Natuur- en bosbeheer aan de Vlaamse kust Marc Leten Agentschap voor Natuur & Bos Beheerconsulent Cel beheer
Natuur en natuurbehoud:
algemeen
Even voorstellen:
Agentschap Natuur en Bos
Actoren in het natuurbehoud:
Vlaamse overheid (o.a. ANB) watermaatschappijen provincie gemeenten Natuurpunt burgers, …
Provinciaal Directeur
Coördinatie
(Thomas Defoort)
Cel Beheer Wim Pauwels
Cel Beleidsuitvoering
Cel Handhaving
Danny Maddelein
Team OnderTheo VitseWim Pauwels Adviezen, Team Evy Dewulf Beheer- BeheerVergunsteuning FaunaBeheerregio regio ningen en en regio BruggePolders ErkenCoördi- Kustzone FloraLeiestreekHeuvelland ningen en beleid natie Subsidies
Sven Vrielynck
Team Gebiedsgericht beleid
ANB - Buitendienst West-Vlaanderen
Cel Administratie en Communicatie Wouter Mortier
Opdrachten HRM Financiën Overheidsopdrachten Juridische Ondersteuning Secretariaat & Logistiek, IT & GIS Communicatie
Visie ANB
• Meer natuur, bos en groen • Betere natuur, bos en groen • Samen met alle partners
Taken
• beheer • beleid • handhaving • communicatie
Maar: wat is „beter‟ en hoe te realiseren?
Invalshoeken voor bepaling natuurwaarde:
• Biodiversiteit • Autonomie ecosystemen • Landschapsgeschiedenis • Functionaliteit • Ecosysteemdiensten •…
biodiversiteit
Beschermde habitats & soorten
2110 - Vloedmerk en embryonale duinen 2120- Stuifduin
2130* - Grijze duinen
2150* - Duinheide
2170- Kruipwilgstruweel
2160- Duinstruweel
2180 - Duinbos
Zegge- en Nauwe korfslak
Kruipend moerasscherm
(2190/2180) - Duinzoomgrasland, -bos en poelen
Kamsalamander
2190 - Vochtige duinpanne Groenknolorchis
Visdiefje en Grote stern
Rugstreeppad
Kleine zilverreiger
1310-30 - Slikken en schorren
Autonomie ecosysteem: spontaniteit van processen en patronen (“natuur is wat niet des mensen is”) => waardebepaling op basis van mate van (ontbreken van) menselijke invloed
Landschapsontwikkeling: historische verweving van natuurlijke en menselijke elementen (bv. „halfnatuurlijke habitats‟) => waardebepaling op grond van o.a. leeftijd en specifieke landschapsgeschiedenis
Functionaliteit rol van natuurcomponenten bij vorming en duurzame instandhouding van ecosystemen => waardebepaling op basis van belang voor duurzaam functioneren van ecosystemen
ABIOTIEK: klimaat, wind, neerslag, substraat, … SLEUTELPROCESSEN: verstuivingen, kustevolutie, groei planten, … SLEUTELSOORTEN: aan- of afwezigheid van habitat(om)vormende soorten bv. Helm, houtachtige soorten, maar ook „pestsoorten‟; belang populatiekenmerken Rol kan positief of negatief zijn!
Ecosysteemdiensten
duurzame (hout-) productie => waardebepaling op basis van maatschappelijk nut natuur als bron van menselijk welzijn en welvaart
drinkwater
kustveiligheid duurzame landbouw
recreatie
Kennisverwerving en verwondering
natuur als bron van onderzoek en beleving => waardebepaling op grond van wetenschappelijk belang, esthetiek, spiritualiteit, …
natuureducatie en informatie
wetenschappelijk onderzoek
Veel invalshoeken, ten dele conflicterend - zowel binnen één invalshoek (bv. duindoorn vs. duingrasland) - als tussen invalshoeken onderling (bv. spontane processen vs. historische patronen; vochtige duinpannen vs. drinkwatervoorziening)
=> Keuzes nodig!
hoe verzoenen we die conflicterende diversiteit aan doelstellingen en invalshoeken?
Sectorale wetgeving: Natuurdecreet Vegetatiebesluit
juridisch en administratief kader Vooreerst via:
Bosdecreet Toegankelijkheidsbesluit EU-Habitat- en Vogelrichtlijnen (Instandhoudingsdoelstellingen)
Ruimtelijke bescherming: Uitvoering:
Gewestplan Duinendecreet Vlaams Ecologisch Netwerk
Speciale Beschermingszones (NATURA 2000)
Agentschap voor Natuur en Bos Vlaamse LandMaatschappij IWVA Natuurpunt Adviescommissies natuur- en bosreservaten
noodzakelijke tweede stap:
verwerving of beheerovereenkomsten Statuten: Vlaams natuurreservaat (VNR) Natuurdomein Bosreservaat Domeinbos Openbaar bos
Erkend natuurreservaat (Natuurpunt, …) Beheerd militair domein …
ANB Regio Kust:
anno 2011: c. 1900 ha VNR, domeinbos en beheerd natuurgebied
De Baai van Heist
Het Zwin
Duinbossen De Haan
De Kleiputten van Heist
D‟heye
Oost- en Middenkust
De Zwinduinen en -polders
Cabourduinen
Ter Yde
Schipgatduinen
Westkust
Ijzermonding Westhoek
Houtsaegerduinen & Kerkepannebos
evenwel:
blijvende externe problemen Urbanisatie
Versnippering Verdroging
Overrecreatie
V Intensieve landbouw
en ook: intern
verlies natuurwaarde! Woekerende exoten
Verzanding schor
Verruiging, verstruweling en bebossing
Stilvallen verstuivingen
(historische) bemesting, vervuiling, pesticiden, …
Algemene evolutie kustlandschap in de 20e eeuw Stuifduin
Gefixeerde helm Duingrasland
-
Struweel Bos
1948 1988
+ +
Weiland Akker
++
Urbaan
Straat Camping
1948
1988
-
Voorbeeld: De Westhoek
anno 1908
open landschap met veeweide (tot 1940)
anno 1971
1948
Wondklaver, Kalkbedstro, Honingorchis Veldleeuwerik, Tapuit, Strandplevier
vegetatiemozaïek
anno 1996
1968
Parelmoervlinders (Duin-, Grote en Kleine)
Heislak
+
Look-zonder-look Robertskruid, Witte winterpostelein Nachtegaal, Zwartkop, Tjiftjaf Landkaartje Oranjetipje
Grote glansslak, Glanzende agaathoren Vos
Konijn
struweellandschap
?
2008
Onderliggende mechanismen Vernietiging
DYNAMISCH LANDSCHAP pioniersoorten
Bodemverstoring Stress
Fixatie
GESTRESSEERD LANDSCHAP stresstolerante soorten
Beheer of regressie Competitie Spontane ontwikkeling
ONGEDWONGEN LANDSCHAP competitieve soorten TIJD
=> Derde stap: ingrijpen via
Natuurtechnisch beheer
Natuurtechnisch beheer
Visie
uitgangspunt: inherent spanningsveld in het natuurbeheer en bij de natuurbeheerder „Beheer‟ =
„Natuur‟ =
vereenvoudiging -
- complex - autonoom
beheersing -
- toevalsbepaald
planning -
? hoe te verzoenen?
‘groene chaoot’
‘groene technocraat’
Visie uitgewerkt op 3 niveau’s Gebiedvisies bv. Duinen en Bossen van De Panne
Ecosysteemvisie Kust (1996)
Houtsaegerduinen
Oosthoekduinen Westhoek
individuele Zwartenhoek
beheerplan nen
Garzebekeveld
Cabour
Organisatie van het beheer intensiteit: nietsdoen
onderhoudsbeheer landschapsdoeltype:
exotenbeheer
aanpak:
natuurlijk landschap begeleid natuurlijk landschap
procesbeheer
halfnatuurlijk landschap
soortenbeheer
multifunctioneel landschap
patroonbeheer
natuurherstel natuurontwikkeling fasering:
relictbeheer besluitvorming inrichting consolidatie
terugkoppeling
Voorbeeld structurering beheer in de tijd: Westhoekreservaat (De Panne) oprichting: 1956
besluitvorming: beschrijving: beheerplan 1970-1996 1996
relictenbeheer:
vanaf 1977
monitoring: vanaf 1989/1997
evaluatie en terugkoppeling: evaluatierapport & beheerplan (2) 2012
(soortenbeheer)
infrastructuur + inrichting 1996-2000
consolidatie
Natuurtechnisch beheer:
uitvoering en resultaten a.d.h. van enkele voorbeeldtechnieken
„Nietsdoen‟
procesbeheer met nadruk op autonome cyclische processen
maar: werkt niet!
voorbeelden:
- verlies biodiversiteit
Westhoek p.p. (> 150 ha)
- achteruitgang konijnen - stilvallen verstuiving
Zeebermduinen, …
(o.a. global change) - invasieve exoten
=> Sleutelelementen ontbreken of functioneren niet meer goed
maar: nood aan bijkomende ingrepen voor behoud optimale biodiversiteit procesbeheer met nadruk op geleiding natuurlijke ontwikkelingen (vervanging autonome processen)
=> - startbeheer door omvorming struweel en bos, ev. plaggen
- bijkomend patroonbeheer, bv. periodiek schonen opslag - lokale vertrappeling kwetsbare habitats
voorbeelden:
Westhoek p.p. (ca. 165 ha) Ter Yde p.p. Dheye ( ha)
Zwinduinen ( ha), …
procesbeheer:
extensieve begrazing
(matig) intensieve begrazing
meestal via gebruiksovereenkomsten met landbouwers
patroonbeheer met nadruk op continuïteit van landschapsontwikkeling en behoud halfnatuurlijke historische habitats
maar: - weinig ruimte voor autonome processen
- eenvormige structuur - dikwijls te sterk geïsoleerd voor optimale ontwikkeling habitats
voorbeelden: Labeurhoek (Oostduinkerke)
aandacht voor poelen, houtkanten, …
Oostvoorduinen Kleiputten van Heist Belvédère
Zwinduinen (tijdelijk), …
voorbeelden:
Westhoek, Ter Yde, …
wieden patroonbeheer met nadruk op behoud biodiversiteit van halfnatuurlijke habitats via ingreep op niveau sleutelsoort
maar: - combinatie met extensieve begrazing noodzakelijk - te arbeidsintensief en moeilijk consequent vol te houden
maaien en afvoeren (hooien)
maar: - zeer bloemrijk, maar eenvormig - arbeidsintensief en duur - grote schommelingen microcklimaat - extra nabegrazing dikwijls nodig
vrijwel alle terreinen (10-tallen ha)
patroonbeheer met nadruk op behoud biodiversiteit van halfnatuurlijke habitats met mechanische middelen
voorbeelden:
Westhoek (c. 17 ha) Hannecartbos (c. 6 ha)
Ter Yde omvorming struweel en bos
Zwinduinen (c. 20 ha) …
startbeheer ten behoeve van herstel biodiversiteit en historische habitats
natuurherstel strooiselruimen en plaggen
natuurherstel:
resultaten voorbeelden:
Westhoek (c. 17 ha) Hannecartbos (c. 6 ha)
Ter Yde Zwinduinen (c. 20 ha) …
maaien (en ontstruwelen)
Enkele resultaten van natuurherstel Aantal soorten 90 80
Ontstruwelen + begrazen
70
Begrazen
60
Maaien
50 40
Niets doen
30 20 10 0
ontstruwelen en begrazen
Onderzoek INBO (Sam Provoost)
1998
2000
niets doen
2002
2004
2006
begrazen
Met uitsterven bedreigd Bedreigd
Aantal soorten 90
Met uitsterven bedreigd
Ontstruwelen + begrazen
Bedreigd
80
Kwetsbaar
Aantal soorten
70
Maaien (+ ontstruwelen)
Kwetsbaar
60
Zeer zeldzaam
Zeer zeldzaam
50
Zeldzaam
40
Zeldzaam
30
Vrij zeldzaam
Vrij zeldzaam
20
Achteruitgaand
10
Achteruitgaand
Momenteel niet bedreigd
0 1998
Momenteel niet bedreigd
2000
2002
2004
(2001-02: langdurige inundatie!) Met uit
Aantal soorten
90
2006
Begrazen
1998
2000
2002
2004
Aantal soorten
Niets doen
Zeer zeldzaam
50
70
2006
60
bedreig Bedreig
80
0
Zeldzaam
Kwetsb
60
40
Vrij zeldzaam
30
Achteruitgaand
Zeer ze
50 40
Zeldzaa
30
Vrij zel
Momenteel nie bedreigd
20
20 Achteru10
10 0 1998
2000
2002
2004
2006
Momen 0 bedreig
1998
2000
2002
2004
2006
startbeheer ten behoeve van een nieuw uitgangsituatie voor biodiversiteit en neonatuurlijke ontwikkelingen herstel strandvlaktegrasland en poelen (Groenendijk)
Natuurontwikkeling het grove werk …
Herstel Swimmingpool-site (Knokke)
Herstel slikken en schorren (Ijzermonding)
Omvorming naaldhout
Dunning
Veiligheidskap
Bosuitbreiding
Multifunctioneel Bosbeheer
geelgors
veldleeuwerik
voorbeelden:
soortenbeheer:
Dheye (0,5 ha) o.a.
akkervogels
gele kwik
Labeurhoek (2 ha)
patrijs
Toegankelijkheidsbeheer
Zwerfvuil
Onderhoudsbeheer
Strandreinigi ng
Dank u voor uw aandacht
Foto’s: Marc Leten, Jacky Launoy & Martine Decoussemaeker, Eddy Storme, Diederik Dhert, e.a.
Wetenschappelijke info: Sam Provoost (INBO)
