekten als
algemeen directeur
vetzucht, hart- en vaataandoeningen te voorkomen. Ten slotte wil ik het fenomeen van ‘informatie transparantie’ noemen. Op dit moment zijn er vele iniatieven die een grotere inzicht in zorgprestaties en organisaties beogen. Of het nu gaat om het project Snellerbeter.nl, de benchmarkinitiatieven van de Landelijke Vereniging voor Thuiszorg en Arcares of het zorgverzekeraarsvergelijkingssysteem. Het feit dat steeds meer mensen het
* Voor de liefhebbers: ‘Informed choice’, uit Healthplan, january/february 2004.
internet weten te vinden, zeker ook met vragen over de gezondheidzorg, en dat er steeds meer internettechnologie wordt gebruikt, draagt aan deze ontwikkeling bij. Mijn conclusie is dat in Nederland door deze ontwikkelingen een ‘nieuwe zorgverzekerde’ ontstaat. Een verzekerde die meer zal eisen in ruil voor zijn premie-euro’s. Méér in de vorm van prestatie-informatie over zorgaanbieders en méér in de vorm van dienstverlening van de verzekeraar zoals wachtlijstbemiddeling, persoonlijke ziekte- en gezondheids managementprogramma’s en service. Verzekerden willen hun eigen gezondheid kunnen managen en daarvoor willen ze over informatie kunnen beschikken, het liefst online. De vraag is vervolgens wat de consequenties voor de zorgverzekering en de zorgverzekeraars zijn. Ik denk dat het voor zorgverzekeraars de komende jaren de uitdaging wordt om de ‘nieuwe verzekerde’ aan zich te binden door in te spelen op zijn wensen en behoeften. De zorgverzekeraar zal een goed, persoonlijk en transparant verzekeringsproduct moeten bieden, dat bestaat uit een samenstel van een goede verzekering tegen een goede prijs, persoonlijke diensten en service op maat. Een totaalproduct dat direct via het internet te raadplegen en te ‘beheren’is. Zo zal de
8
9
Niemand wil natuurlijk als slechtste uit de bus komen
Interview met Trea Laske, docent en onderzoeker van het instituut Beleid en Management Gezondheidszorg van de Erasmus Universiteit over de report card
>>
Eind dit jaar verschijnt de eerste report card. De Erasmus Universiteit en de Consumentenbond werken al een tijdje aan deze 'informatiebrochure voor verzekerden'. Daarmee kan de verzekerde straks vergelijken hoe 35 zorg verzekeraars in Nederland presteren qua prijs, polisdekking, klanttevredenheid en zorginkoop. ‘De belangrijkste slag die nog gemaakt moet worden in ons zorgstelsel’, schreef Erik Schut vorig jaar in zijn oratie, ‘is dat er goede informatie komt over de prijsprestatieverhouding van zorgverzekeraars en zorgaanbieders’. De kersverse bijzonder hoogleraar gezondheidszorgbeleid en economie van de gezondheidszorg aan de Erasmus Universiteit benadrukte niet voor niks het belang van goede consumenteninformatie. ‘Verzekerden moeten een kritische en weloverwogen keus kunnen maken voor een zorgverzekeraar’, waarschuwde hij. ‘Zonder de dreiging dat ontevreden verzekerden weglopen, gaan zorgverzekeraars zich echt niet inspannen om zorg zo goed en doelmatig mogelijk te regelen’. De Erasmus Universiteit – om precies te zijn, het Instituut Beleid en Management Gezondheidszorg (BMG) – vindt deze kwestie zelfs zo belangrijk dat het contact opnam met de Consumentenbond met het voorstel om samen een zogeheten report card te
11
ontwikkelen. Met behulp van deze ‘informatiebrochure voor verzekerden’ moet de
als de basisverzekering er eenmaal is en verzekeraars meer invloed krijgen. Dan wordt het
consument in de toekomst een weloverwogener keus maken voor deze of gene
nog belangrijker dat de consument tegenwicht biedt”.
zorgverzekeraar. Trea Laske, als universitair docent en onderzoeker verbonden aan BMG,
Laske hoopt – en verwacht – dat Nederlandse verzekerden door de introductie van de
is al ruim een jaar bezig met de voorbereidingen op de report card. Het streven is dat de
report card kritischer zullen worden in hun keus voor een zorgverzekeraar. Die verwachting
eerste eind 2004 wordt gepubliceerd.
baseert zij mede op recent onderzoek in de Verenigde Staten, waar de report cards al
Met collegae heeft Laske inmiddels een vragenlijst opgesteld, die binnenkort aan
enige tijd bestaan. Laske: “De Amerikaanse verzekerde is prijsbewuster geworden door de
verzekerden wordt opgestuurd. Gedacht wordt aan circa 500 verzekerden per verzekeraar
report card. En hij is verzekeraars die slecht presteren gaan vermijden. Zoals verzekeraars
en Laske hoopt op een respons van ongeveer 60 procent. De vragenlijst is bedoeld als
die kwalitatief slechte zorg inkopen of beroerde service bieden. De report cards hebben
een tevredenheidsmeting, die antwoord geeft op de vraag hoe verzekerden hun
ook effect gehad op de verzekeraars, omdat niemand als slechtste uit de bus wil komen”.
zorgverzekeraar beoordelen. Hoe klantgericht is deze, en hoe goed functioneert
Hoe de report card eruit zal zien, kan Laske nog niet zeggen. De Consumentenbond is
bijvoorbeeld de wachtlijstbemiddeling waarmee veel verzekeraars schermen?
eerstverantwoordelijk voor het produkt; de onderzoekers van de Erasmus Universiteit zijn
Op de report card is behalve vergelijkende informatie over de klanttevredenheid, de
ondermeer ‘ingehuurd’ om vragenlijsten op te stellen, data te analyseren, en een
premiehoogte en dekking van de verschillende polissen, ook ruimte voor onderscheidende
evalutatiesysteem te bedenken. Laske's ideaal zou zijn dat de eerste twee pagina's van
initiatieven van afzonderlijke verzekeraars. “Je kunt bijvoorbeeld vermelden wat een
de report card een samenvatting geven van de belangrijkste uitkomsten. Hier zou de
verzekeraar doet om het huisartsentekort in een bepaalde regio weg te werken of
verzekerde in één oogopslag moeten kunnen zien welke verzekeraar opvallend goed of
wachttijden te verkorten”, aldus Laske. Op termijn willen de initiatiefnemers van de report
slecht scoort, en waarom. De hele report card beslaat als het aan Laske ligt ,”hooguit 20
card de zorgverzekeraars ook vergelijken op hun zorginkoopbeleid. Informatie hierover
A4’tjes”.
denkt Laske te achterhalen via toezichthouders zoals het College Toezicht
Het tweede deel van de kaart zou zij willen reserveren voor achtergrondinformatie over de
Zorgverzekeringen (CTZ) – en misschien op termijn de Zorgautoriteit. “Bepaalde informatie
prestaties van de circa 35 zorgverzekeraars. Ook zou zij hier willen aangeven welke
over het zorginkoopbeleid kan voor verzekerden relevant zijn”, zegt Laske. “Het idee is dat
verzekeraar het beste past bij specifieke groepen verzekerden. “Het zou natuurlijk prachtig
de consument kan inschatten of een bepaalde verzekeraar zijn zorg netjes inkoopt. Is de
zijn”, aldus Laske, ”als bijvoorbeeld jongeren, ouderen of chronisch zieken in de report
ingekochte zorg van goede kwaliteit, houdt de verzekeraar zich aan de Ziekenfondswet en
card kunnen lezen welke zorgverzekeraar gezien hun wensen en situatie het meeste kan
is zijn boekhouding in orde?”.
betekenen”. <<
Een andere functie die de report card – althans op Internet – zal krijgen is die van zoekmachine. De consument die voorkeuren, eisen en medische bijzonderheden intikt, krijgt advies welke verzekeraar het beste bij hem past. Laske beaamt dat deze service niet wezenlijk verschilt van die van een aantal andere sites, waarop de produkten van zorgverzekeraars worden vergeleken. “Er zijn inderdaad al een stuk of tien sites die
Over 10 jaar...
hetzelfde doen”, zegt Laske. “Maar ons advies zal op veel meer data zijn gebaseerd dan
zijn er minder zorgverzekeraars overgebleven en is de ingekochte zorg van betere kwaliteit. Voor een kwalitatief hoogstaande inkoop heb je goede mensen nodig en dat kost nu eenmaal geld. Alleen de groten kunnen zich dat permitteren”.
de andere sites, die verzekeraars vooral op prijs en pakketinhoud vergelijken. Wij zijn de enige die zorgverzekeraars ook vergelijken op consumenttevredenheid en de kwaliteit van de zorginkoop”. Het produkt van de Erasmus Universiteit en de Consumentenbond onderscheidt zich volgens Laske nog op een tweede punt. “Veel andere sites werken op provisiebasis en zijn dus niet onafhankelijk van de zorgverzekeraars. Bij ons staat vast dat wij absoluut
Mijn grote voorbeeld...
onafhankelijk zijn”.
Het idee om een report card te ontwikkelen, ontstond ongeveer twee jaar geleden. Laske vertelt dat zij en een aantal collegae zich erover verbaasden dat Nederlanders zo weinig kritisch hun zorgverzekeraar uitkiezen. “Er wordt in Nederland heel weinig geswitcht door verzekerden”, licht Laske toe, “ondanks het feit dat zij al vijf jaar die mogelijkheid hebben.
is Amerika. Ik weet niet of ik verzekerde zou willen zijn in Amerika, maar als onderzoeker ben ik wel eens jaloers op de hoeveelheid geld die de overheid daar overheeft voor het aanleggen van databestanden en vergelijkings- systemen van verzekeraars en verzekerden. In Nederland gaat dat allemaal heel moeizaam”.
Maar dat zou wél moeten: wil je ons zorgstelsel verbeteren en verzekeraars aanzetten tot betere prestaties, dan zullen verzekerden meer met hun voeten moeten stemmen. Zeker
Mijn schrikbeeld... 12
zou het verliezen van ons solidariteitsprincipe zijn. Ik hoop niet dat het ooit zover komt in Nederland dat alleen een gezond iemand een zorgverzekering kan kopen. 13
Ziekenhuizen zijn erg logge bedrijven, die moeilijk in beweging te krijgen zijn.
Interview met Peter Lagendijk, samensteller van het Beste ziekenhuizen-onderzoek van weekblad Elsevier over vergelijkend prestatieonderzoek
>>
Het Beste Ziekenhuizen-onderzoek van weekblad Elsevier was in 1996 het eerste vergelijkende prestatieonderzoek binnen de gezondheidszorg. Inmiddels kent iedereen het. Maar de man die het bedacht, Peter Lagendijk, betwijfelt of het effect heeft gehad op de prestatie van ziekenhuizen. Acht jaar geleden vroeg de hoofdredactie van Elsevier aan Peter Lagendijk of hij een onderzoek wilde opzetten waarin de prestaties van ziekenhuizen onderling vergeleken werden. Redacteuren van Elsevier hadden in Amerikaanse tijdschriften iets dergelijks gezien, maar in Nederland bestond in die tijd nog geen enkel ‘vergelijkend warenonderzoek’ binnen de zorg. Lagendijk, als zelfstandig organisatie-adviseur en ouddirecteur van een onderzoeksbureau kind aan huis bij ziekenhuizen, vond het een leuke opdracht. “Ik wist door mijn werk goed wat er in ziekenhuizen speelde”, legt hij uit. “Bovendien was ik getraind in het maken van hitlijsten. In de jaren tachtig was ik één van de makers van de Tros Top 50 en voor Elsevier's zusje, weekblad Fem, hield ik in die tijd onder bedrijven een terugkerend conjunctuuronderzoek”. De opzet van het Beste ziekenhuizen-onderzoek van Elsevier is sinds het begin redelijk hetzelfde gebleven. Ongeveer 6.500 medisch specialisten, huisartsen, hoofd verpleegkundigen, ziekenhuisdirecteuren en managers krijgen jaarlijks een enquête
15
opgestuurd, met vragen over (de kwaliteit van) de vier ziekenhuizen die zij het beste
gaat’. Maar volgens Lagendijk is het een ‘ervaringenonderzoek’: ”en dat is toch wat
kennen. Het ziekenhuis dat de meeste punten scoort, wordt beschouwd als het beste
anders”. Dit neemt niet weg dat Lagendijk zelf het effect van (publicatie van) zijn
ziekenhuis – vorig jaar het Onze Lieve Vrouwengasthuis in Amsterdam.
onderzoek ook relativeert. “Ik heb niet gemerkt dat het onderzoek effect heeft op het
Daarnaast worden vragen gesteld over enkele actuele onderwerpen. Die verschillen per
functioneren van ziekenhuizen”, zegt hij. ,”Het verbaast me hoe weinig ermee gebeurt,
jaar. Alle antwoorden worden verwerkt in een groot omslagverhaal in een
maar ziekenhuizen zijn nu eenmaal erg logge bedrijven, die moeilijk in beweging te krijgen
septembernummer van Elsevier. Ten tijde van het interview met Lagendijk, in maart, is de
zijn. De prikkel om beter te presteren dan anderen ontbreekt vaak. Zeker nu door fusies
nieuwe vragenlijst voor 2004 net af. In april wordt hij opgestuurd naar alle
de onderlinge concurrentie nog geringer is geworden”.
zorgprofessionals. “Ik begin altijd in februari met de voorbereidingen”, vertelt Lagendijk.
Lagendijk vindt evenwel niet dat het Elsevier-onderzoek géén zin heeft. “Het speelt een
Dan voert hij gesprekken met uiteenlopende partijen in de zorg, zoals branche-
belangrijke rol bij het in kaart brengen van ontwikkelingen binnen de zorg. Zo kwam vorig
organisaties, verzekeraars, belangenverenigingen en artsen. Op basis daarvan bepaalt
jaar bijvoorbeeld naar voren hoezeer de positie van academische ziekenhuizen is
Lagendijk de jaarthema's. Dit jaar is ondermeer gekozen voor de toekomst van het
verslechterd”. Volgens hem houden ziekenhuizen zelf ook scherp in de gaten hoe ze
huisartsenvak. “Problemen rond de huisartsenij spelen al jaren, maar het vraagstuk is nu
scoren. “Als ze goed scoren, staat het gelijk in hun jaarverslag en heeft de plaatselijke
actueler dan ooit”, verklaart Lagendijk. “Uit eigen onderzoek is mij gebleken hoe veel
banketbakker het ineens erg druk”. Tot slot merkt hij ook dat er ‘stoute’ ziekenhuizen zijn
huisartsen die binnen vijf jaar stoppen nog geen opvolger hebben. Dat is echt een groot
“die medewerkers bewerken om voor het eigen ziekenhuis positieve scores in te vullen.
probleem”.
Omdat ze toch erg graag bovenaan willen eindigen”. Maar volgens Lagendijk hebben deze
Een belangrijk verschil met andere vergelijkingssystemen binnen de gezondheidszorg, die
pogingen weinig zin: “voor de Tros Top 50 waren we afhankelijk van platenverkopers voor
de afgelopen jaren werden opgezet, is dat het Elsevier-onderzoek de ervaringen van
de verkoopcijfers van platen. Die jongens werden aan alle kanten bewerkt om de cijfers te
patiënten niet meet. Alleen professionals wordt naar hun mening gevraagd. Ook Lagendijk
manipuleren. Sindsdien ken ik alle trucjes. Mij kun je niet makkelijk meer bedotten”. <<
betreurt die beperking. “Er is simpelweg geen geld om ook patiënten te ondervragen. Maar als dat er wél was, zou ik zeker de patiënttevredenheid meten. Dat zou ook het effect van het onderzoek vergroten. Men zou dan met rode oortjes kennis nemen van de uitkomsten”. Waarom heeft Lagendijk geen samenwerking opgezet met bijvoorbeeld de Consumenten bond, die nu apart onderzoek doet naar patiënt(on)tevredenheid? “Omdat ik de regie in handen wil houden en volledige verantwoordelijkheid wil over het onderzoek”, antwoordt Lagendijk. “Dat zou – vrees ik – niet lukken met de Consumentenbond als partner. Ik ben ook bang dat het onderzoek te modieus zou worden. Ik zie wel eens onderzoeken van ze en vind dat ze te ver gaan met het onderstrepen van het patiëntenbelang”.
Over 10 jaar...
Overigens probeert Lagendijk via een omweg wel degelijk te achterhalen hoe klant(on)
vriendelijk ziekenhuizen werken. Dit jaar heeft hij bijvoorbeeld vragen toegevoegd over afsprakenbeleid en telefonische bereikbaarheid, en over de vriendelijkheid van artsen naar patiënten toe. Ook wil hij een ‘eregalerij’ van maatschappen publiceren: een overzicht van
zal de ziekenhuiszorg beter zijn dan nu. De komende jaren zal hij eerst verder teruglopen, doordat het belang van de medewerkers boven dat van de patiënten wordt gesteld. Maar daarna komt er een periode van bezinning en zal het weer beter gaan.
de maatschappen die het beste scoren. Een poging van vakblad Medisch Contact enkele maanden geleden, om een lijst te maken van de beste dokters, op basis van het oordeel van collegae, mislukte door gebrek aan respons. Maar Lagendijk denkt dat artsen wél
Mijn grote voorbeeld...
zullen meewerken aan een lijst die op maatschapniveau werkt, en niet op individueel
niveau. Hoeveel artsen zullen reageren, blijft afwachten. Van de bijna 6.500 artsen en andere
zijn beursgenoteerde bedrijven zoals Coca Cola, Unilever en McDonalds. Van hen kunnen ziekenhuizen nog veel leren: ze leveren grote prestaties, doen veel aan research en weten zich bovendien correct te gedragen.
zorgprofessionals die de Elsevier-vragenlijst ontvangen, reageren er slechts 1.160: een respons van 18%. Managers en directeuren zijn het probleem niet: van hen vult ongeveer 70% de vragenlijst in. Maar de respons van specialisten en vooral huisartsen en
Mijn schrikbeeld...
hoofdverpleegkundigen is belabberd: die varieert van 7 tot 18%.
Criticasters zeggen dat het Elsevier-onderzoek ‘alleen over de reputatie van ziekenhuizen
16
is dat verder wordt opgelegd dat ziekenhuizen hun productie moeten centraliseren. We hebben in de Sovjetunie gezien wat een ramp dat werd. Toch is het een reëel gevaar: de fusiegolf van ziekenhuizen zal de komende jaren zeker doorzetten. 17
De macht van de cijfers
Interview met Bas van den Dungen, directeur van de Landelijke Vereniging voor Thuiszorg over benchmarking
>>
Anno 2004 bestaan er vele ‘vergelijkende warenonderzoeken’ in de zorg. De thuiszorg was 7 jaar geleden de eerste branche die zichzelf op de operatietafel legde. Elke geïnteresseerde kan sindsdien opzoeken hoe het staat met ondermeer de produktie, kosten en klanttevredenheid in de thuiszorg. Maar Bas van den Dungen, directeur van de Landelijke Vereniging voor Thuiszorg, puzzelt nog steeds op verbetering van de benchmark. Dat er een benchmarksysteem kwam in de thuiszorg, is te danken aan Erica Terpstra. De oud-staatssecretaris van VWS verweet de thuiszorg in 1997 dat die ondoelmatig werkte. ‘Waar blijft al het geld dat we in jullie pompen?’, vroeg ze. Dat zette de Landelijke Vereniging voor Thuiszorg (LVT), die 95 procent van de thuiszorginstellingen vertegen woordigt, aan het denken. “Terpstra had gelijk”, vertelt Bas van den Dungen, nu directeur en destijds adjunct-directeur van de LVT. “We dachten en zeiden dat de thuiszorg wél doelmatig werkte, maar konden het niet met cijfers aantonen. Tot we bedachten: waarom zetten we niet een benchmarksysteem op?” Van den Dungen geloofde vanaf het begin dat de thuiszorg baat zou hebben bij bench marken. Dat heeft ongetwijfeld met zijn vorige baan te maken, op het ministerie van financiën. Jaren maakte hij deel uit van de roemruchte Inspectie der Rijksfinanciën (IRF).
19
Onder de kop ‘De spionnen van Zalm’ deed weekblad Intermediair een half jaar geleden
Hij verwacht dat de derde benchmark, die medio 2005 wordt gepubliceerd, wederom een
uit de doeken hoe deze club van briljante, superambitieuze economen en juristen door
disciplinerend effect heeft – thuiszorginstellingen wéten nu dat er elke paar jaar eentje
Zalm wordt ingezet om te onderhandelen over de budgetten – lees: bezuinigingen- van de
komt. Zijn inschatting is dat instellingen met name beter zullen scoren op het onderdeel
verschillende ministeries. Gevraagd naar hun ervaringen met de IRF, gaven diverse
‘communicatie met de klant’. Dat was in de tweede benchmark namelijk de zwakste
ministers ruiterlijk toe dat zij en hun ambtenaren het in de onderhandelingen keer op keer
schakel.
afleggen tegen ‘de jongens en meisjes van de IRF’. Oud-minister Borst bood één van hen
In de benchmark 2004 komt waarschijnlijk ook een nieuw onderdeel. De LVT wil dan een
zelfs een baan aan op haar eigen departement, omdat ze zo onder de indruk was van zijn
inventarisatie opnemen van het effect van thuiszorg. Gedacht wordt bijvoorbeeld aan
creatieve bezuinigingsvoorstellen.
antwoord op vragen als: ‘hoeveel minder ligdagen in ziekenhuizen en andere instellingen
Van den Dungen was één van degenen die onderhandelde met het ministerie van
levert thuiszorg op?’, ‘hoe veel langer kunnen mensen thuis blijven wonen dankzij
Volksgezondheid. Hij kende dus de macht van cijfers en vermoedde daarom dat de
thuiszorg?’ en ‘wat is de bijdrage van thuiszorg aan het geluk van patiënten?’.
thuiszorg veel beter zou kunnen onderhandelen met VWS als zij kon laten zien wat haar
Een poging om de thuiszorg te laten beoordelen door zakelijke partners zoals huisartsen,
productie was en hoe de kosten eruitzagen. En zo ging het ook, vertelt Van den Dungen.
ziekenhuizen en zorgverzekeraars, mislukte. Volgens Van den Dungen ondermeer omdat zij
“Toen VWS het boter-bij-de-visprincipe invoerde, hadden we binnen een week 50 miljoen
niet anoniem konden reageren. Het voelt natuurlijk ongemakkelijk om publiekelijk te
gulden extra geregeld. In de jaren erna kwamen daar nog honderden miljoenen bij. Dat
klagen over de prestaties van een organisatie waarmee je nauw samenwerkt.
ging zo soepel omdat we rechtstreeks konden laten zien waar extra gelden heen zouden
De benchmark van de thuiszorg is volwassen geworden. Zo volwassen dat de Amerikaanse
gaan en dat zij echt meer zorg aan het bed zouden opleveren”.
branche-organisatie volgens Van den Dungen inmiddels jaloers naar zijn Hollandse zusje
Ook de jaarlijkse tariefonderhandelingen verlopen volgens hem nu veel makkelijker.
kijkt. “De Amerikanen zijn eerder met benchmarken begonnen, maar hun onderzoeken zijn
“Ons vermoeden dat thuiszorgmedewerkers al jaren licht onderbetaald werden, bleek te
veel smaller”, aldus Van den Dungen. “Zij kijken óf naar klanttevredenheid óf naar de
kloppen. Dat konden we dankzij de uitkomsten van het benchmarkonderzoek voor het
kosten, maar niet naar beide tegelijk. Laat staan dat zij over landelijke cijfers beschikken,
eerst hard maken”. De tarieven gingen omhoog, behalve dit jaar, toen de bezuinigingen
van alle thuiszorginstellingen. Ze zijn dus erg nieuwsgierig hoe wij dat hebben aangepakt”.
ook de thuiszorg troffen. Er vielen ontslagen en er was minder geld beschikbaar voor
<<
bijscholing. Maar volgens van den Dungen is de werkdruk niet toegenomen – de ontslagen zouden vooral ‘in de overhead-hoek’ zitten. Of de medewerkers zelf dit ook zo zien, merkt hij komend jaar vanzelf. De medewerkerstevredenheidsmeting is immers een vast onderdeel van het benchmarkonderzoek. Voor de benchmarks in 1997 en 2000 werden alle 120.000 medewerkers in loondienst gevraagd naar hun werkervaringen. Andere vaste pijlers van de benchmark zijn de klanttevredenheidsmeting en het productiekosten
Over 10 jaar...
overzicht. Voor het eerste onderdeel worden 45.000 patiënten aangeschreven, waarvan er
ongeveer 25.000 reageren. Een belangrijk effect dat een benchmarkonderzoek zou moeten hebben, is die op de
kiezen mensen een thuiszorgorganisatie via het web. De organisatie die volgens de benchmark de grootste bijdrage levert aan de kwaliteit van leven, wordt de gelukkige.
bedrijfsvoering. Hebben de eerste twee benchmarks in dit opzicht effect gehad? Van den Dungen vindt van wel. “Uit het tweede onderzoek blijkt dat de efficiëntie van thuiszorg instellingen sinds het eerste onderzoek sterk is toegenomen. En ook de tevredenheid van
Mijn grote voorbeeld...
klanten en medewerkers is flink gegroeid”. Dat komt volgens hem door het disciplinerende
effect van de benchmark. “De benchmark heeft status sinds thuiszorginstellingen zien dat hij gebruikt wordt om hun belangen te behartigen”, verklaart Van den Dungen. “Dat wil
is de Finse overheid. Sinds de jaren negentig heeft die miljarden geïnvesteerd in kennis en technologie. Dankzij die zorgvuldige, uiterst consequente strategie is Nokia geworden wie zij nu is.
zeggen: als instrument om betere tarieven te krijgen en extra middelen. Sindsdien houden instellingen rekening met de uitkomsten. Omdat dat in hun eigen belang is”. In het tweede onderzoek werd aan instellingen gevraagd wat zij met de uitkomsten van de eerste
Mijn schrikbeeld...
benchmark hadden gedaan. “Toen bleek dat zij hun doelstellingen voor interne
is ook Nederland en betreft onze nationale valkuil om steeds méér regeltjes te maken. Kijk naar de plannen van het kabinet om bij de nieuwe basis- verzekering in 2006 een zorgtoeslag in te voeren. Volgens de laatste berekeningen komen daarvoor viereneenhalf miljoen mensen in aanmerking. Dat is toch absurd? Dat gaat een ondraaglijke bureaucratische papierwinkel met zich meebrengen.
bedrijfsvoering rechtstreeks baseren op de uitkomsten van de laatste benchmark”, aldus van den Dungen.
20
21
Om veranderingen door te kunnen voeren is manoeuvreerruimte nodig
Interview met Theo Hoppenbrouwers, adjunct-directeur Verzekeringen van Zorgverzekeraars Nederland over een marktgericht zorgstelsel
>>
Nederland loopt in Europa voorop met zijn voorbereidingen op (invoering van) een marktgerichter zorgstelsel, vindt Theo Hoppenbrouwers, adjunct-directeur van Zorgverzekeraars Nederland. Volgens hem is sinds kort sprake van een cultuuromslag als het gaat om het nieuwe stelsel. “De Nederlandse overheid is het meest voortvarend van alle Europese landen als het gaat om het aanpassen van wetten die invoering van een marktgerichter stelsel mogelijk maken”, legt Theo Hoppenbrouwers uit, adjunct-directeur van de divisie verzekeringen bij ZN. “Langzaam maar zeker worden steeds meer risico's ingebouwd in ons publiek rechtelijke stelsel, bijvoorbeeld voor de verzekeraars. En dat is best een prestatie gezien de maatschappelijke discussies die hier altijd losbarsten als je probeert iets aan de grondslag van het zorgstelsel te veranderen”. Andere Europese landen zijn volgens Hoppenbrouwers nog niet zover. “In Frankrijk wordt de publiekrechtelijke ziektekostenverzekering nog grotendeels bestierd door de overheid en zijn slechts kleine stukjes ervan geprivatiseerd”, aldus Hoppenbrouwers. “En ook in Duitsland is nog nauwelijks sprake van marktprikkels. De ziektekostenverzekering is er bijna geheel een publiekrechtelijk verhaal. Negentig procent van alle ziektekosten verzekeringen valt binnen de publieke tak. Omdat de ziekenfondsgrens daar veel hoger
23
ligt, is het aantal particuliere verzekerden er relatief gezien veel kleiner dan bij ons”.
eindelijk een heldere relatie tussen prijs en prestatie van medische (be)handelingen die
Begrijpen we Hoppenbrouwers goed en zit er wellicht een nieuwe gidsrol in voor
specialisten leveren.
Nederland, op het gebied van de economische organisatie van de gezondheidszorg? Dat
En de consument die een zorgverzekeraar wil selecteren op kwaliteit, heeft die al baat bij
zou een positieve ontwikkeling zijn: de laatste tijd raakte Nederland zijn voorbeeldrol kwijt
de door Hoppenbrouwers gesignaleerde cultuuromslag? “Interessant in dit opzicht is dat
en werd het nadrukkelijk afgeserveerd als gidsland op sociaal-economisch of politiek
de Erasmus Universiteit nu bezig is om samen met de Consumentenbond prestatie-
gebied. Ook het zo lang bejubelde poldermodel werd afgedaan als een versleten concept.
indicatoren op te zetten voor zorgverzekeraars”, antwoordt Hoppenbrouwers. “Maar dit
En zelfs de journalist van The Economist, die in 2002 nog veertien jubelende pagina's
soort ontwikkelingen staat nog wel in de kinderschoenen. Er zijn nog geen objectieve
weet aan de sociaal-economische koers van ons land, liet in maart in NRC Handelsblad
criteria waarmee je de kwaliteit van de zorg die zorgverzekeraars inkopen, kunt meten. En
weten dat hij helemaal niet meer enthousiast is over het functioneren van Nederland.
voor in Nederland een helder prijssysteem is ingevoerd, kunnen we die indicatoren ook
“De overheid is al sinds 1989 bezig om ons zorgstelsel marktgerichter te maken”, licht
niet precies vaststellen”.
Hoppenbrouwers, van origine macro-econoom, toe. “Structurele veranderingen in ons
Of de aanstelling van een liberale minister op het ministerie van Volksgezondheid de
stelsel verlopen in Nederland nu eenmaal erg traag. Maar wat ik de laatste tijd zie, is dat
invoering van een marktgerichter zorgstelsel zal bespoedigen, betwijfelt Hoppenbrouwers.
het eind jaren tachtig ingezette beleid zijn vruchten begint af te werpen. We zitten in een
“Hoogervorst is nu inderdaad de regisseur van de verandering. Maar om dingen te kunnen
cultuuromslag en dat merk ik op verschillende fronten. Bijvoorbeeld aan de mentaliteit van
veranderen, moet je onderhandelen en daarvoor heb je manoeuvreerruimte nodig. Door
de zorgverzekeraars”.
alle bezuinigingen is die nu erg beperkt”. Van een ‘flagrant verschil’ tussen Hoogervorst
Volgens Hoppenbrouwers gedragen deze zich steeds meer als ondernemers en gaan zij
en zijn linkser georiënteerde voorgangers is volgens Hoppenbrouwers overigens geen
volwassener om met de kritiek van buitenaf dat hun functioneren niet transparant genoeg
sprake. “Het verhaal van de ambtenaren is sinds eind jaren tachtig hetzelfde gebleven.
is. Zo voeren volgens hem steeds meer zorgverzekeraars klanttevredenheidsonderzoeken
Sinds het tweede kabinet Lubbers volgt de overheid ongeveer dezelfde lijn als het gaat om
uit onder de eigen verzekerden. “Sinds verzekerden kunnen switchen, wil een
ons toekomstige zorgstelsel. Het positieve is dat die lijn, de contouren van het nieuwe
zorgverzekeraar weten waarom iemand juist voor hém kiest en wat hij belangrijk vindt”,
stelsel, steeds zichtbaarder worden en dat de ideëen erover steeds beter zijn
aldus Hoppenbrouwers. “Hij wil een betere band met diegenen die een
uitgekristalliseerd. Als ik spreek over een cultuuromslag, heb ik het ook dáár over”. <<
ziektekostenverzekering bij hem hebben. Daardoor doet hij ook meer zijn best om tegemoet te komen aan de behoefte van verzekerden aan meer transparantie. Veel zorgverzekeraars kijken inmiddels serieus naar hun eigen functioneren, bijvoorbeeld op het gebied van wachttijden en de kwaliteit van de zorg die zij inkopen”. Ook op een andere plek ziet Hoppenbrouwers méér transparantie en aandacht voor kwaliteit. Sinds de Ziekenfondswet drie jaar geleden werd aangepast, moeten de
Over 10 jaar...
ziekenfondsen jaarlijks hun doelstellingen op papier zetten. Maar het belangrijkste is
volgens Hoppenbrouwers dat zij in datzelfde verslag ook concreet moeten aangeven welke
zullen we pas een concreet beeld hebben van hoe marktwerking werkt in de gezondheidszorg. Nu is dat nog vooral een theoretisch concept.
inspanningen zijn geleverd om deze doelstellingen te realiseren. Hoppenbrouwers: “Het komt erop neer dat de ziekenfondsen sinds kort moeten opschrijven met welke problemen zij kampen, hoe zij die hebben aangepakt en met hoeveel succes zij dit hebben gedaan.
Mijn grote voorbeeld...
Dat betekent dat er veel meer openheid van informatie is, bijvoorbeeld over de
discrepantie tussen vraag en aanbod”. Bovenstaande observaties van Hoppenbrouwers willen niet zeggen dat hij tevreden is.
is toch Nederland als het gaat om de geleidelijke invoering van een marktgerichter zorgstelsel. Wat wij op het gebied van wetgeving hebben gedaan in dat opzicht, gebeurt elders in Europa nog nergens.
Vóór de omslag naar een marktgericht zorgstelsel daadwerkelijk gemaakt kan worden, moeten er nog veel obstakels uit de weg geruimd worden, stelt hij. ,,Veel zorgverzekeraars proberen weliswaar kwalitatief goede zorg in te kopen, maar er zitten grenzen aan wat zij
Mijn schrikbeeld...
kunnen. Zij hebben bijvoorbeeld nog steeds een contracteerplicht naar de ziekenhuizen
toe". Van hun streven om zorg in te kopen op basis van objectieve prestatie-indicatoren, komt volgens Hoppenbrouwers ook nog weinig terecht. Hij wacht met smart op de invoering van de Diagnose Behandel Combinaties (DBC's); daarmee komt er, verwacht hij,
24
is dat Nederland net zo'n beroerd systeem heeft als Frankrijk, zodat in een warme zomer heel veel ouderen onnodig sterven. De samenleving is daar zo geïndividualiseerd en ook geanonimiseerd dat kinderen kennelijk niet meer op hun ouders letten. We moeten oppassen dat we niet alleen verantwoordelijk- heid voor onszelf nemen, maar ook voor elkaar.
25
Barrières die transparantie in de weg staan moet je in één klap opheffen
Interview met Chiel Bos, directeur Zorg van Zorgverzekeraars Nederland over transparantie en toetsing in de zorg
>>
De laatste jaren worden in de zorg steeds meer benchmarks opgezet. De sector volgt hiermee de nieuwste nationale hobby: ‘lijstjes’ maken. Zo weten we nu waar de beste haringkraam van Nederland staat én het beste ziekenhuis. Maar volgens Chiel Bos, directeur zorg bij ZN, hebben de ‘lijstjes’ in de zorg nu nog weinig zin. “We zouden elke dag wel zo'n lijstje willen publiceren”, verzuchtte Raymond Vermeulen, lid van de hoofdredactie van het Algemeen Dagblad, onlangs in een interview. Op de dagen dat het dagblad zijn beroemde landelijke oliebollen- en haringtest publiceert, vliegt de krant namelijk de winkels uit. Maar vanwege de hoge kosten van zulke vergelijkende warenonderzoeken, beperkt de AD-redactie zich noodgedwongen tot bovengenoemde twee testen. De media zijn niet de enigen die zich op ‘de lijstjes’ hebben gestort. Ook in de gezondheidszorg publiceert de ene na de andere partij ranglijsten, waaruit duidelijk moet worden waar de beste zorg wordt geleverd – thuiszorg bijvoorbeeld of ziekenhuiszorg. Maar volgens Chiel Bos, directeur Zorg bij Zorgverzekeraars Nederland, zijn de ‘lijstjes’ in de zorg wel aardig, maar ook tamelijk zinloos. “Het is natuurlijk hartstikke goed dat over zorg nu ook benchmarks worden gemaakt”, stelt Bos, voormalig huis- en tropenarts.
27
“Zo wordt duidelijk hoe zorgaanbieders presteren. Maar er gebeurt op dit moment nog
bejegening van de patiënt en het aantal jaarlijkse infectiegevallen onder hun patiënten tot
niks met die benchmarks. Een onderzoek heeft pas zin als er ook consequenties worden
aan de mate waarin zij trouw de wetenschappelijke standaarden op hun vakgebied
verbonden aan de uitkomsten ervan. Dat wil zeggen, als je instellingen die beroerd
volgen. Scoort een arts op meer dan vijf aspecten een onvoldoende, dan wordt zijn
presteren daarop kunt afrekenen. Met een ziekenhuis dat slecht scoort zou je als
contract opgezegd”.
zorgverzekeraar bijvoorbeeld geen zaken meer moeten hoeven doen. Maar dat moeten we
ZN is overigens wel degelijk bezig met het opzetten van een benchmark. Onlangs
wél, we hebben nog steeds een contracteerplicht naar alle zorginstellingen toe”.
publiceerde het als eerste stap in die richting een inkoopgids, waarin staat wat bij 105
Bos memoreert wat er gebeurde toen zorgverzekeraar Agis recent probeerde de banden
DBC's de beste behandeling is, gelet op de laatste wetenschappelijke inzichten. Nu wil ZN
door te snijden met het Amsterdamse Slotervaartziekenhuis. “In Amsterdam is een
per aandoening in kaart gaan brengen waar de beste behandeling plaatsvindt. Eind dit jaar
overschot van 1400 bedden en bij het Slotervaart werd aantoonbaar onvoldoende
wordt een eerste overzicht gepubliceerd waarin voor een x-aantal aandoeningen gekeken
kwaliteit geleverd en te dure zorg. Daarom wilde Agis het contract met dit ziekenhuis
wordt welk ziekenhuis de beste behandeling biedt. Daarna wil het ook inventariseren waar
opzeggen. Maar politiek Den Haag hield dat tegen, met oneigenlijke, emotionele
bij een bepaalde aandoening de beste thuiszorg en AWBZ-zorg beschikbaar is.
argumenten. ‘De zorg komt in gevaar, er gaan doden vallen!’ riep men. Terwijl dat
Samenwerking met patiëntenorganisatie NPCF, die al peilingen publiceert van de
helemaal niet waar is: vanwege de overcapaciteit in Amsterdam, kunnen patiënten in die
ervaringen van patiënten met bepaalde vormen van zorg, lijkt Bos op termijn een goed
stad altijd terecht voor goede zorg”.
idee. Samen zouden zij een vollediger benchmark kunnen maken. Maar vooralsnog hebben
Als we het toch hebben over ‘zorg die in gevaar komt’, durft Bos wel een andere stelling
de verzekeraars hun handen nog vol aan de eerste stapjes. Met een enquête onder
aan. “Ik denk dat de patiënt in gevaar komt als we zorginstellingen die niet efficiënt
verzekerden wordt nu uitgezocht welke aandoeningen zíj opgenomen willen zien in de ‘best
werken geforceerd openhouden. Dus doordat er niet transparant wordt gewerkt”. Als het
treatment’-ranglijst van ZN. <<
de overheid ernst is met zijn streven om de (verhouding tussen prijs en kwaliteit in de) zorg transparant te maken, vindt Bos, moet zij consequent zijn en alle regels afschaffen die transparantie in de weg staan. De contracteerverplichting voor zorgverzekeraars is één barrière en volgens Bos zijn er veel meer. “Die barrières moet je niet stapvoets, stukje bij beetje opheffen, zoals VWS nu doet, maar in één klap. Anders krijg je nooit werkelijke transparantie in de zorg”. De zorgverzekeraars zelf hebben nog geen aanstalten gemaakt om een benchmark op te zetten van hun eigen product – ziektekostenverzekeringen. Wat vindt Bos van die terughoudendheid, gelet op het feit dat benchmarken de transparantie in zorgverzekeringsland zou bevorderen? “Ik verwacht dat we in een later stadium wel met een eigen benchmark komen”, zegt hij. “Als we een beetje gegroeid zijn in onze nieuwe rol. Die is echt veranderd: zorgverzekeraars zijn sinds kort ook verantwoordelijk voor de
Over 10 jaar...
zorginkoop en worden aangesproken op de kwaliteit van de zorg die zij vergoeden”.
De nieuwe rol is volgens Bos niet de enige reden waarom zorgverzekeraars nog geen eigen vergelijkend warenonderzoek hebben opgezet. “Een benchmark functioneert het
zal het voor verzekerden kraakhelder zijn waar zij moeten zijn voor de beste zorg, doordat de verzekeraars steeds meer gaan contracteren op basis van het principe voor-wat-hoort-wat.
beste als hij wordt opgezet door de externe partij die er het meeste belang bij heeft. Als iemand een benchmark maakt over zijn eigen product, loop je het risico dat hij geen volledige openheid van zaken geeft. Dan schiet je je doel – transparantie geven – alsnog
Mijn grote voorbeeld...
voorbij. Kijk maar naar de benchmark over de zorg in verzorgings- en verpleeghuizen, die
is de compleet transparante werkwijze van de arbodiensten. Dat zie je terug in de prestatiecontracten die zij afsluiten met de werkgevers. En in de benchmark die zij door een externe partij hebben laten opzetten.
door deze branche zelf was opgezet. Toen bleek dat nogal wat instellingen slechte kwaliteit leverden, werd de publicatie van de uitkomsten maar liefst een jaar
tegengehouden!” Goede voorbeelden van benchmarks kent Bos ook, hij zegt bijvoorbeeld onder de indruk te zijn van de benchmark die verzekeraars en ziekenhuizen gezamenlijk opzetten in Amerika.
Mijn schrikbeeld...
“Per ziekenhuis worden specialisten daar in een interne benchmark beoordeeld op hun
is dat voor artsen en andere professionals in de zorg geld de grootste prikkel wordt en zij nog méér dan nu het alleen daarover hebben. Ik zou het heel erg vinden als zij alleen harder gaan werken wanneer zij per handeling betaald krijgen.
functioneren. Gekeken wordt hoe zij presteren op 15 aspecten, variërend van hun
28
29
De branche in cijfers
Per 1 januari 2004 zijn er 60 zorgverzekeraars in Nederland. Ten opzichte van 2003 is
Bron: Vektis, SUO, CVZ
Gemiddelde premie per verzekerde per jaar
dit aantal met 1 zorgverzekeraar gedaald door de integratie van Rijnmond II (voormalige Levob-portefeuille) in Rijnmond.
In 2003 waren de zorgverzekeraars goed voor een omzet van 44 miljard euro.
Procentueel
Het aantal particulier verzekerden was is 2003 hoger dan in 2002 en het aantal
AWBZ
ziekenfondsverzekerden is licht gedaald. Opvallend is de forse groei van de
ZFW
publiekrechtelijk verzekerden als gevolg van de overstap van het personeel van de
In euro’s
academische ziekenhuizen naar de publiekrechtelijke verzekering.
ZFW
2001
2002
2003
2004
10,25% 10,25% 12,3%* 13,25% 7,95% 7,95% 8,45% 8,00%
Nominaal (Rekenpremie)
147,02 155,4 257,37 221,67
Privaatrechtelijk
MOOZ bijdrage (20-64 jr)
100,74
WTZ (20-64 jr)
Bron: Vektis
Aantallen ziekenfondsen en particuliere zorgverzekeraars per 1 januari 2004
2000 2001 2002 2003 2004
81,6
96
120,00
211,28 234,24 320,64 393,60
Standaard polis (tot 64 jr.)
1203,48
1305,8
1416,48
1465,08
Standaard pakket polis (tot 64 jaar)
1503,48
1632
1770,72
1831,44
SP en SPP (65 jaar en ouder)
1503,48
1632
1770,72
1831,44
Studenten SPP (tot 19 jr)
241,44
249,48
217,8
0,00
Ziekenfondsen
27 25 25 22 22
Studenten SPP (vanaf 20 jr)
85,44
91,56
9,48
0,00
Particulier
50 47 46 39 38
Meeverzekerde kinderen SSPP
42,72
45,72
56,16
0,00
Privaatrechtelijk 47 44 43 36 35
Publiekrechtelijk 3 3 3 3 3 Totaal
77 72 71 61 60 Uitgaven ziekenfondswet per verzekerde in euro's. Dekking 96% Grensoverschrijdende zorg Kraamzorg Ziekenvervoer
Bron: CBS, CVZ, SUO, KPZ
Aantal verzekerden in miljoenen, mediostanden
2000 2001 2002 2003 Mutatie
Bevolking 15.918.699 16.039.261 16.144.252 16.221.695 0,5%
Hulpmiddelen Paramedische hulp Ziekenhuiszorg
Ziekenfonds 10.310.817 10.287.111 10.158.998 10.151.866 -0,1% Particulier 5.273.051 5.445.376 5.658.723 5.728.085 1,2%
Verloskundige hulp
Privaat 4.491.179 4.664.501 4.876.750 4.848.310 -0,6%
Tandheelkundige hulp
Publiek 781.872 780.875 781.973 879.775 12,5% Overige* 334.831 306.774 326.531 341.744 4,7%
Specialistische hulp Farmaceutische hulp
* Hieronder vallen o.a. gedetineerden en onverzekerden
Huisartsenhulp 0
30
100
200
300
31
400
500
600
700
800
900
Jaaroverzicht 2003 Januari
Februari
Maart
April
Mei
Juni
Politiek moet vasthouden aan
ZN wil verplicht DBC-experiment
Maatregel De Geus is essentieel
ZN start helpdesk modernisering AWBZ
Verzekerbare zorg uit AWBZ
Rol van zorgverzekeraars ook sterk
vraagsturing
Het bestuur van ZN is er voorstander
De vaste commissie voor
Op 1 april is de modernisering van de
Naar aanleiding van de kostenstijging in de
aan vraagzijde
Tijdens de nieuwjaarsbijeenkomst van ZN
van om per 1 juli 2003 niet meer
Volksgezondheid vergadert over de
Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten
AWBZ zegt directeur Zorg van ZN Chiel Bos
Tijdens het congres ‘Het
adviseert voorzitter Wiegel de politiek om
collectief maar bilateraal met
plannen van minister De Geus. In een
(AWBZ) van start gegaan. Om de
tijdens het Nationaal Forum Thuiszorg dat
Nederlandse Zorgstelsel 2003-
vast te houden aan het principe van
ziekenhuizen te onderhandelen over
brief aan de commissie schrijft Chiel
zorgkantoren en uitvoeringsorganen te
grote delen van de AWBZ-zorg overgeheveld
2007’ stelde Martin Bontje,
vraagsturing in de gezondheidszorg.
DBC’s. ZN wil met ingang van 1 juli de
Bos, directeur Zorg van ZN, dat
ondersteunen in de aanvangsfase van
kunnen worden naar het tweede of derde
algemeen directeur van ZN, dat bij
‘Alleen dan kunnen de knelpunten in de
deelname aan het DBC-experiment
zorgverzekeraars alleen hun sturende rol
de modernisering van de AWBZ, heeft
verzekeringscompartiment. Volgens Bos kun
gereguleerde marktwerking de rol
zorg worden aangepakt en kan worden
verplicht stellen. Bovendien streeft ZN
kunnen vervullen als er sprake is van
ZN een helpdesk opgezet.
nen zorgverzekeraars de contractering van de
van de zorgverzekeraars niet alleen
ingespeeld op de vraag naar zorg’.
naar een publieke borging van het
prijsconcurrentie. Volgens Bos is de
verzekerbare zorg uit de AWBZ zelf uitvoeren.
aan de aanbodzijde moet worden
Daarnaast roept Wiegel politici op om
onderhoud van de DBC-informatie door
maatregel van De Geus essentieel voor
Kosten stijgen door afname wachtlijsten
eerst de acute problemen in de zorg aan
een onafhankelijke organisatie.
het afromen van de omvangrijke
In de voorjaarsbrief zorg 2003 aan
Wettelijke maatregel geneesmiddelenprijzen
vraagzijde. Volgens ZN kan polis-
bonussen en kortingen van apothekers.
minister De Geus van Volksgezondheid
geschorst
en premiedifferentiatie voor
meldt ZN dat de wachtlijsten in de
De voorzieningenrechter van het College van
verzekerden een prikkel zijn voor een bewust gebruik van de zorg.
te pakken en dan pas te discussiëren
versterkt, maar ook aan de
over het nieuwe zorgstelsel. Zijn oproep
‘Financiële Bouwstenen Zorg’
krijgt veel bijval van de politiek.
Het rapport ‘Financiële Bouwstenen
Gids Ziektekostenverzekering
cure en care opnieuw zijn gedaald. ZN
Beroep voor het Bedrijfsleven heeft de
Zorg’ bevestigt de visie van ZN-voorzitter
Zorgverzekeraars Nederland geeft een
wijst ook op de financiële schaduw
wettelijke verlaging van de geneesmiddelen
ZN betreurt handelswijze vakbeweging
Wiegel dat de politiek voor ingrijpende
nieuwe Gids Ziektekostenverzekering uit.
zijde van dit succes: de sterke stijging
prijzen geschorst. Martin Bontje, algemeen
Stichting www.ookjij.nl
ZN neemt uitdrukkelijk afstand van de
keuzes staat als de geraamde uitgaven
Deze jaarlijkse uitgave bevat informatie
van de kosten. Zorgverzekeraars
directeur van ZN, betreurt het dat deze
De stichting www.ookjij.nl wint de
uitspraken van Unie MHP en vakcentrale
van de zorg het Budgettair Kader Zorg
over onderwerpen waarmee
vragen dan ook om een budgetver
maatregel van De Geus niet kan ingaan. ‘Dit
jaarlijkse Niek de Jong prijs voor
CNV in de media dat zorgverzekeraars de
overstijgen. Eerder zei de ZN-voorzitter
zorgverzekeraars, zowel particulier als
ruiming om de extra uitgaven in 2003
betekent dat de huidige CTG-beleidsregels
goed nieuws in de
verhogingen van de ziektekostenpremies
zich zorgen te maken over de
ziekenfonds, dagelijks te maken krijgen.
te kunnen financieren.
van kracht blijven en de maatregel sowieso
gezondheidszorg. De stichting
gebruiken om onnodige reserves op te
bezuinigingsklem waarin de zorg
enkele maanden vertraging ondervindt.’
bouwde een internetsite voor
bouwen. Volgens ZN laten de
gevangen dreigt te raken. Snijden in het
CVZ pleit voor identificatieplicht
ZN Kenniscentrum levert
premiestijgingen zich simpelweg
verzekeringspakket is volgens Wiegel
Het College voor Zorgverzekeringen
DBC-zorgprofielen op
DBC-systematiek in gevaar
beperking, die nauwelijks kunnen
verklaren door de hogere uitgaven aan
onontkoombaar.
(CVZ) pleit voor een identificatieplicht
Met ingang van 1 januari 2003 kunnen
Als zorgaanbieders belangrijke DBC-informatie
lezen. Hierdoor kunnen deze jonge
om de kans op fraude in de zorg terug
zorgverzekeraars lokaal afspraken
op declaraties weglaten, moeten
mensen beter integreren in de
Nauwelijks voortgang administratieve
te dringen. Voor de lange termijn
maken over de prijzen van 17 DBC-
zorgverzekeraars deze nota’s niet vergoeden.
samenleving.
lastenverlichting
adviseert het CVZ een chipkaart met
groepen. Het Kenniscentrum DBC van
Dat stelt ZN in een brief aan demissionair
Meer vrijheidsgraden voor het
Zorgverzekeraars en zorgaanbieders zijn
daarop een biometrisch kenmerk van de
ZN heeft zorgprofielen voor 16 van
minister De Geus van Volksgezondheid.
Medisch specialisten in loondienst
ziekenfonds
teleurgesteld over het uitblijven van
verzekerde. Volgens ZN is het
deze 17 DBC-groepen opgeleverd. Met
Volgens ZN driegt het probleem rond de
Tijdens een bijeenkomst van
Een vermaatschappelijking van de
concrete stappen door het ministerie
buitengewoon kostbaar en omslachtig
deze 16 'ZN-zorgprofielen' hebben
privacyaspecten van DBC’s de informatie
ziekenhuisdirecteuren stelt Chiel
particuliere verzekering en de invoering
van Volksgezondheid naar aanleiding van
om het verzekeringsbewijs om te
zorgverzekeraars een nieuw instrument
voorziening en daarmee het concept van de
Bos, directeur Zorg van ZN, dat
van meer vrijheidsgraden voor het
het rapport ‘Minder regels, meer zorg’
bouwen tot een technisch hoogstaand
om in 2003 met zorgaanbieders te
nieuwe bekostigingssystematiek in gevaar
medisch specialisten in loondienst
ziekenfonds. Daar ligt volgens Martin
van de commissie de Beer. Dit schrijft
identiteitsbewijs.
onderhandelen over de inkoop van
te brengen.
zouden moeten werken. Dit zou het
Bontje, algemeen directeur ZN, de
ZN-voorzitter Wiegel in een brief aan de
oplossing voor de problemen in het
voorzitter van het Adviescollege Toetsing
Hoogervorst moet daadkracht tonen
ziekenhuizen over DBC’s
huidige zorgstelsel. Op het Nationaal
Administratieve Lasten.
Van de nieuwe minister Hans Hoogervorst
aanzienlijk vereenvoudigen. Nu
Forum Zorgverzekeraars in Rotterdam
wordt veel daadkracht verwacht. Er staan
worden zorgverzekeraars
roept Bontje de politiek op om het
veel veranderingen op stapel. Volgens Martin
geconfronteerd met zeer hoge
hybride zorgverzekeringsstelsel te
Bontje, algemeen directeur van ZN, kunnen
inkomenseisen van specialisten.
koesteren. ‘Qua toegankelijkheid,
deze alleen samen met de zorgverzekeraars
doelmatigheid en klantgerichtheid kunnen
doelmatig worden doorgevoerd.
andere landen van ons leren’, aldus
Zorgverzekeraars zien de komst van de VVD-
Bontje.
er met vertrouwen tegemoet.
zorg en het verhogen van de wettelijke solidariteitsheffingen WTZ en MOOZ.
32
jongeren met een verstandelijke
maken van afspraken met
DBC's.
33
Jaaroverzicht 2003 Juli
Augustus
September
Oktober
November
December
Huisarts betalen per consult
Herziening huisartsenzorg
Maatregel De Geus vindt doorgang
Geen marktwerking acute zorg
Mandaat voor inkooprol
Lastenverlichting ziekenfondsen en werkgevers
Zorgverzekeraars willen huisartsen gaan
Volgens het onderzoek van Movir ING
ZN is verheugd over de uitspraak van
Zorgverzekeraars zien geen rol voor
geneesmiddelen
ZN, het College voor Zorgverzekeringen en het
betalen per verrichting. In plaats van het
Medinet kan het huisartsentekort alleen
het College van Beroep voor het
zichzelf weggelegd op het gebied
ZN kan zich vinden in de toezegging
UWV tekenen het convenant ‘Vrijstelling werk
huidige abonnementssysteem komt een
worden opgelost als de huisartsenzorg
Bedrijfsleven om de maatregel De Geus
van de inkoop van acute ziekenhuis
van het kabinet om zorg
gevers van het papieren ziekenfondsbericht’. De
verrichtingensysteem. Daarnaast kunnen
ingrijpende wijzigingen ondergaat. Het
doorgang te laten vinden. ‘Voor de korte
zorg, aangezien de overheid hier
verzekeraars instrumenten te
10 miljoen ‘verzekeringsverklaringen werkgever’
huisartsen extra financiering krijgen op
onderzoek onderstreept de stelling van
termijn kunnen de besparingen nu
volgens het aloude principe van
bieden voor de inkoop van genees
kunnen voortaan achterwege blijven.
basis van een praktijkplan. Dit zijn de
ZN dat een herziening van de
gerealiseerd worden. Nu is het zaak met
aanbodsturing de criteria voor de
middelen. Met het nieuwe beleid
belangrijkste elementen in een nieuw
huisartsenzorg noodzakelijk is. Volgens
een structurele oplossing te komen voor
toegankelijkheid en bereikbaarheid
van minister Hoogervorst van
Onderzoek naar solvabiliteit in basisverzekering
plan voor huisartsenzorgfinanciering
ZN kan de huisarts zijn werkzaamheden
het betaalbaar houden van de
bepaalt. Dit stelt Hans Wiegel,
Volksgezondheid wordt het voor
ZN kondigt aan onderzoek te doen naar de
van ZN.
aanzienlijk verlichten door samen
farmaceutische zorg’, aldus algemeen
voorzitter van ZN, op het symposium
zorgverzekeraars gemakkelijker om
gevolgen van de invoering van de nieuwe
werkingsverbanden aan te gaan en door
directeur van ZN Martin Bontje.
van de Samenwerkende Algemene
bijvoorbeeld het preferentiebeleid
basisverzekering voor de solvabiliteit van de
Ziekenhuizen.
uit te voeren. Wanneer zorg
zorgverzekeraars. In een private setting zullen er
verzekeraars op juridische
hogere eisen gesteld worden aan de
Stappenplan tegen zorgfraude
zijn rol van poortwachter los te laten.
Zorgverzekeraars hebben gezamenlijk
Mandaat voor zorginkoop
een stappenplan opgesteld om nog
Eigen betaling medicijnen
Zorgverzekeraars verwachten van de
Plan van Aanpak DBC’s
obstakels stuiten, verwacht ZN wel
solvabiliteitsmarges die zorgverzekeraars moeten
gestructureerder fraude tegen te gaan.
Minister Hoogervorst van Volks
politiek een ondubbelzinnig mandaat
in de GGZ afgekeurd
aanvullende wettelijke maatregelen
aanhouden. De mate waarin deze eisen zullen
In het stappenplan staat nauwkeurig
gezondheid wil ziekenfondsverzekerden
voor de zorginkoop. Alleen dan kunnen
Het bestuur van ZN stemt niet in
van de minister.
wijzigen voor de verschillende zorgverzekeraars is
beschreven hoe fraudecoördinatoren van
een eigen bijdrage van 1,50 euro per
zorgverzekeraars een wezenlijke rol
met het huidige Gemeenschappelijk
zorgverzekeraars binnenkomende nota’s
doktersrecept laten betalen. Dit moet
spelen als inkopers van zorg. Dit zei
Plan van Aanpak voor de invoering
Eén ondersteuningsstructuur
kunnen beoordelen en waarop zij
mensen bewust maken van de kosten
ZN-voorzitter Hans Wiegel op de
van DBC’s in de GGZ. Volgens de
eerstelijnszorg
specifiek moeten letten.
van medcijnen. ZN pleit er dan ook voor
relatiedag van ZN in de Grote Kerk in
directeur Zorg van ZN, Chiel Bos,
Tijdens het Wenckenbach
ZN informeert verzekerden over
om de eigen bijdrage direct te laten
Den Haag.
kan de invoering niet los worden
symposium geeft ZN-voorzitter Hans
pakketmaatregelen
gezien van delen van de GGZ uit de
Wiegel aan dat zorgverzekeraars
De Tweede Kamer moet de begroting van VWS
afhankelijk van de mate van risicodragendheid en de invulling van het vereveningsmodel.
‘No show’-tarief
innen door de apothekers en te
Samen met de branchevereniging van
verrekenen met de receptregel
Gezamenlijke aanpak zorgfraude
AWBZ naar andere, risicodragende
één ondersteuningsstructuur willen
volgend jaar direct na Prinsjesdag, na de
ziekenhuizen wil ZN de mogelijkheden
vergoeding van de apotheker.
De Algemene Leden Vergadering van ZN
compartimenten van de verzekering.
voor de gehele eerstelijnszorg. Via
algemene financiële beschouwingen behandelen.
een decentrale organisatie en
Dit stelt algemeen directeur van ZN Martin Bontje
stemt in met het ‘Plan van Aanpak
voor een ‘no show’-tarief onderzoeken. Patiënten moeten dit tarief betalen als
Geen garanties aanvullende verzekeringen
Fraude in de Zorg, 2003-2005’ van het
Nationaal Programma
financiering kunnen eerstelijns
naar aanleiding van het vooruitschuiven van de
zij niet voor een operatie komen
ZN geeft aan niet te kunnen garanderen
Platform Fraudebestrijding van ZN.
Kankerbestrijding
zorgverleners meer invloed
definitieve beslissingen over de pakketmaat
opdagen of als zij zich op het laatste
dat verstrekkingen die nu door de
Zorgverzekeraars kiezen weloverwogen
Minister Hoogervorst van
uitoefenen op het oplossen van
regelen per 1 januari 2004. Om verzekerden te
moment afmelden.
minister van Volksgezondheid uit de
voor een intensieve samenwerking bij de
Volksgezondheid tekent een
knelpunten en het verbeteren van
informeren over de veranderingen heeft ZN de
ziekenfondsverzekering worden
aanpak van fraude. Volgens hen mag de
intentieverklaring voor het Nationaal
de eerstelijnszorg in de regio.
website www.zorgverzekeraars.nl gelanceerd.
geschrapt, straks in aanvullende
effectiviteit van die aanpak niet gebukt
Programma Kankerbestrijding. Ook
verzekeringen worden aangeboden. Die
gaan onder de concurrentie tussen
ZN heeft zich bij het initiatief voor
Aanpassing Vestrekkingenbesluit
Arboconvenant zorgverzekeraars
vraag bereikt zorgverzekeraars, nu in de
zorgverzekeraars.
een integrale aanpak van
Minister Hoogervorst van
Staatssecretaris Rutte van Sociale Zaken en
media allerlei mogelijke voorstellen voor
kankerbestrijding aangesloten.
Volksgezondheid kondigt wijzigingen
Werkgelegenheid tekent het arboconvenant
pakketbeperking te lezen zijn.
Volgens ZN past de gezamenlijk
aan in het Verstrekkingenbesluit.
‘Zorgverzekeraars. RSI, werkdruk en bevordering
aanpak van het programma
ZN reageert positief op de
vroegtijdige reïntegratie 2003-2006’.
uitstekend in het beleid van
voorgenomen wijzigingen, maar
Deelnemende partijen zijn ZN, FNV Bondgenoten,
zorgverzekeraars om resultaats
vraagt het ministerie wel om een
CNV Dienstenbond en de Unie. Met het
afspraken te maken over de
aantal aanvullende wettelijke
convenant willen zorgverzekeraars het ziekte
kwaliteit en logistiek van zorg.
aanpassingen om ziekenfondsen in
verzuim onder medewerkers met 15% terug
staat te stellen een reele prijs van
dringen. De groep werknemers die last heeft van
geneesmiddelen af te dwingen.
een hoge werkdruk moet met minimaal 10% omlaag.
34
35
Bestuur, directie en raad van advies
Leden van Zorgverzekeraars Nederland
per 1 april 2004
per 1 april 2004
Bestuur
Directie
Achmea Zorg
Nederzorg
H. Wiegel, voorzitter
M.J.W. Bontje, algemeen directeur
Agis Zorgverzekeringen
NVS Verzekeringen
mr. J.P.M. Baeten, vice-voorzitter
drs. M.A.J.M. Bos, directeur Zorg
drs. M.A.M. Leers, vice-voorzitter
drs. M.W.L. Hoppenbrouwers, adjunct-directeur Verzekeringen
Algemeen Ziekenfonds voor Zeelieden
OHRA Ziektekostenverzekeringen
drs. D.J. van Boven
drs. W.M. Brittijn, directiesecretaris Amersfoortse Zorgverzekering
ONVZ Zorgverzekeraar
Amicon Zorgverzekeraar
ONVZ Ziekenfonds
AnderZorg
OOM Global Care N.V.
Avéro Achmea
OZ zorgverzekeringen
AXA Zorg N.V.
OZB
Azivo Algemeen ziekenfonds De Volharding
OZF
CZ Actief in Gezondheid
PNO Ziektekosten
Delta Lloyd Zorg
Rijnmond
Delta Lloyd OHRA Ziekenfonds
Salland verzekeringen
Zorgverzekeraar DSW
Stad Rotterdam
FBTO
Zorgverzekeraar Trias
Fortis ASR Zorg Inkomen
Univé Zorgverzekeraar
De Friesland Zorgverzekeraar
VGZ
GENERALI
VVAA
Geové zorgverzekeraar
Zilveren Kruis Achmea
De Goudse
Zorgverzekeraar Zorg en Zekerheid
Groene Land Achmea
Zwolsche Algemeene
F. Blankers ir. B.F. Dessing drs. H. Feenstra drs. R.H.M. Hendriks
Raad van advies
mr. W.A.J. van Duin drs. H.Th.A. Schildkamp
mevrouw prof.dr. I.D. de Beaufort
drs. E. van der Veen
drs. J. de Boer
mr. W.T.J. van de Werd
prof.dr. A.J. Dunning mr. E.M. d’Hondt prof.dr. L. Koopmans drs. F.B.M. Sanders mevrouw drs. M.W.M. Vos-van Gortel
Nationale-Nederlanden
36
37
Colofon Uitgave
Zorgverzekeraars Nederland Sparrenheuvel 16 Postbus 520, 3700 AM Zeist Telefoon (030) 69 88 911 Fax (030) 69 88 333 E-mail;
[email protected] www.zn.nl Concept en vormgeving
Mariël Lam BNO, Woerden, in samenwerking met Winneke Hazewinkel, Amsterdam Tekst
Rentsje de Gruijter, Amsterdam Afdeling Communicatie, Documentatie en Internationale zaken, Zorgverzekeraars Nederland Fotografie
Binnenzijde omslag, Edwin Hoogendoorn, pag. 4, Harald Lakerveld pag. 9, pag. 13, pag. 17, ANP, pag. 21, C. Barton van Flymen, pag. 25, Bastiaan de Heus Druk
Van den Berg’s Drukkerij, Maarn
38
