Logistiek van (oud) papier en karton in Vlaanderen

Academiejaar 2013 – 2014

UNIVERSITEIT ANTWERPEN – FACULTEIT TOEGEPASTE ECONOMISCHE WETENSCHAPPEN UNIVERSITEIT GENT – FACULTEIT RECHTSGELEERDHEID

Logistiek van (oud) papier en karton in Vlaanderen Bulcke Cédric

Verhandeling voorgedragen tot het bekomen van

Promotor: Prof. dr. Eddy Van De Voorde

de graad van:

Co-promotor: Dr. Tom Pauwels

Master na Master in de Maritieme Wetenschappen

Assessor: Prof. dr. Chris Peeters

TOELATING

Ondergetekende verklaart dat de inhoud van deze masterproef mag geraadpleegd en/of gereproduceerd worden, mits bronvermelding.

Ondergetekende Cédric Bulcke

2

INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE ............................................................................................................................................ 3 LIJST MET AFBEELDINGEN ................................................................................................................................ 5 LIJST MET TABELLEN ......................................................................................................................................... 6 1

INLEIDING ................................................................................................................................................ 7

2

AFKORTINGEN ......................................................................................................................................... 9

3

DEFINITIES ............................................................................................................................................. 10

4

ACADEMISCHE LITERATUUR ................................................................................................................... 11

4.1

Papier en afval ......................................................................................................................................... 11

4.2

Logistiek en afvallogistiek ........................................................................................................................ 11

4.2.1 Reverse logistics .............................................................................................................................. 12 4.2.2 Waste logistics................................................................................................................................. 13 4.3 Supply chain oud-papier .......................................................................................................................... 13 4.3.1 De inzameling .................................................................................................................................. 13 4.3.2 Inzamelaars en verwerkers .............................................................................................................. 16 4.3.3 Papierproducent .............................................................................................................................. 17 4.4 Grondstoffen en productie van papier .................................................................................................... 17 4.4.1 4.4.2 5

Grondstoffen van oud-papier ......................................................................................................... 18 Productie van oud-papier ................................................................................................................ 20

VERPAKKINGSAFVAL .............................................................................................................................. 24

5.1

IVC en het ISA ........................................................................................................................................... 25

5.2

5.1.1 De Terugnameplicht ........................................................................................................................ 25 Huishoudelijk verpakkingsafval: Fost Plus ............................................................................................... 26

5.2.1 Fost Plus als verpakkingsverantwoordelijke .................................................................................... 26 5.2.2 Analyse van Fost Plus ...................................................................................................................... 27 5.3 Bedrijfsmatig verpakkingsafval: Val-I-Pac ................................................................................................ 28 5.3.1 5.3.2 6 6.1

Val-I-Pac als verpakkingsverantwoordelijke .................................................................................... 28 Dient elke verpakkingsproducent mee streven naar het vereiste recyclagepercentage? ............... 29

HUISHOUDELIJK OUD-PAPIER ................................................................................................................ 30 Afvalbeleid van de afvalintercommunales ............................................................................................... 31

6.1.1 Ladder van Lansink .......................................................................................................................... 31 6.1.2 DIFTAR-systeem ............................................................................................................................... 35 6.2 Inzameling van huishoudelijk oud-papier ................................................................................................ 36 6.2.1 Huis-aan-huis inzameling ................................................................................................................ 36 6.2.2 Inzameling via Recyclageparken ..................................................................................................... 39 6.2.3 Opbrengsten .................................................................................................................................... 41 6.2.4 Analyse ............................................................................................................................................ 43 6.3 De paralelle inzamelcircuits ..................................................................................................................... 44 6.3.1 6.3.2

Legale papierslagen......................................................................................................................... 44 Illegale inzamelcircuits .................................................................................................................... 45

3

6.4

Uitbesteden van het afvalbeheer? ........................................................................................................... 46 6.4.1 6.4.2

7

Afvalbeheer hoofdzakelijk bij de afvalintercommunales ................................................................. 47 Afvalintercommunale met PPS-structuur ........................................................................................ 47

DE PAPIERVERWERKER – STORA ENSO .................................................................................................. 49

7.1

Lokalisatie in Vlaanderen ......................................................................................................................... 49

7.2

Inputmodi ................................................................................................................................................ 50

7.2.1 Wegtransport .................................................................................................................................. 50 7.2.2 Zeevaart .......................................................................................................................................... 52 7.3 Outputmodi.............................................................................................................................................. 52 7.3.1 7.3.2 7.3.3 7.3.4 8

Wegtransport .................................................................................................................................. 53 Zeevaart .......................................................................................................................................... 53 Treinspoor ....................................................................................................................................... 54 Binnenvaart ..................................................................................................................................... 54

EXPORTANALYSE.................................................................................................................................... 56

8.1

EN 643 ...................................................................................................................................................... 56

8.2

Bron Eurostat ........................................................................................................................................... 57

8.2.1 Gebruikte nomenclatuur ................................................................................................................. 57 8.2.2 Werkwijze ........................................................................................................................................ 57 8.2.3 Exportanalyse .................................................................................................................................. 59 8.3 Bron Belgostat.......................................................................................................................................... 60 8.3.1 Gebruikte nomenclatuur ................................................................................................................. 60 8.3.2 Werkwijze ........................................................................................................................................ 61 8.3.3 Exportanalyse .................................................................................................................................. 64 8.4 Case Sita Paper Belgium ........................................................................................................................... 66 8.4.1 8.4.2 8.4.3

Transportkost naar de haven .......................................................................................................... 67 Transportkost overzeese export ...................................................................................................... 69 Transportkost via de weg ................................................................................................................ 70

9

FINANCIËLE AANVULLING VAN HET STROOMSCHEMA ........................................................................... 73

10

CONCLUSIE ............................................................................................................................................. 76

11

BIBLIOGRAFIE......................................................................................................................................... 80

11.1

Nuttige artikels ......................................................................................................................................... 84

4

LIJST MET AFBEELDINGEN Afbeelding 4.1: Transportschema oud-papier ...................................................................................... 15 Afbeelding 4.2: Lange (links) en korte (rechts) papiervezels ................................................................ 18 Afbeelding 4.3: Schema van de recyclage van verschillende papiersoorten. ....................................... 19 Afbeelding 4.4: Schema van input- en outputstromen in papierfabriek (Cobelpa, 2012) .................... 20 Afbeelding 4.5: Oud-papiermagazijn..................................................................................................... 22 Afbeelding 4.6: Drumpulper .................................................................................................................. 22 Afbeelding 4.7: ontinkting van de flotatiecellen ................................................................................... 23 Afbeelding 4.8: De papiermachine ........................................................................................................ 23 Afbeelding 5.1: Resultaten van recyclage en nuttige toepassingen (ton)............................................. 28 Afbeelding 6.1: Kaart van de Vlaamse afvalintercommunales. ............................................................ 31 Afbeelding 6.2: De ladder van Lansink .................................................................................................. 32 Afbeelding 6.3: Verhouding tussen de ophaalkost voor oud-papier per gemeente t.o.v. de afvalintercommunale .................................................................................................................... 39 Afbeelding 6.4: Aandeel van de verschillende vaste kosten voor het recyclagepark. .......................... 40 Afbeelding 6.5: Evolutie van de waarde voor bont papier van de I.V.M. ............................................. 42 Afbeelding 6.6 Evolutie van de marktprijs voor papier en karton ........................................................ 43 Afbeelding 7.1: De Blauwe Banaan ....................................................................................................... 49 Afbeelding 7.2: Kaart waarop Gent is aangeduid als middelpunt binnen de cirkel met straal 300 km.50 Afbeelding 7.3: Voorbeeld van een tautliner. ....................................................................................... 51 Afbeelding 7.4: Voorbeeld van een walking-floor systeem .................................................................. 51 Afbeelding 8.1: Eurostat: Selectie van gewenste data .......................................................................... 58 Afbeelding 8.2: Eurostat: Selectie van de benodigde dimensies en diens volgorde............................. 58 Afbeelding 8.3: Selectie van de benodigde productcodes. ................................................................... 62 Afbeelding 8.4: Selectie van de benodigde dimensies en diens volgorde. ........................................... 63 Afbeelding 8.5: Containerrates in dollar, per transport van 40 ' container R'dam- Shanghai .............. 70 Afbeelding 9.1: Stroomschema met logistieke kosten per onderdeel in de keten. .............................. 73

5

LIJST MET TABELLEN Tabel 6.1 Kosten/opbrengsten voor afvalintercommunale I.V.I.O. ...................................................... 44 Tabel 8.1: Export van oud-papier vanuit België (2008-2012)................................................................ 59 Tabel 8.2: Cijfergegevens van de papierindustrie in België (2008-2012) ............................................. 60 Tabel 8.3: Export van oud-papier vanuit België (2008-2012)................................................................ 64 Tabel 8.4: Tarieven (excl. btw) tautliner naar haven van Antwerpen ................................................... 68 Tabel 8.5: Tarieven (excl. btw) tautliner naar haven van Zeebrugge .................................................... 69 Tabel 8.6 Transportkost in euro per tautliner en walking floor ............................................................ 71

6

1

INLEIDING

In deze thesis heb ik de afvallogistiek van oud-papier in Vlaanderen onderzocht. Daarvoor werd een uitgebreide literatuurstudie uitgevoerd, waarna diepte-interviews het meest hebben bijgedragen tot het bekomen van de conclusies en aanbevelingen voor dit onderzoek. Zowel het bronnenonderzoek als de diepte-interviews zijn beiden zowel een doel als een middel voor dit onderzoek. Daarnaast heb ik ook nog een heel aantal andere relevante beleidsdocumenten en –studies en publicaties geraadpleegd van federale, gewestelijke en lokale instanties en overheden. Ook werden sectorspecifieke organisaties aangesproken. Enkel openbaar vrijgegeven publicaties werden gebruikt voor desk-research, terwijl de diepte-interviews en elektronische communicatie dergelijke publicaties met enige volledigheid aanvulden.

In het bijzonder willen we de organisaties bedanken, die bereid waren belangrijke informatie vrij te geven en urenlang tijd wilden vrijmaken tot het beantwoorden van onze vragen. Ten eerste wil ik de voorzitter van de afvalintercommunale van I.V.I.O, Frank Bulcke bedanken. Door jarenlange ervaring in de private recyclagesector en sinds enkele jaren aan het hoofd te staan van een intergemeentelijk samenwerkingsverband, kon hij een mix van private informatie en lokale overheidsbeleidsinformatie leveren. Ten tweede verdient het recyclagebedrijf, Sita Paper Belgium, en in het bijzonder Katrijn Van Riet, Sales Manager voor het bedrijf een dankwoord, wegens de export- en transportgerichte informatie die ze via een langdurend telefoongesprek en daarop aansluitend enkele mails zonder enige moeite wou meewerken aan dit onderzoek. Ten derde mochten we op bezoek naar bij de grootste papierfabrikant in België, Stora Enso Langerbrugge te Gent, het bedrijf dat 100% oud-papier gebruikt ter productie van kranten- en magazinepapier. De twee personen van Stora Enso, Marc Dockx, Sourcing Manager Procurement for RCP & bio-energy en Frank De Jaeger, Sales Manager, wil ik graag bedanken voor hun uitgebreide tijd en informatie die zeer nuttig zijn geweest voor dit onderzoek. Ten laatste heeft Coberec, de federale confederatie van de Belgische recuperanten, snel en uitgebreid geantwoord op onze vragen via mailverkeer, waarvoor een dankbetuiging in deze inleiding op zijn plaats is.

Ook is het zonder de financiële en mentale steun van mijn ouders, Anne-Mie Dewachter en Frank Bulcke, de gevolgde richting ManaMa in de Maritieme Wetenschappen en dit onderzoek niet mogelijk geweest.

7

Dit onderzoek tracht een antwoord te vinden op de volgende vragen: 

Kan het bijzonder systeem omtrent verpakkingsafval uitgebreid worden naar andere subsectoren binnen de oud-papiersector?



Waarom wordt de prioriteit op hergebruik en recyclage gelegd, terwijl preventieve een positievere impact op het milieu veroorzaakt?



Om elke redenen moet een Belgische papierfabrikant oud-papier importeren, terwijl Belgische recyclagebedrijven dit secundair product exporteren?

Deze vragen stroomden uit een algemene literatuurstudie van de oud-papiermarkt in België, waarbij we de antwoorden zochten bij de diepte-interviews. In hoofdstuk 4 wordt aan de hand van academische literatuur een algemene omschrijving gegeven van afvallogistiek, waarna een logistiek stroomschema werd bekomen. Een korte beschrijving van het productieproces en de benodigde grondstoffen ter productie van nieuw papier uit oud-papier wordt hier ook beschreven. Hoofdstuk 5 gaat dieper in op afval van papieren verpakkingsmateriaal, wegens de bijzondere aandacht die hieraan wordt gegeven in de Belgische regelgeving. In hoofdstuk 6 breng ik het algemene afvalbeleid van de gemeenten in kaart, met speciale aandacht voor de selectieve huishoudelijke inzameling van oud-papier en de logistieke activiteiten die hierbij georganiseerd worden. Wegens het gebrek aan consistente beschikbare informatie van de afvalintercommunales, behandelen via een case study ‘I.V.I.O’ de transportkosten voor de ophaling van oud-papier en het transport naar de papierrecuperant. Verder de keten aflopend, bespreek ik in hoofdstuk 7 via een case ‘Stora Enso’, de inputmodi en outputmodi van de papierfabrikant met diens uitdagingen. Om de onderzoeksvraag omtrent de export- en binnenlandse verkoopkeuze van de recycleurs te beantwoorden, analyseer ik in hoofdstuk 8 de export van oud-papier van de Belgische recuperant, Sita Paper Belgium, weerom een case study, alhoewel ik een analyse uit publiek-beschikbare databases trachtte te maken.

8

2

AFKORTINGEN

BIR

Bureau of International Recycling

CEN

Comité Européen de Normalisation

CEPI

Confederation of European Paper Industries

CN

Combined Nomenclature

COST

European Cooperation in Science and Technology

EC

Europese Commissie

EN

Europese Normering

EP

Europees Parlement

ERPA

European Recovered Paper Association

ERPC

European Recovered Paper Council

FILPAP

Filière Papier-carton

FSC

Forest Stewardship Council

HS

Harmonised System

ISA

Interregionaal Samenwerkingsakkoord

IVAGO

Intercommunale Vereniging voor Afvalbeheer in Gent en Omstreken

IVC

Interregionale VerpakkingsCommissie

IVIO

Intercommunale Vereniging voor vuilverwijdering en –verwerking voor Izegem en Ommeland

IVM

Integraal Verantwoord Milieubeheer

KGA

Klein Gevaarlijk Afval

NBB

Nationale Bank België

P&K

Papier en Karton

PPS

Publiek-Private Samenwerking

RCP

Recovered paper

TEU

Twenty feet Equivalent Unit

VLAREMA VLaams REglement betreffende het duurzaam beheer van Materiaalkringlopen en Afvalstoffen VR

Vlaamse Regering

VSA

Verenigde Staten van Amerika

VVSG

Vereniging van Vlaamse Steden en Gemeenten

9

3 

DEFINITIES Afval: ‘elke stof of elk voorwerp waarvan de houder zich ontdoet, voornemens is zich te ontdoen of zich moet ontdoen’ (BS, 2011).



Oud-papier: ‘Gebruikt papier en karton dat geclassificeerd is volgens de Europese Standaard (EN643) “European list of Recovered paper and board”. Het doel van deze standaard is het classificeren van gebruikt papier dat gerecycleerd is geweest’ (ERPC, 2011).



Nuttige toepassing: ‘ elke handeling met als voornaamste resultaat dat afvalstoffen een nuttig doel dienen door hetzij in de betrokken installatie, hetzij in de ruimere economie andere materialen te vervangen die anders voor een specifieke functie zouden zijn gebruikt, of waardoor de afvalstof voor die functie wordt klaargemaakt.’ (BS, 2011)



Recyclage: ‘elke nuttige toepassing waardoor afvalstoffen opnieuw worden bewerkt tot producten of stoffen, voor het oorspronkelijke doel of voor een ander doel. Dat omvat het opnieuw bewerken van organisch afval, maar het omvat niet energieterugwinning, noch het opnieuw bewerken tot materialen die bestemd zijn om te worden gebruikt als brandstof of als opvulmateriaal. (BS, 2011)



Huishoudelijke afvalstoffen: ‘alle afvalstoffen die ontstaan door de normale werking van een particuliere huishouding en afvalstoffen die daarmee gelijkgesteld worden.’1 Het zijn enerzijds alle selectief ingezamelde afvalstoffen, en alle huisvuil en grofvuil van burgers, en anderzijds gemeentevuil bestaande uit straat- en veegvuil, zwerfvuil, afval uit straatvuilbakjes, etc. Daarnaast worden bedrijfsmatige afvalstoffen die naar aard, samenstelling en hoeveelheid onder deze categorie kunnen vallen.2



Bedrijfsafvalstoffen: ‘alle afvalstoffen die ontstaan ten gevolge van een industriële, ambachtelijke of wetenschappelijke activiteit en de afvalstoffen die daarmee gelijkgesteld worden, bepaald in VLAREMA.’3



Ex works: ‘De koper staat in voor alle kosten en risico’s gepaard gaande met het transport vanaf the site van de verkoper tot aan de afgesproken bestemming. De verkoper is er enkel toe verplicht de goederen beschikbaar te stellen op haar site (DFA, 2010). ‘



Free on board: ‘ De verkoper is verplicht om verantwoordelijk te zijn dat de goederen aan boord van een door de koper toegewezen schip. De kosten en risico’s worden overgedragen aan de koper vanaf het moment dat de goederen uitgeklaard zijn bij de douane (DFA, 2010).’

1

Definitie volgens Materialendecreet, Artikel 3, 17° Zie VLAREMA, Artikel 1.2.1., § 2, 54° 3 Definitie volgens Materialendecreet, Artikel 3, 6° 2

10

4

ACADEMISCHE LITERATUUR

4.1 PAPIER EN AFVAL Bij het raadplegen van onze bronnen worden er verschillende termen gebruikt voor het papier dat ingezameld wordt om na verwerking terug op de markt te brengen, nl. herbruikbaar papier, hergebruikt papier, recycleerbaar papier, papierafval, oud-papier, etc. In dit onderzoek spreken we voornamelijk van oud-papier, omdat dit de meest algemene term is dat duidt op het papier dat minstens één keer gebruikt werd. Het verschil tussen afval en oud-papier wordt duidelijk aan de hand van volgende definities. 

Afval: ‘elke stof of elk voorwerp waarvan de houder zich ontdoet, voornemens is zich te

ontdoen of zich moet ontdoen’ (BS, 2011). 

Oud-papier: ‘Gebruikt papier en karton dat geclassificeerd is volgens de Europese Standaard (EN643) “European list of Recovered paper and board”. Het doel van deze standaard is het classificeren van gebruikt papier dat gerecycleerd is geweest’ (ERPC, 2011).

Het zich ontdoen van afval verschilt van het verkopen van een product. Er bestaat nog altijd een discussie of oud-papier als afval kan worden beschouwd. De consument (e.g. de burger) wil zich ontdoen van gebruikt papier en karton en beschouwt het als afval. Echter wordt het geen afval meer als een inzamelaar van papier en karton hiervoor een prijs betaalt en kan men het niet meer als afval beschouwen, maar als oud-papier.

Om verwarring te vermijden gebruiken we In dit onderzoek oud-papier als de verzamelnaam voor het papier én karton afkomstig van huishoudelijke of bedrijfsmatige oorsprong dat ingezameld, gesorteerd wordt en bedoeld voor het verwerken tot een secundair product. Daarnaast spreken we over papierafval wanneer men zich van het papier en karton wil ontdoen en nog moet ingezameld worden, al dan niet gesorteerd. Bovendien zullen we ons beperken tot het oud-papier dat ingezet wordt in de papierproductie-industrie.

4.2 LOGISTIEK EN AFVALLOGISTIEK In deze sectie verklaren we enkele definitities die de logistieke stromen vanaf het papierafval bedoeld voor inzameling tot en met de verkoop van het gerecycleerd, secundair product aan de papierfabrikant.

11

Het logistiek concept voor de activiteiten te beschrijven die zich voordoen na, worden ‘reverse logistics’ genoemd ofwel omgekeerde logistiek. Om het verschil aan te duiden, dienen we te weten wat logistiek is. De Raad voor Supply chain Management geeft de volgende definitie aan logistiek (Rogers & TibbenLembke, 1999):

‘The process of planning, implementing, and controlling the efficient, cost effective flow of raw materials, in-process inventory, finished goods and related information from the point of origin to the point of consumption for the purpose of conforming to customer requirements.’

4.2.1 Reverse logistics Het doel van logistiek is dus om de juiste dingen, op de juiste tijd, op de juiste plaats, in de juiste hoeveelheden te leveren, tegen optimale kosten (Ballou, 1985). Omgekeerde logistiek dient tot het bereiken van diezelfde doelstellingen, maar omvat deze activiteiten die beginnen vanaf de consumptie, waarbij drie bestemmingen kunnen onderverdeeld worden aan de hand van de vorm en karakteristieken van het product. Er worden vele definities gegeven aan deze term, maar de meest gangbare wordt gegeven door ‘The European working group on reverse logistics’ (Rubio, Chamorro, & Miranda, 2008):

‘ Reverse Logistics is the process of planning, implementing and controlling backward flows of raw materials, in-process inventory, packaging and finished goods from a manufacturing, distribution or use point, to a point of recovery or point of proper disposal ’ (Rogers & Tibben-Lembke, 1999).

Ten eerste omvat het de activiteiten bedoeld voor hergebruik van het product waarbij geen extra verwerkingsprocessen nodig zijn, denk maar aan de inzameling van tweedehandsproducten of de teruggave van transportpaletten aan de leverancier. Ten tweede zijn er de goederen waarvan de functie en identiteit van het product hetzelfde blijft, maar hergefabriceerd zijn, bijvoorbeeld defecte producten die hersteld worden. De logistiek omtrent deze activiteiten worden omschreven als de retour-logistiek (Gevaers, 2013). Ten derde zijn er de producten waarvan de functionaliteit en de vorm van het originele product verloren gaat door bijvoorbeeld het product en haar componenten te sorteren en te recycleren tot een secundair product of te verwijderen (Beamon, 1999).

12

4.2.2 Waste logistics Dit onderzoek zal zich hoofdzakelijk focussen op logistieke activiteiten van deze derde categorie, dat omschreven wordt door Rogers & Tibben-Lembke als afvallogistiek en zij als volgt definiëren:

‘Waste logistics activities are the logistics activities related to returning and processing goods from the users to the producers or selected third parties, on the condition that these goods will not be brought back in the market in the same format with the same characteristics’ (Rogers & Tibben-Lembke, 2001).

Om activiteiten als afvallogistiek te beschouwen moet er dus duidelijk een verandering van het originele product plaatsvinden. Indien oud-papier ingezameld wordt ter recyclage, met de bedoeling om er opnieuw papier van te maken, kan men wel stellen dat de functie hetzelfde blijft, maar het wordt vervaardigd tot een nieuwe vorm met andere karakteristieken (Gevaers, 2013).

De nood aan een geïntegreerde afvallogistiek is ontstaan om verscheidene redenen. Bedrijven willen hun kosten minimaliseren door zo weinig mogelijk afval te creëren. Ten tweede wordt er vanuit nationale of internationale instituties enorm veel aandacht besteed aan het afvalbeheer, omkaderd in tal van wetten en regelgevingen. Bovendien zijn de gebruikers van goederen bewuster geworden van de milieu-impact door afval. Deze uitdagingen hebben er toe geleid dat afvallogistiek bij de meeste organisaties geïmplementeerd worden in de bedrijfsstrategie (Murphy, 1986). Piller et al. (2004) implicereb zelfs dat het een competitief voordeel kan betekenen binnen een industrie.

4.3 SUPPLY CHAIN OUD-PAPIER 4.3.1 De inzameling Afbeelding 4.1 toont een basisschema voor de inzameling van oud-papier tot de afzetmarkt. De lezer zal zien dat dit niet volledig gelijkloopt met de stromen van alle afvalsoorten. Omdat we in dit onderzoek vooral de verwerking van oud-papier tot een nieuw product willen analyseren, zal er niet verder ingegaan worden op de verwijdering van oud-papier door bijvoorbeeld verbranding en het gebruik van stortplaatsen. Immers, elke papiersoort kan niet verwerkt worden tot een nieuw product, zoals hoofdzakelijk hygiënisch papier. Daarnaast kunnen te korte papiervezels niet meer ingezet worden in het productieproces, dewelke men dan inzet als grondstof voor energie-opwekking (Cobelpa, 2012)

13

Voor de inzameling van al dat papier in België wordt er een onderscheid gemaakt tussen het papier dat afkomstig is van de bedrijven en van de huishoudens. Bedrijven sluiten zelf contracten af met afvalinzamelaars, terwijl dit voor elke inwoner onmogelijk is. Dit zou immers tot toestanden leiden dat uw buur een andere inzamelaar aanspreekt dan uzelf en beide inzamelaars langs uw woning zouden passeren; vanuit logistiek, economisch en ecologisch oogpunt is dit absurd. Daarom is bij wet iedere gemeente bevoegd de afvalinzameling voor huishoudens te organiseren, waaarop later wordt ingegaan. Dergelijke bevoegdheden worden niet geëist van de gemeenten voor de bedrijven en dit omdat bedrijven dermate kunnen verschillen van de hoeveelheid afval gekoppeld aan het type afval ze gebruiken. Bijvoorbeeld kan bedrijf A zeer weinig papier verbruiken en volstaat een kleine rolcontainer dat om de twee weken opgehaald wordt, terwijl bedrijf B hoofdzakelijk papier als afvalsoort verbruikt, zodat een grote perscontainer elke week dient opgehaald te worden; er zijn wel tientallen verschillende behoeftes waardoor contracten met gespecialiseerde firma’s meer gewenst zijn, dan dat een gemeente hiervoor instaat. Hieronder overlopen we de verschillende schakels in de afvallogistiek van papier en karton om een overzicht te geven van de verscheidene inzamelmethodes.

Afval kan selectief of gemengd ingezameld worden. In Vlaanderen heeft men ernaar gestreefd om zoveel mogelijk bij de bron in te zamelen, dus bij diegene die zich van afval wil ontdoen. Oud-papier wordt op deze manier ingezameld teneinde zo weinig mogelijk papier als restafval te verbranden. Bovendien daalt de kwaliteit van het oud-papier significant door het gemengd te laten inzamelen met andere afvalfracties, waardoor de rendabiliteit van het sorteren sterk verlaagt.

14

Afbeelding 4.1: Transportschema oud-papier Bron: Eigen samenstelling op basis van (Coberec, 2008), (Gevaers, 2013), (Jahre, 1995)

4.3.1.1

Papier van huishoudelijke oorsprong

De inzameling van oud-papier van huishoudelijke oorsprong gebeurt op twee manieren. De eerste is huisaan-huis inzameling (afgekort h-à-h inzameling), ofwel de haalmethode genoemd (Naessens, 2014). Deze methode wordt gekenmerkt door de kleine afstand tussen de inzamelpunten en door een klein aantal inwoners per inzamelpunt (Jahre, 1995). De tweede manier is de brengmethode. De inwoners kunnen ook opteren om zelf in te staan voor het transport naar een inzamelpunt, in dit geval het recyclagepark. Deze methode wordt gekenmerkt door de grote afstand tussen de inzamelpunten en door een groot aantal inwoners per inzamelpunt (Jahre, 1995). Aan de hand van aggregatie uit de jaarverslagen van 26 Vlaamse afvalintercommunales, telt Vlaanderen 255 recyclageparken. We werking van afvalintercommunales wordt uitgelegd in hoofdstuk 6.1.

Ofwel verzorgt de gemeente of afvalintercommunale de ophaling, ofwel wordt dit uitbesteed aan private inzamelbedrijven waarmee een concessie-overeenkomst is gesloten.

15

4.3.1.2

Papier van bedrijfsmatige oorsprong

Bedrijfsmatig papierafval wordt meestal onderverdeeld in pre- en postconsumer afval. Preconsumer afval is rechtstreeks afkomstig van drukkerijen, de papierverwerkende nijverheid, maar ook van bijvoorbeeld uitgeverijen.

Het is afval dat ontstaat door snijverliezen, misdrukte exemplaren,

overproductie en onverkochte of ongebruikte exemplaren die teruggegeven worden aan de uitgever. Deze afvalstroom heeft een hogere zuiverheid en homogeniteit waardoor er minder bewerkingen nodig zijn om het te gaan hergebruiken. Daarom wordt het ook afzonderlijk ingezameld omdat men er een hogere prijs voor kan krijgen. Indien het gaat om papier dat rechtstreeks heringezet wordt in de fabriek, wordt het gezien als een bijproduct ofwel als grondstof en kan het dus niet gezien worden als hergebruikt papier om de recyclagepercentages te verhogen (Hoogmartens, Dubois, & Van Passel, 2013). Waarom recyclagepercentages van belang zijn en hoe ze behaald moeten worden, wordt in hoofdstuk 5 uitgelegd. Postconsumer afval slaat op het feit dat het tot bij de bedoelde consument is afgeleverd. Huishoudelijk afval is dus volledig van deze aard, waardoor er geen dergelijk onderscheid nodig is. Zoals eerder vermeld, staan de gemeenten niet in voor de inzameling van het bedrijfsmatig afval. Daartoe moeten de bedrijven zelf instaan voor het inzamelen en het verwerken van het afval. Dit kunnen ze evenwel uitbesteden – en wat in de meeste gevallen gebeurt – aan een gespecialiseerde firma. In mindere mate brengt het bedrijf oud-papier zelf naar de inzamelaar. Indien een bedrijf minder dan 1 m³ per maand aan oud-papier verbruikt, wordt dit gezien als huishoudelijk afval en kan dus door de gemeente worden opgehaald of naar het recyclagepark gebracht worden (OVAM, 2012).

De grote bedrijven en K.M.O.’s vertegenwoordigen volgens Coberec 52% van al het ingezameld oudpapier. In de eerste plaats is er het productieafval (snijresten) bij drukkerijen of andere papierverwerkende nijverheden (verpakkingen,…). Daarnaast komen in elke sector kartonnen verpakkingen vrij, en produceert men in zijn kantoren stapels papier(-afval). Archiefvernietiging is een bijkomende dienstverlening van de papierrecuperant. De kantoren staan voor 10 % van het oud-papier en karton (Coberec, 2008).

In dit onderzoek gaan we voornamelijk het huishoudelijk afvalbeleid behandelen, maar verder onderzoek naar dit parallelle circuit kan men aan de hand van onze conclusies analyseren en vergelijken met het huishoudelijk afval.

4.3.2 Inzamelaars en verwerkers Omdat oud-papier in Vlaanderen selectief ingezameld wordt, gaan de ophaalwagens niet eerst naar een overslagstation bij de inzamelaar, maar brengt de inzamelaar het direct naar de recuperant (i.e. de 16

verwerker). Dit zorgt er ook voor dat het verwerkingsproces voor de recuperant vergemakkelijkt omdat het niet moet gesorteerd worden uit andere afvalstromen zoals bijvboorbeeld PMD, restafval, etc. Dit brengt wel met zich mee dat het inzamelsysteem over de totale afvalinzameling complexer wordt. Vaak is het zo dat de inzamelaar tevens de verwerker is door verticale integratie, waardoor een onderscheid moeilijk te maken is. De inzamelaar is eigenlijk een tussenhandelaar in de keten. Zij zullen zich meer toespitsen op bedrijfsmatig afval waarvan de papiersoort redelijk homogeen is, daar zij niet beschikken over gesofisticeerde sorteerinstallaties zoals de recuperant. De inzamelaar en recuperant voorzien hoofdzakelijk zelf de aanvoer van hun producten en beschikken daarvoor over een uitgebreid wagenpark.

Er dient een duidelijk onderscheid gemaakt te worden tussen de recuperant en de papierfabrikant. De recuperant doet een kwaliteitscontrole van het ingezameld afval, sorteert en hergroepeert verschillende hoofdfracties (e.g. het papier van karton scheiden, persen in balen,etc.) tot secundaire grondstoffen naargelang de eisen van de papierfabrieken (Coberec, 2008). In 2013 werd er 1,69 miljoen ton oud-papier ingezameld (Van Breusegem, 2014). De recuperant is wegens transporteconomische redenen niet gebonden om het papier op deze lokale markt te houden. Integendeel, afhankelijk van de prijs, de kwaliteit en de hoeveelheid maken ze de keuze tussen export en het bevoorraden van de lokale papierfabrieken (Runhaar, 2003).

4.3.3 Papierproducent Pas in het papierproductieproces wordt het eigenlijke recyclageproces aangevat, omdat dan het oudpapier verwerkt wordt tot een nieuw product. Aldus is de papierproducent de eindconsument van oudpapier. In 2013 werd er in België 1,98 miljoen ton papier en karton geproduceerd, waarvan 1,2 miljoen ton oud-papier als grondstof werd gebruikt (Cobelpa, 2012). Het transport van het oud-papier naar de papierfabrikant, wordt voorzien door de inzamelaar of recuperant (i.e. vendor managed inventories), waarvoor diegene transportfirma’s inschakelen. De hoofdreden hiervoor is dat recuperanten van de papierproducent zouden terugkeren met lege vracht, terwijl transportfirma’s goedkopere tarieven kunnen aanbieden omdat zij niet met een lege vracht hoeven terug te keren.

4.4 GRONDSTOFFEN EN PRODUCTIE VAN PAPIER In dit hoofdstuk wordt uitgelegd welke eigenschappen papier en karton bevat, alsook het productieproces wordt kort beschreven. Dit is noodzakelijk voor het onderzoek om een idee te krijgen welke nevenstromen er gevormd worden, de milieu-impact en de logistieke werking die hiervoor nodig is. Het productieproces wordt uitgelegd voor oud-papier en niet voor productie op basis van louter verse vezels. Toch wordt getracht een vergelijking te geven tussen beiden om aan te tonen waarom recyclage van oud17

papier noodzakelijk is om de impact op het milieu te verlagen. Aangezien Stora Enso te Langerbrugge het meest complete productieproces van oud-papier op haar site te Gent heeft, zal aan de hand van haar proces een duidelijk beeld geschetst kunnen worden. Deze papierfabrikant zal later grondiger besproken worden.

4.4.1 Grondstoffen van oud-papier 4.4.1.1

Papiervezels

Papier bestaat voornamelijk uit houtvezels, waarbij de vezels op een welbepaalde manier verstrengeld zijn om een sterk geheel te vormen. Deze houtvezels haalt men uit verschillende bronnen, maar algemeen kan gesteld worden dat de grondstof voortkomt als bijproduct van boomplantingen en de houtverwekende nijverheid. Bomen worden hoofdzakelijk omgezaagd om te gebruiken in de houtnijverheid ter productie van meubels, parket, etc. In de aanloop naar volwassen bomen, dient men het bos te onderhouden en uit te dunnen om de optimale groei van kwaliteitsvolle bomen te verzekeren. De helft van alle vezels in de Europese papierindustrie afkomstig van houtbevoorrading vindt hier zijn oorsprong. Daarnaast kan een boom niet 100% gebruikt worden om planken van te maken, het bijproduct wordt verkocht aan de papierindustrie, goed voor een additionele 25%. Als laatste worden er ook bomen geplant, specifiek bedoeld voor de bevoorrading van de papierindustrie. De productie van dergelijke snelgroeiende bomen zoals eucalyptusbomen vindt vooral plaats in Zuid-Amerika (Cobelpa, 2012). Vezels worden onderverdeeld in twee hoofdcategorieën, nl. enerzijds lange vezels afkomstig van de naaldbomen en anderzijds korte vezels afkomstig van loofbomen. De lange vezels leveren de sterkte van het papier, terwijl de korte zorgen voor de zachtheid en ondoorzichtigheid van het papier. Daarom wordt al bij het produceren van nieuw papier beide soorten gemengd, waarvan de verhoudingen variëren naargelang het gewenste producttype. Afbeelding 4.2 geeft zeer simplistisch twee verstrengelingen van respectievelijk twee lange en twee korte papiervezels weer, maar toont duidelijk aan dat lange vezels veel moeilijker te breken zijn dan de korte vezels doordat ze verder in elkaar haken. Afbeelding 4.2: Lange (links) en korte (rechts) papiervezels Bron: eigen schema, gebaseerd op beschrijvingen van FSC België (Rommelaere, 2010)

18

De structuur van vezels bepaalt hoofdzakelijk de levensduur van papier en karton. Gemiddeld kan men papier en karton vijf à zeven keer hergebruiken, en is dus niet eindeloos recycleerbaar zoals bijvoorbeeld glas. Bij elk recyclageproces worden de vezels gebroken en slapper, tot op het moment dat de vezels zodanig kort zijn en zo niet meer bruikbaar worden. Dit een van de redenen waarom 100% hergebruik van al het oud-papier onmogelijk is. De onbruikbare vezels worden voornamelijk gebruikt om warmte op te wekken bij het productieproces in de papierfabriek. Door die kwaliteitsvermindering bij het recyclageproces, gebeurt het ook niet vaak dat het eindproduct 100% uit oud-papier bestaat. Papier is onder te verdelen in vier hoofdcategorieën. Het productieproces verloopt nagenoeg volledig hetzelfde, maar wordt toch apart geproduceerd wegens specifieke vereisten (Cobelpa, 2012): 1. verpakkingen uit papier en karton (e.g. draagzakken, gegolfd karton) 2. grafisch papier op basis van mechanisch pulp en pulp van oud-papier (e.g. krantenpapier, magazinepapier), oftewel op basis van chemisch pulp (e.g. fotopapier, schrijfpapier) 3. huishoudelijk en hygiënisch papier (e.g. keukenrollen, toiletpapier) 4. speciaal papier (e.g. bankbiljetten, etiketten) Afbeelding 4.3 geeft weer welke categorieën meer verse vezels nodig hebben dan de papiersoort onderaan de piramide. Papier- en kartonverpakkingen worden nagenoeg altijd op basis van oud-papier vervaardigd, terwijl fotopapier bijvoorbeeld slechts een zeer kleine hoeveelheid oud-papier als grondstof kan gebruiken.

Afbeelding 4.3: Schema van de recyclage van verschillende papiersoorten. Bron: Cobelpa

19

4.4.1.2

Input- en outputstromen in de papierfabriek

De belangrijkste input in de papierproductie is uiteraard de bovenvermelde papiervezels. Volgens Cobelpa bevat 80% van de gebruikte grondstoffen uit dergelijke vezels. Ten tweede is het hoog energieverbruik kenmerkend voor de papierindustrie, waardoor er gekeken wordt hoe die energie maximaal teruggewonnen kan worden. Daarom heeft bijna iedere papierfabrikant een energiecentrale voor het terugwinnen van energie, maar ook om zelf energie op te wekken via onder meer de input van afval dat vrijkomt na de sortering en zuiveringsprocessen (Smets, Alaerts, Verachtert, & Huybrechts, 2014). Zo heeft het bedrijf Stora Enso op haar site van 52 hectare in Gent een biomassakrachtcentrale staan die gebruikt wordt om 70% van de benodigde stroom op te wekken. Ten derde is water belangrijk voor het vergemakkelijken van het pulpings –en ontinktingsproces die elk hieronder kort beschreven worden. Aangezien het eindproduct volledig droog dient te zijn, kan het afvalwater gerecupereerd worden en heringezet, ofwel rechtstreeks, ofwel na zuivering van chemische bestanddelen (Cobelpa, 2012). Vandaar dat grote papierfabrieken dicht bij het water liggen en in een waterzuiveringsinstallatie geïnvesteerd hebben. Samen met de biomassakrachtcentrale en de waterzuiveringsinstallatie produceert Stora Enso in Gent alle stoom zelf die het nodig heeft voor de papierproductie.

Afbeelding 4.4: Schema van input- en outputstromen in papierfabriek (Cobelpa, 2012)

4.4.2 Productie van oud-papier 4.4.2.1

Verpulpingsproces

Deze vezels kunnen niet zomaar gebruikt worden in het productieproces, maar moeten eerst omgevormd worden tot een brij dat papierpulp heet. Hier zijn er drie onder te scheiden groepen: 1. mechanisch pulp: de vezels worden geweekt tot het bekomen van zeer kleine fracties. Er gaat bijna niets aan hoeveelheid verloren in dit pulpproces.

20

2. chemisch pulp: de vezels worden gekookt zodat een bestanddeel (lignine) verantwoordelijk

voor

de

vergeling

van

papier,

verwijderd

wordt.

Na

het

verpulpingsproces blijft er 50% het vezelgewicht over ten opzichte van 95% bij mechanisch pulp. Dit wordt ook houtvrij pulp genoemd, alhoewel het afkomstig is van hout. Deze pulp zet men vooral indien hoge kwaliteiten aan het papier gewenst zijn, bijvoorbeeld fotopapier. 3. pulp van oud papier: het oud-papier wordt in suspensie gebracht zodat alle onzuiverheden (e.g. nietjes, lijm) kunnen afgescheiden worden.

Het in suspensie brengen van de vezels is een noodzakelijke stap opdat de papiervezels aan elkaar zullen hechten, te vergelijken met toevoeging van water bij cement om mortel te maken. Oud-papier dat gerecycleerd wordt om nieuw papier te maken, mag nauwelijks karton bevatten. Indien met echter karton wil fabriceren, kan zowel oud papier en karton gebruikt worden.

Het oud-papier dat binnenkomt in een magazijn wordt opgeslagen in verschillende kwaliteitsboxen. In de praktijk wordt dit ook naar plaats van herkomst gecategoriseerd, aangezien specifieke verhoudingen al gekend zijn. Zo weet Stora Enso te vertellen dat oud-papier vanuit Frankrijk meer magazinepapier bevat dan krantenpapier (Dejaeghere, 2014). Deze informatie is zeer nuttig wanneer we later de export van oud-papier bespreken, omdat magzinepapier hogere kwaliteitseisen en dus hogere prijzen met zich meebrengen. Naargelang de vereiste verhouding

wordt van elke kwaliteit welbepaalde eenheden op een

transportband overgeslagen richting het verpulpingsproces (Zie Afbeelding 4.5). In dit proces krijgt het oud-papier een eerste wastbeurt om alle niet-papierresten eruit te zeven in een pulper (e.g. een drumpulper zoals in Afbeelding 4.6). Daaruit komt pulp van oud-papier. Indien men dit proces in de papierfabriek uitvoert, spreekt men van geïntegreerde papierfabrikant, terwijl een niet-geïntegreerde papierfabrikant haar pulp aankoopt in droge fracties.

21

Afbeelding 4.5: Oud-papiermagazijn Bron: Verkregen presentatie van Stora Enso Langerbrugge

Afbeelding 4.6: Drumpulper Bron: Verkregen presentatie van Stora Enso Langerbrugge

4.4.2.2

Ontinktingsproces

Het ontinkten is een complex proces waarbij de vezels in de pulp opzwelt zodat de inkt van het papier loskomt en afbreekt in kleine fracties. De complexiteit van het proces is afhankelijk van het inkttype, het papieroppervlak, de afdruktechniek en –condities, de leeftijd en bewaring van het papier, alsook afhankelijk van de gewenste helderheid van het eindproduct. Hoe groter de eis is om helder papier te produceren, hoe meer het ontinktingsproces herhaald wordt of voorbereidingsstappen zoals het raffineren en disperseren nodig zijn. Stora Enso Langerbrugge

heeft als enige in België een

ontinktingsinstallatie omdat het net 100% oud-papier recycleert ter productie van grafisch papier (Smets, Alaerts, Verachtert, & Huybrechts, 2014).

De werking van dergelijke ontinktingsinstallatie via

flotatielijnen worden schematisch voorgesteld in Afbeelding 4.7.

Nadat alle bovenvermelde processen doorlopen zijn, bestaat het pulp uit 95% water en slechts 5% papiervezels. 22

Afbeelding 4.7: ontinkting van de flotatiecellen Bron: Verkregen presentatie Stora Enso Langerbrugge

4.4.2.3

De papiermachine

Nadat de vezels ontdaan zijn van alle onzuiverheden, wordt het water uit het pulp gehaald. Dit gebeurt eerst via het zeven en persen tot lange vellen papier, waarna het papier volledig gedroogd wordt in een drogerij. Dit kan door de cilinders waarover het papier glijdt te verwarmen, ofwel hete lucht blazen over het papier, ofwel via infraroodbestraling. Dit is enorm energie-intensief, nl. de helft van alle energie die nodig is in de papierproductie wordt hier verbruikt. Daardoor wordt getracht het water maximaal uit het persproces te halen. Afbeelding 4.8 is een papiermachine op de site van Stora Enso die aan een maximale snelheid van 120 kilometer per uur het papier droogt. In de laatste fase wordt het papier opgerold over een breedte tien meter om dan te versnijden en te verpakken op de gewenste afmetingen van de klant. Dit is de meest rendabele en meest efficiëntste papiermachine ter wereld. Afbeelding 4.8: De papiermachine Bron: Verkregen presentatie van Stora Enso Langerbrugge

23

5

VERPAKKINGSAFVAL

Verpakkingsafval is een speciale categorie binnen de afvalindustrie met unieke regelingen ten opzichte van andere subsectoren in de papiersector. Het verpakkingsafval wordt gedefinieerd als: ‘ Afval afkomstig van elk product, vervaardigd van materiaal van welke aard ook, dat kan gebruikt worden voor het insluiten en beschermen van goederen, van grondstoffen tot afgewerkte producten, over het gehele traject van producent tot consument of verbruiker en voor het aanbieden van deze goederen. Alle ‘wegwerpartikelen’ die voor dezelfde doeleinden gebruikt worden, moeten als verpakkingen beschouwd worden (IVCIE, 2008).’ Het verpakken van producten heeft verschillende voordelen zoals het vergemakkelijken van de opslag, verplaatsing en het gebruik van product, het beschermen van de goederen, het identificeren het product via barcodes, etc. (Gevaers, Van De Voorde, & De Lange, Het product van de Logistiek, 2014) . Voor de jaren ‘90 werd er door niemand verantwoordelijkheid genomen om duurzaam verpakkingsafval te beheren. Er was geen stimulans, economisch en operationeel, om verpakkingsafval minimaal te houden alsook het in te zamelen afval efficiënt te organiseren. De particulieren konden hun oud papier afgeven aan een inzamelaar, waarvoor ze een vergoeding kregen. Echter kwam er een moment waarbij de prijs voor het oud papier zodanig laag stond zodat men moest betalen om hun papierafval kwijt te raken. Daardoor was het voor de burger niet meer rendabel om afval selectief te sorteren. Daarnaast werd in 1993 een wet uitgevaardigd om een heffing toe te passen op het verbruik van onder meer verpakkingsmateriaal, nl. de ecotaks (B.S. 20 juli 1993). Deze taks zou ervoor zorgen dat de producenten van onder meer verpakkingsmateriaal en papier milieuvriendelijkere goederen op de markt brengen. De producenten kunnen evenwel vrijgesteld worden indien men welbepaalde percentages omtrent recyclage en nuttige toepassing behaalt. Deze twee redenen zorgden ervoor dat de privésector in 1994 het initiatief nam om de selectieve sortering bij de bron te blijven stimuleren, door een systeem op te zetten dat de selectieve h-à-h inzameling mogelijk maakt. Enerzijds heeft de recyclagesector er alle baat bij dat oud papier bij de consument gescheiden wordt van het restafval, daar een hogere kwaliteit bekomen wordt. Anderzijds kan de verpakkingsproducent vrijgesteld worden van de ecotaks door te voldoen aan de bovenvermelde voorwaarden. Omdat het onmogelijk is voor de producent zelf hun verpakkingsmateriaal bij elke consument te gaan inzamelen, werd Fost Plus opgericht om deze als collectieve verantwoordelijkheid op zich te nemen.

24

Hieronder wordt het systeem beschreven aan de hand van de verschillende organisaties. Dit is nodig om de werking en de evolutie van de papier- en recyclage-industrie te analyseren, alsook te onderzoeken of dit uitgebreid kan worden naar andere subsectoren.

5.1 IVC EN HET ISA In 1996 werd een Interregionaal Samenwerkingsakkoord (ISA) gesloten tussen de drie Belgische gewesten omtrent de preventie en het beheer van verpakkingsafval. Dit werd gedaan in het kader van de Europese Verpakkingsrichtlijn (94/62/EG) om de productie van verpakkingsafval te beperken en onder meer het hergebruik, recyclage en energieterugwinning van dergelijk afval te bevorderen.4 In het ISA werden eenduidige definities vastgelegd, beschreven wat de taken zijn van de verschillende organismen en aan welke

bepalingen

de

verpakkingsverantwoordelijke

moet

voldoen.

De

definitie

van

verpakkingsverantwoordelijke is: ‘ Elke persoon die producten heeft doen verpakken in België of ze zelf heeft verpakt om deze op de Belgische markt te brengen. Indien de producten geïmporteerd worden in België , maar niet in België verpakt werden, dan is de invoerder verpakkingsverantwoordelijke. Indien de gebruiker rechtstreeks invoert en de producten ontpakt, aldus verpakkingsafval van bedrijfsmatige oorsprong, dan is de gebruiker verantwoordelijk. ’ (Samenwerkingsakkoord, 1996).5 Het Samenwerkingsakkoord is herschreven in 2008, dat van kracht is sinds 1 januari 2009. Voor dit onderzoek is de belangrijkste bepaling in het ISA de invoering van de terugnameplicht voor verpakkingsafval.

5.1.1 De Terugnameplicht De terugnameplicht wordt gedefinieerd als: ‘ De aan de verpakkingsverantwoordelijke opgelegde verplichting om, in het licht van de doelstellingen en de bepaling, gesteld in het samenwerkingsakkoord, de quota’s voor nuttige toepassing en recyclage te bereiken.’ (Samenwerkingsakkoord, 1996).

Hierin zit een groot verschil met de aanvaardingsplicht waarbij de distributeur of handelaar verplicht wordt afgedankte apparaten te aanvaarden die klanten terugbrengen, zoals dit het geval is bij onder andere afgedankte elektrische en elektronische apparaten en lege batterijen. Aangezien de verpakkingsverantwoordelijke niet verplicht is om het afval daadwerkelijk terug te nemen, is het enkel verplicht tot het financieren van de terugname om de vastgelegde quota’s te behalen. Daarvoor kan men 4

De richtlijn van het Europees parlement en de Raad vindt u op: http://eur-lex.europa.eu/legalcontent/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:31994L0062&from=NL 5 Voor een uitgebreide definitie, zie het Samenwerkingsakkoord van 4 november 2008

25

zelf instaan om aan de verplichtingen te voldoen of kan men beroep doen op een erkend organisme. Fost Plus en Val-I-Pac zijn de enige erkende organismen voor respectievelijk het huishoudelijk en bedrijfsmatig afval.

De realisaties dienen elk jaar aangetoond te worden (informatieplicht) bij de Interregionale Verpakkingscommissie, afgekort het IVC. Dit is een Belgische overheidsinstelling die opgericht werd in het Samenwerkingsakkoord, om te controleren op welke wijze en of de wettelijke bepalingen van de respectievelijke gewesten wel degelijk behaald worden, te beslissen of een organisme erkend mag worden voor de vervulling van de terugnameplicht, etc. Daarnaast heeft het IVC andere taken, waarop dit onderzoek niet verder ingaat, maar voor een uitvoerige uitleg verwijzen we naar het Samenwerkingsakkoord.

5.2 HUISHOUDELIJK VERPAKKINGSAFVAL: FOST PLUS Fost Plus is als enige in België het door het IVC erkend organisme waarbij verpakkingsverantwoordelijken zich kunnen aansluiten tot het vervullen van de terugnameplicht omtrent huishoudelijk verpakkingsafval. Het is een private vereniging zonder winstoogmerk met een maatschappelijk karakter, opgericht in 1994, twee jaar voor het ISA . De vraag voor dergelijk organisme kwam er van de privésector, om een duurzamere oplossing te bieden dan de bovenvermelde ecotaks. Bovendien was deze sector overtuigt dat dergelijk systeem betere resultaten zou geven met minder financiële consequenties. Immers, Fost Plus is niet enkel bevoegd voor het financieren van de selectieve inzameling, sortering en recyclage, maar ook voor de promotie en coördinatie van de sortering en recyclage van huishoudelijk verpakkingsafval (Fost Plus, 2013).

5.2.1 Fost Plus als verpakkingsverantwoordelijke Indien een verpakkingsverantwoordelijke aangesloten is bij Fost Plus, dient hij jaarlijks aangifte te doen van de hoeveelheid verpakkingsmaterialen men op de Belgische markt heeft gebracht. Zo’n 5600 leden gaan deze verplichting via Fost Plus aan, een vertegenwoordiging van 92% van het op de Belgische markt gebracht verpakkingsmateriaal. Op die manier kan Fost Plus het totale ingezameld huishoudelijk verpakkingsafval vergelijken ten opzichte van het totale gewicht van de op de Belgische markt gebrachte verpakkingsmaterialen van haar leden. Door de gewichten te aggregeren is het eenvoudiger te berekenen of Fost Plus, in opdracht van haar leden, de vereiste percentages behaalt. De wettelijke percentages voor huishoudelijk verpakkingsafval zijn als volgt vastgelegd vanaf 2010: 1. 80% recyclage. 2. 90% nuttige toepassing, recyclage meegerekend.

26

5.2.2 Analyse van Fost Plus De hoge marktprijzen die Fost Plus krijgt, wijzen op een mature markt en een sterke vraag naar de gerecycleerde materialen. De sterke vraag duidt aan dat gerecycleerde materialen een gunstig en hoogwaardig alternatief zijn voor de primaire grondstoffen. Dat dit hoge inkomsten met zich meebrengt, is te wijten aan de hoge kwaliteit van de ingezamelde materialen door sortering bij de bron. Het voordeel van dergelijk erkend organisme ten opzichte van een belastingsheffing via een ecotaks, is af te leiden uit het volgende voorbeeld. Cementzakken bestaan uit karton en plastiek, dat niet kan gerecycleerd worden en dus verbrand moet worden. Daardoor betalen de producenten van dergelijke zakken meer bijdrage dan producenten van recycleerbare draagtassen. Inderdaad, aan de hand van een erkend organisme kan die eerste profiteren van de ecologische maatregelen die de laatste treft, zonder zelf inspanningen te moeten doen om aan het recyclagepercentage te voldoen. Dit stipuleert dat er een kleinere positieve impact op het milieu behaald wordt ten opzichte van het systeem waarbij de bedrijven individueel verantwoordelijk zijn om hun percentages te behalen. Echter kan de vraag gesteld worden of het haalbaar is om alles in recycleerbare verpakking te stoppen wanneer de kwaliteit van het product zelf niet goed bewaard zou worden. Er dient een evenwicht gezocht te worden en in dat opzicht is in men België ervan overtuigd dat het collectief systeem beter is dan individuele verantwoordelijkheden te leggen via zogenaamde ecotaks. De recycleerbare cementzakken zouden sneller kunnen scheuren of het cement kan in contact komen met water waardoor het product niet meer bruikbaar is; ecologisch gezien is dit ook niet de beste optie.

Om de dienst die de afvalintercommunales leveren aan Fost Plus door het verpakkingsmateriaal in te zamelen, bekostigt Fost Plus 30% van de inzamelkost die de afvalintercommunales maken. In ruil wordt ze eigenaar van 25% van het tonnage van het recycleerbaar afval waarin verpakkingsmateriaal zit. Aangezien er zowel kartonnen als papieren verpakkingen op de markt worden gebracht en dit in het afvalcircuit terechtkomt, wordt Fost Plus dus voor 25% eigenaar van het totaal ingezameld oud-papier. Op die manier kunnen zij mee beslissen hoeveel een afvalintercommunale vraagt voor het ingezameld oud-papier, alsook heeft het beslissingsrecht over de keuze van contractant. Aangezien zij het enige erkend organisme zijn in Vlaanderen voor huishoudelijk verpakkingsafval, zijn er geen andere concurrenten die dezelfde dienst kunnen aanbieden, maar dus ook geen betaling voor de geleverde diensten krijgen.

Afbeelding 5.1 toont de resultaten van Fost Plus voor het jaar 2013. Daarbij zien we dat 25% van de totale ingezamelde hoeveelheid oud-papier voor 101,5% gerecycleerd is. Dit is uiteraard een overschatting van de werkelijkheid, er zou dan immers meer gerecycleerd geweest zijn dan dat er ingezameld is. De redenen hiervoor zijn de volgende.

27

Ten eerste zijn niet alle Belgische verpakkingsverantwoordelijken lid bij Fost Plus. Vijftien jaar geleden werden niet-leden geschat op 8% van de op de Belgische markt gebrachte verpakkingsmaterialen (FostPlus, Jaarverslag 2013, 2014). Waarom verpakkingsverantwoordelijken niet per se hoeven aan te sluiten bij een erkend organisme, wordt in het volgend hoofdstuk met een voorbeeld geïllustreerd. Ten tweede is het nooit uit te sluiten dat bedrijfsmatig verpakkingsmateriaal in het systeem van de huishoudelijke inzameling terechtkomt. Ten derde – met enig verschil van de eerste reden – zijn er ook ‘free riders’ die niet alles van het geproduceerde verpakkingsmateriaal aangeven, ook al zijn ze verplicht en lid van Fost Plus. Afbeelding 5.1: Resultaten van recyclage en nuttige toepassingen (ton) Bron: Jaarverslag 2013 Fost Plus

5.3 BEDRIJFSMATIG VERPAKKINGSAFVAL: VAL-I-PAC VAL-I-PAC werd opgericht in 1997 op initiatief van de Belgische economische wereld en heeft als doel de recyclage

van

bedrijfsmatige

verpakkingen

te

stimuleren

en

te

coördineren

door

de

producentenverantwoordelijkheid van haar leden op zich te nemen, tracht Val-I-Pac de de vereiste recyclagepercentages en nuttige toepassing van de verpakkingsverantwoordelijken te behalen. Daarvoor betaalt de verpakkingsverantwoordelijke een bijdrage, dat wordt besteed om de volgende drie zaken te financieren. Het heeft dus dezelfde missie als Fost Plus, maar die wordt op een andere wijze behaald.

5.3.1 Val-I-Pac als verpakkingsverantwoordelijke Ten eerste geven zij premies aan de ontpakkers om de correcte sortering van afval te stimuleren. De premies voor papier- en kartonrecyclage bestaan niet, aangezien dergelijk afval geen knelpunt vormt om aan de streefpercentages te voldoen . Maar indien de ontpakker een container bezit of huurt om bedrijfsmatig verpakkingsafval te scheiden van ander papier- en kartonafval, wordt voor deze inspanning een jaarlijkse premie betaalt.6

6

De premies zijn afhankelijk van het type container, variërend van 60 € - 100 € per jaar (forfait voor 2014). Indien een onderneming voor de eerste maal dergelijke selectieve container plaatst, krijgt het een startforfait van 100€ (forfait voor 2014)

28

Ten tweede koopt Val-I-Pac de gegevens van de afvalverwerkingsbedrijven omtrent hoeveel verpakkingsmateriaal zij inzamelen en verwerken om de streefpercentages te bekomen. Die vergoedingen bestaan uit een vast bedrag en uit een forfaitair bedrag per ton gerecycleerd en gevaloriseerd materiaal. Daarnaast zijn er nog extra forfaitaire premies per aantal soorten materialen, per stiptheid van gegevensverzending en aantal certificaten. De gegevens worden aan de hand van steekproefinspecties gecontroleerd ter voorkoming van overschatte cijfers om extra vergoedingen te bekomen. Ten derde dienen de bijdragen van de verpakkingsverantwoordelijken voor de dienst die Val-I-Pac aan hen levert. Val-I-pac krijgt dus geld van verpakkingsproducenten om een ontpakker te betalen, i.e. de consument van bedrijfsmatig verpakkingsmateriaal. In ruil geeft de ontpakker gegevens aan Val-I-Pac om te bewijzen aan het IVCIE dat verpakkingsproducenten voldoen aan terugnameplicht. In tegenstelling tot Fost Plus worden ze dus geen eigenaar van een deel van de inzameling en kan geen oud-papier verkopen.

5.3.2 Dient elke verpakkingsproducent mee streven naar het vereiste recyclagepercentage? Om deze vraag te beantwoorden geven we een voorbeeld. Een buitenlands bedrijf X importeert goederen, zeg maar grote lots in kartonnen verpakkingsmateriaal, naar België. In een Belgisch filiaal ontpakt het bedrijf de goederen en geeft het verpakkingsafval af aan een recuperant. Daarna verpakt het terug de verschillende onderdelen om te verdelen in België of bestemd voor export. Zoals eerder gesteld, geldt een terugnameplicht op het verpakkingsmateriaal dat terecht komt op de Belgische markt. Stel dat de goederen voor 5% bestemd zijn voor de Belgische markt en 95% voor export, maar eerst 100% ontpakt werden in het bedrijf en volgens de definitie hierboven als gebruiker ook verpakkingsverantwoordelijke is. Dan voldoet de onderneming al ruimschoots aan de vereiste percentages voor recyclage (80%) en nuttige toepassing (85%) indien men het verpakkingsafval van bedrijfsmatige oorsprong volgens de vereisten laat recycleren en nuttig toepast, zonder zich te moeten aansluiten bij Val-I-Pac. Immers dient men geen rekening te houden met de geëxporteerde goederen. Toch komt die 5% bestemd voor de Belgische markt in de circulaire economie en leiden dergelijke goederen tot een overschatting van de recyclagepercentages.

29

6

HUISHOUDELIJK OUD-PAPIER

De inzameling wordt gedefinieerd als het verzamelen van afvalstoffen, inclusief de voorlopige sortering en de voorlopige opslag van afvalstoffen, om deze daarna te vervoeren naar een afvalverwerkingsinstallatie.7 Daarbij dient men een onderscheid te maken tussen afval van huishoudelijke en van bedrijfsmatige oorsprong. Volgens de Gemeentewet hebben de gemeenten de zorgplicht omtrent ‘de zindelijkheid’ op openbare wegen en plaatsen ten behoeve van de inwoners.8 De Raad van State heeft geoordeeld dat hieruit de bevoegdheid tot ophaling en verwijdering van huishoudelijke afvalstoffen voortvloeit (RvS, 1994). De gemeenten dienen de modaliteiten van ophaling en inzameling van huishoudelijke afvalstoffen op te stellen in het gemeentelijke reglement, ter uitvoering van het Materialendecreet.9 Alle gemeenten in Vlaanderen zijn verplicht om het klein gevaarlijk afval (afgekort KGA) van huishoudelijke oorsprong op regelmatige wijze selectief in te zamelen.10 Dit dient te gebeuren ofwel via hà-h inzameling ofwel via de inzameling in recyclageparken. In België wordt het lokaal afvalbeheer georganiseerd door afvalintercommunales. Dit zijn intergemeentelijke samenwerkingsverbanden, waarbij aanliggende gemeenten samenwerken om een gezamenlijk afvalbeleid te organiseren. Enkel Aarschot en Tienen werken niet samen met buurgemeenten omtrent afvalbeheer.11 Daarnaast zijn er gemeenten, aangesloten bij een intercommunale, die zelf de exploitatie van afvalinzameling en/of de recyclageparken organiseren. Afbeelding 6.1 toont geografisch de 26 afvalintercommunales aan in Vlaanderen voor 2013.12 De gemeenten binnen een intercommunale bepalen zelf het afvalbeleid, waardoor de taakomschrijving kan verschillen tussen de intergemeentelijke afvalbeheerders.

7

Definitie volgens Materialendecreet, Artikel 3, 18° Zie Gemeentewet, Artikel 35, §2 9 Materialendecreet, Artikel 26 10 Zie VLAREMA, Artikel 5.5.2., § 1 11 De gemeente Aarschot had te maken met een corruptieschandaal omtrent het gemeentelijk afvalbeheer, waarvoor enkele ambtenaren en werknemers van de leverancier op 25 juni 2007 veroordeeld werden. Deze concessie verloopt in 2015 (Belga, 2007). De stad Tienen sluit vanaf 1 januari 2015 aan bij de afvalintercommunale EcoWerf. (Nieuwsblad, 2013). 12 Lijst van Belgische intercommunales 2013 is te vinden op https://www.fostplus.be/SiteCollectionDocuments/Werking%20Fost%20Plus%20en%20partners/Inzamelen/Interco mmunales_2013.htm (geraadpleegd 24/04/14) 8

30

Afbeelding 6.1: Kaart van de Vlaamse afvalintercommunales. Bron: Samengesteld op basis van kaart dat te vinden is op https://www.interafval.be/onze-leden. Geraadpleegd op 24/04/2014.

Daarnaast is in 1996 Interafval opgericht, een samenwerkingsverband tussen alle Vlaamse intercommunales en de Vereniging van Vlaamse Steden en Gemeenten (VVSG), waar beiden voornamelijk gericht is als overkoepelend kennisplatform om de intercommunales en gemeenten efficiënter te laten samenwerken.13

6.1 AFVALBELEID VAN DE AFVALINTERCOMMUNALES 6.1.1 Ladder van Lansink Om een zo efficiënt en duurzaam afvalbeleid te voeren, baseren de afvalintercommunales zich op ‘de ladder van Lansink’. Deze ladder – geïntroduceerd door de Nederlandse politicus Ad Lansink in 1979 beschrijft een voorkeursrangorde omtrent afvalverwerking. In 1979 diende Ad Lansink de motie ‘Lansink c.s.’ in die in de Tweede Kamer van Nederland unaniem werd aangenomen. Deze motie werd geïmplementeerd in de Nederlandse Wet Milieubeheer van 1993. In 2008 werd dit principe opgenomen in de Europese Kaderrichtlijn betreffende afvalstoffen (EC, 2008). Afbeelding 6.2 geeft plastisch weer dat aan preventie de hoogste prioriteit moet worden gegeven, daarna hergebruik, recyclage, energieopwekking, verbranding en als absoluut-te-vermijden procedure, het storten van afval. Hieronder beschrijven we kort de verschillende niveaus en hoe de afvalintercommunales hierop hun beleid uitvoeren.

13

Zie https://www.interafval.be/ (geraadpleegd 24/04/14)

31

Afbeelding 6.2: De ladder van Lansink Bron: http://www.recyling.nl

6.1.1.1

Preventie

Preventief afval reduceren, begint bij de verschillende fasen vooraleer het product als afval wordt beschouwd. Preventie betekent volgens het Materialendecreet: ‘Maatregelen die worden genomen voordat een stof of voorwerp afvalstof is geworden, ter vermindering van: 1. de hoeveelheid afvalstoffen (inclusief via het hergebruik van voorwerpen of de verlenging van de levensduur van de voorwerpen; 2. de negatieve gevolgen van de geproduceerde afvalstoffen voor het milieu en de menselijke gezondheid; 3. het gehalte aan schadelijke stoffen in stoffen en voorwerpen. ‘ 14 OVAM definieert in het ‘Uitvoeringsplan Huishoudelijke Afvalstoffen 2008-2015’ een andere, striktere definitie: ‘Afvalpreventie is het kwantitatief en kwalitatief voorkomen of verminderen van de productie van afvalstoffen en de schadelijkheid ervan door onder andere reductie aan de bron (OVAM, 2008) ‘.

Beide definities stellen dat alle maatregelen die genomen worden bij de bron, afvalpreventie is. Dit zijn maatregelen die genomen worden in de ontwerpfase, productiefase, distributiefase en de gebruiksfase (Van Acoleyen, 2013). Het voordeel van preventie is niet enkel de afvalreductie, maar het levert ook een financiële besparing op. Indien de intercommunales dit financieel aspect onder de aandacht van hun inwoners kunnen brengen, is de burger sneller te motiveren om bewust met papier- en karton als grondstof om te springen. Enerzijds is er de kwantitatieve preventie van papierafval, door bijvoorbeeld het aantal bomen als primaire bron te verminderen. Daarvoor moeten de inwoners en bedrijven

14

Zie Materialendecreet Artikel 3, 22°

32

gesensibiliseerd worden om zuinig om te springen met hun aankoop- en consumptiepatronen. Zo wordt er bijvoorbeeld aangeraden beide zijden in plaats van één enkele zijde van een vel papier te gebruiken, om een mededeling plaatsen op de brievenbus indien u toch de reclamefolders rechtstreeks naar de papiermand verwijst. Daarnaast geldt preventie ook als het vermijden dat materiaal in de afvalfase terechtkomt (Van Acoleyen, 2013), zoals hergebruik.

Anderzijds kan men de negatieve invloed op het milieu verminderen door productieprocessen te optimaliseren, andere grondstoffen of producten op de markt brengen die minder schade toebrengen aan het milieu. Dit wordt omschreven als kwalitatieve preventie (Preventpack, 2008). De consument zelf kan hierop een grote invloed uitoefenen door hun consumptiepatroon op milieuvriendelijke producten af te stemmen. De doelstelling om daling in afval te verlagen mag niet leiden tot een verwaarlozing van de ladder van Lansink, maar de inwoners of bedrijven er toe aansporen om bewuster om te gaan met hun afvalverbruik (IOK, Doelstellingen, 2004). Preventie van huishoudelijk afval komt dus neer op een combinatie van het voorkomen aan de bron en het hergebruik van stoffen of voorwerpen. Dit hergebruik moet wel leiden tot een vergelijkbare toepassing, die zich in de gebruikerssfeer en niet in de verwerkingssfeer bevindt (OVAM, 2007). 6.1.1.2

Hergebruik

Hergebruik van afval betekent het opnieuw gebruiken van een product in hun oorspronkelijke vorm. Indien afval niet vermeden kan worden, is het hergebruik ervan de beste optie door een afgedankt product een nieuwe functie of andere bestemming te geven.15 Aangezien het geen of nauwelijks nieuwe verwerkingsprocessen vereist, is bij dit afval het minste risico op milieuschade. Naast de inwoners te informeren welke herbruikbare producten minstens even aantrekkelijk zijn als wegwerpproducten, geven de afvalintercommunales allerlei tips via brochures, scholen, etc. welke mogelijkheden er zijn om bijvoorbeeld hun oud tapijt op hun composthoop te leggen voor betere compostering. Daarnaast is er ook een enorme bereidwilligheid vanuit de intercommunales om de inwoners veel moeite te besparen om een nieuwe bestemming voor een herbruikbaar product te zoeken. De kringwinkel is het beste project dat tegenwoordig georganiseerd wordt door de gemeenten, waarbij de mogelijkheid tot het ophalen aan huis, verhindert dat onder andere herbruikbare meubels bij het grofvuil terechtkomt. Een voorbeeld in het kader van dit onderzoek betreft een project van ISVAG op al hun recyclageparken waar een boekencontainer staat om oude boeken om te ruilen.16 Verder zijn er geen voorbeelden te vinden waarbij

15

Zie Materialendecreet Artikel 3, 15° Een dergelijke boekencontainer vindt u op de site http://www.antwerpen.be/eCache/ABE/3/723.Y29udGV4dD04MDU5OTI5.html 16

33

afvalintercommunales hergebruik van oud-papier kunnen bewerkstelligen. Het oud-papier wordt bijna uitsluitend opgehaald met als doel te recycleren en in andere vorm terug in de economie te brengen.

De volgende drie ‘treden van de ladder’ zijn van cruciaal belang om het afval zo efficiënt mogelijk af te zetten. De taak van de intercommunale ligt hierbij in het verzekeren aan de burger dat hun afval ook effectief verwerkt wordt. 6.1.1.3

Recyclage

Indien afval niet meer kan hergebruikt worden, is recyclage de eerstvolgende stap waarop gefocust moet worden. Dit productieproces is door het IVCIE gedefinieerd als ‘het opnieuw verwerken van afvalmaterialen voor het oorspronkelijke doel of voor andere doeleinden, met inbegrip van organische recyclage maar uitgezonderd terugwinning van energie’ (IVCIE). Deze methode biedt een aantal grote voordelen op ecologisch gebied, gepaard gaande met economische voordelen: (1) De afvalberg wordt kleiner door gebruikt papier- en karton te valoriseren naar een nieuw product. (2) Gerecycleerd papier en karton vervangt de winning van nieuwe papiervezels, aldus dienen er minder bomen omgehakt te worden voor eenzelfde ton papierproductie. (3) Recyclage van papier en karton behoeft minder energie- en waterverbruik dan het gebruik van nieuwe vezels.

6.1.1.4

Verbranden

Kunnen de vorige verwerkingswijzen niet worden gehanteerd, dan dient het afval verbrand te worden mits zoveel mogelijk energierecuperatie. De verbrandingsovens van de intercommunales verbranden restafval, waar een kleine fractie van papier en karton inzit, afhankelijk van de sorteerprestaties van haar inwoners. De intercommunales hebben er dan ook alle belang bij om hun inwoners zoveel mogelijk aan te sporen om papier en karton te scheiden van het restafval. Het heeft immers de opportuniteitskost dat het niet als oud-papier kan verkocht worden aan de papierinzamelaar. Daarenboven komen er bij verbranding schadelijke gassen vrij die schadelijk kunnen zijn voor het milieu.

Vlaanderen telt zeven afvalverbrandingsinstallaties die uitgebaat worden door intercommunales, nl. IMOG, ISVAG, IVBO, IVRO, IVOO, IVAGO en IVM. Daarnaast heeft de afvalintercommunale Limburg.net 20% aandeelhouderschap in de verbrandingsinstallatie van Bionerga nv. Twee private bedrijven, Indaver Beveren nv en Dalkia verzorgen de rest van het huishoudelijk restafval. In totaal werd voor het jaar 2012 1,08 miljoen ton huishoudelijke afvalstoffen verbrand (OVAM, 2013). Sinds enkele jaren is er een overcapaciteit aan verbrandingsovens in Vlaanderen, waardoor de prijs voor het restafval zodanig laag kan worden dat bedrijven vanuit economisch perspectief niet meer zouden 34

sorteren. Wegens de hoge recyclagepercentages die jaarlijks voor oud-papier behaald worden, verwachten wij dat oud-papier minder bij de bron gesorteerd zal worden indien deze trend zich aanhoudt. Door het lucratief karakter en het overaanbod van de verbrandingsovens vormen ze een concurrent van de recyclage-industrie, zoals het recycleren dan weer lucratiever is dan afvalpreventie. Daarnaast vormen ze concurrenten onderling. Een oplossing hiervoor zou kunnen zijn dat de verbrandingsovens geconsolideerd worden, waardoor ten minste hoge transportritten vermeden worden om het restafval naar een goedkopere verbrandingsoven te vervoeren. Daarnaast zou het consolideren ertoe leiden dat verouderde installaties afgebroken worden. 6.1.1.5

Storten

De slechtste verwerkingswijze vormt het storten van afval. Dit dient zo veel mogelijk vermeden te worden. Slechts in uitzonderlijke gevallen mag dit gebeuren. Sinds 2006 is er een algemeen stortverbod op brandbaar huishoudelijk afval, waardoor het aandeel van deze methode aanzienlijk is verminderd.17 In 2012 is er voor de eerste maal gemeld dat er geen papier en karton werd gestort. In 2011 was dit nog goed voor 564 ton (OVAM, 2013).

6.1.2 DIFTAR-systeem In het kader van afvalpreventie is in het begin van 2000 een nieuw systeem in het leven geroepen om de afvalproducent bewust te maken van de kost voor de inzameling en verwerking. Het geDIferentieerd TARieven-systeem zorgt ervoor dat men meer betaalt als het verbruik hoger ligt, opdat de grootste vervuiler het meest instaat voor de ophaling en verwerking van afval (IDM, 2014). Dit wordt zowel toegepast bij de h-à-h inzameling bij de recyclageparken en dient er enkel toe om de variabele kosten en niet de vaste kosten van het afvalbeheer te dekken.18 Deze variabele kosten moeten er toe dienen dat de vervuiler selectiever gaat sorteren om de hoge tarieven van restafval te minimaliseren in tegenstelling tot een verrekening van de variabele kosten in de aankoopprijs van milieubelastende producten (MiNA, 2003). Daarnaast moet preventie prioritair blijven, waardoor het verbruik van de selectieve recycleerbare fracties ook deels dient doorgerekend te worden.

Het tarief wordt pas ingesteld vanaf een bepaalde hoogte van welbepaalde eenheidssoorten, ofwel meteen vanaf de eerste eenheid. De eerste keuze heeft als voordeel dat de stimulans tot sluikstorten in dergelijk systeem minimaliseert, terwijl het de complexiteit van administratie verhoogt. Vanaf de eerste eenheid verrekenen wordt het principe ‘de vervuiler betaalt’ consequent toegepast. Voor de h-à-h 17

In 2012 bedroeg het aandeel 0,58% van het totaal ingezameld huishoudelijk afval. Een deel van de vaste kosten kunnen wel verrekend worden door bijvoorbeeld een forfaitair bedrag te vragen per rolcontainer, etc. Voor de h-à-h inzameling van oud-papier zonder het gebruik van recipiënten is dit niet gewenst (OVAM, 2002) 18

35

inzameling is de enige mogelijkheid om oud-papier te tariferen door het plaatsen van containers. Dit bevordert het gebruiksgemak en de kwaliteit van het oud-papier door het droog te houden. Een deel van de vaste kosten voor het afvalbeheer kan dan wel verrekend worden per type container, alsook de variabele kosten door het wegen van de hoeveelheid doorgerekend worden via een moderne perskraakwagen. Voor de recyclageparken zijn er ook verschillende mogelijkheden (EcoWerf, 2014): o

Forfaitair bedrag per bezoek, onafhankelijk van de hoeveelheid en soort

o

Forfaitair bedrag per volume-eenheid van het voertuig, onafhankelijk van de hoeveelheid en soort

o

Forfaitair bedrag per kilo per betalende fractie (a.d.h.v. een weegbrug, weegschaal,etc.)

Of de doelstellingen van het diftar-systeem behaald worden en de vergelijking van de verschillende tariferingsmethoden dient nog geanalyseerd te worden.

6.2 INZAMELING VAN HUISHOUDELIJK OUD-PAPIER In dit hoofdstuk gaan we dieper in op het logistieke aspect van oud-papierinzameling, daar het vorig hoofdstuk het beleid van de afvalintercommunales toegelicht werd. Papier en karton wordt opgehaald en gaat rechtstreeks naar de recycleur, terwijl PMD bijvoorbeeld eerst naar een sorteercentrum gaat (Fost Plus, 2013). Er zijn twee criteria om af te wegen welke methode of combinatie van beiden het best toepasselijk is, nl. de gemiddelde transportafstand voor de consument vanaf het ophaalpunt tot en met het inzamelpunt en het aantal huishoudens waarvan oud-papier opgehaald wordt per inzamelpunt. Daarbij telt de h-à-h inzameling een groot aantal ophaalpunten, nl. het punt op het voetpad waar oud-papier aangeboden wordt en logischerwijze weinig inwoners per ophaalpunt telt (Jahre, 1995).

6.2.1 Huis-aan-huis inzameling 6.2.1.1

Aanbieding

Het aanbieden van oud-papier gebeurt hoofdzakelijk door het samengebonden of in kartonnen verpakkingsmateriaal op de stoep te plaatsen op de ochtend van iedere ophalingsronde. Bij hoogbouw en landelijke zones zijn er rolcontainers van verschillende groottes (40 liter, 120 liter of 240 liter) voorzien waarin alle bewoners hun papierafval kunnen bewaren. De voorkeur van de aanbiedingskeuze wordt gekozen aan de hand van de hoeveelheid, bereikbaarheid of individuele preferenties en gebruiksgemak (RX3, 2011). Een eerste vraag die we hierbij kunnen stellen is -wetende dat het papier aan kwaliteit 36

verliest bij onweer - of het niet beter zou zijn om papierafval in een waterdichte box op de stoep te plaatsen. Om die vraag te beantwoorden zijn we op zoek gaan of hieromtrent in Vlaanderen al initiatieven bestaan. De afvalintercommunale Ecowerf heeft op het eind van 2011 dergelijke mini-containers verplicht in de gemeente Bertem als pilootproject. Uit haar jaarverslag blijkt dat in 2012 de ingezamelde hoeveelheid papierafval met 3% gestegen is ten opzichte van 2011 (Ecowerf, 2012). Deze stijging is volledig te wijten door dergelijke aanbiedingsmethode, aangezien het gemiddelde van het werkingsgebied een daling van 1,2% kende ten opzichte van het vorige jaar. 6.2.1.2

Ophaalwijze

De ophaling gebeurt via perskraakwagens. Dit zijn wagen die tijdens de ophaalronde het ingezameld afval zoveel mogelijk persen om de maximale beladingscapaciteit te benutten.

Bij raadpleging van de

intercommunales, wordt er een keuze gemaakt tussen vier-wekelijkse of twee-wekelijkse ophaling. In 2013 zijn er pilootprojecten vanuit Fost Plus georganiseerd om de inzameling van het recycleerbaar afval te optimaliseren. In samenwerking met de afvalintercommunale IOK werd er voor het eerst een driewekelijkse frequentie toegepast in plaats van de vier-wekelijkse ophaling van papierafval. Samen met een aanpassing in de PMD-ophaling van twee-wekelijkse naar drie-wekelijkse frequentie blijkt dit project zijn vruchten af te werpen in de daling van het aantal kilometers per ronde doordat de tweedelige perskraakwagens optimaler kunnen gevuld worden (IOK, 2014).

Ofwel verzorgt de gemeente of afvalintercommunale de ophaling, ofwel wordt dit uitbesteed aan private inzamelbedrijven waarmee een concessie-overeenkomst is gesloten. Het marktaandeel tussen beiden voor oud-papier kunnen we niet terugvinden bij officiële bronnen. Echter vinden we wel terug dat de inzameling van alle afvalstromen naar huishoudelijke oorsprong ongeveer gelijk verdeeld is tussen de afvalintercommunales en de private inzamelbedrijven (Febem, 2014). Het zou wel een verkeerde analyse zijn om deze verhouding toe te passen op de inzameling van oud-papier, daar veel intercommunales vooral het restafval inzamelen om te verbranden in hun eigen verbrandingsinstallaties. We gaan er van uit dat het marktaandeel voor private inzamelbedrijven daardoor groter is bij de inzameling van huishoudelijk oud-papier.

Zoals daarjuist aangehaald telt de h-à-h inzameling een groot aantal ophaalpunten per afstandseenheid. De mate van de grootheid verschilt sterk naargelang de verstedelijkingsgraad. Een landelijk gebied kenmerkt een kleiner aantal ophaalpunten waardoor grotere afstanden dienen gereden te worden en minder ophalingen per ronde met zich meebrengt. Daarentegen liggen de ophaalpunten in een sterk verstedelijkt gebied dichter bij elkaar, waardoor de jaarlijkse vaste kost per ophaalpunt veel lager ligt. De vaste kost per ophaalronde wordt immers berekend aan de hand van het aantal inwoners per 37

ophaalronde. Bovendien kan een stedelijk gebied met veel hoogbouw dit nog katalyseren daar het grotere tonnages ophaalt. Een grotere tonnage bevordert immers de totale prijs die men krijgt voor het oud-papier (OVAM, 2009).

6.2.1.3

Kosten van de haalmethode

De vaste kosten worden beschouwd als zijnde de kosten die niet mee variëren met de hoeveelheid ingezamelde afvalstoffen, maar per inwoner worden vastgelegd. Het aantal inwoners wordt jaarlijks vastgelegd en wordt niet gewijzigd, ook al kan dit veranderen doorheen het jaar. Om de invloedsfactoren op de variabele kostprijszetting te achterhalen, dienen we gegevens in te zamelen bij de afvalintercommunales. Die berekenen we voor een afvalintercommunale die de inzameling uitbesteedt aan een privéfirma, daar deze wijze het meest gebruikt wordt. De keuze om al dan niet uit te besteden wordt onderzocht in hoofdstuk 6.4.

Afbeelding 6.3 illustreert de variabele ophaalkost van oud-papier over elf verschillende gemeentes binnen Intercommunale Vereniging voor vuilverwijdering en –verwerking voor Izegem en Ommeland (IVIO). Het aantal inwoners per gemeente ten opzichte van het totale inzamelgebied van IVIO wordt weergegeven van links naar rechts in oplopende volgorde. Het procentueel verschil met de tonnage per gemeente is zodanig klein, zodat we de grafieklijn inwoners per gemeente t.o.v. het totaal hebben weggelaten. Daaruit kunnen we al afleiden dat het verschil in verstedelijkingsgraad geen invloed heeft op de papier- en kartonconsumptie. Het tonnage oud-papier dat ingezameld wordt per gemeente via huishoudelijke inzameling staat in verhouding met het tonnage van oud-papier dat over de gehele afvalintercommunale via h-à-h inzameling wordt opgehaald. ‘ De verhouding km per gemeente t.o.v. totaal’ beschrijft de afstand per ophaalronde die afgelegd wordt bij een gemeente ten opzichte van de afstand die voor de totale afvalintercommunale dient afgelegd te worden. Het is duidelijk dat de variabele kost bij de dunbevolkte ‘gemeente 1’ hoger ligt ten opzichte van de totale variabele kosten, vanwege de langere afstand tussen de ophaalpunten. ‘Gemeente’ 5 heeft nagenoeg een even groot aandeel in de inzameling als in het aantal km per ophaalronde ten opzichte van het totaal, waardoor het percentage van de variabele kost ten opzichte van de afvalintercommunale op hetzelfde percentageniveau ligt als de voorvermelde factoren. Als laatste beschouwen we ‘Gemeente 11’, waarbij we opmerken dat de variabele kost een lager percentageniveau heeft dan het tonnage, vanwege de dichtbevolktheid van deze gemeente. We kunnen dus concluderen dat de variabele kost bepaald wordt aan de hand van enerzijds het aantal kilometers per ophaalronde en het tonnage dat opgehaald wordt per inwoner, waarbij het ingezameld tonnage van grotere invloed is dan de verhoudingsgewijze afstand per ophaalronde. 38

Volgens de gegevens bedragen de ophaalkosten voor h-à-h inzameling tot aan de recycleur 75 euro per ton. Indien het oud-papier niet verkocht wordt aan het bedrijf die de ophaaldienst levert, komt daar nog een extra overslagkost van 6 euro per ton en transportkost naar de recycleur van 12 euro per ton bij.

Afbeelding 6.3: Verhouding tussen de ophaalkost voor oud-papier per gemeente t.o.v. de afvalintercommunale Bron: Eigen samenstelling op basis van gegevensinzameling van de afvalintercommunale I.V.I.O.

6.2.2 Inzameling via Recyclageparken De brengmethode wordt gekenmerkt door de grote afstand tussen de inzamelpunten en door een groot aantal inwoners per inzamelpunt (Jahre, 1995). Het succes van de recyclageparken wordt vooral bepaald door de vertrouwelijkheid, de sociale druk en het gebruiksgemak van dergelijke brengmethode. Daarom is het van groot belang voor de overheidsinstanties om de inwoners bewust te maken via sensibilisatiecampagnes (Sidique, Lupi, & Joshi, 2010). Voor de werking van het containerpark verwijzen we naar het DIFTAR-systeem dat hierboven besproken werd.

39

6.2.2.1

Kosten

De grootste kosten dat de exploitatie van een recyclagepark met zich meebrengt, worden geïllustreerd in Afbeelding 6.4. Daarbij valt meteen op dat de loonkost beslag legt op meer dan de helft van alle exploitatiekosten. Daarop aansluitend leggen de transportkosten van en naar het recyclagepark en de afschrijvingskosten elk 13% beslag op de totale exploitatiekosten. Afbeelding 6.4: Aandeel van de verschillende vaste kosten voor het recyclagepark. Bron: Eigen samenstelling op basis van gegevensinzameling van de afvalintercommunale I.V.I.O.

De variabele kosten bij de recyclageparken gaan gepaard met de huur van containers, laad- en loskosten en het transport naar de recuperant. Aangezien de gemeente ook instaat voor de verwerking, dient de variabele kost met de verwerkingskost verhoogd te worden (OVAM, 2009). Dit zijn echter de kosten voor de exploitatie van het recyclagepark voor alle afvalsoorten.

De kosten omtrent het transport van oud-papier wordt in de meeste gegevens in de opbrengst voor oudpapier in verrekend, omdat de transporteur de recuperant zelf is. Bij de volgende sectie zullen we zien dat de opbrengst 95 euro per ton bedraagt. Via de cijfers die we kregen van de IVIO zien we een winst van 45 euro per ton, waarvan het verpakknigsaandeel voor Fost Plus ( i.e. 25% = 15 euro per ton) en de onbekende ophaalkost ervan afgetrokken is. Daardoor komen we aan een ophaalkost van 35 euro per ton (=95-(45+15)). Zoals bij h-à-h inzameling kan het oud-papier eerst getransporteerd worden naar een inzamelaar, waarbij de extra overslag- en transportkost eveneens 6 euro per ton, resp. 12 euro per ton bedraagt. Uit het diagram is af te leiden dat de overslagkosten 11% van de totale exploitatiekosten bedraagt, maar dit is

40

niet van toepassing op oud-papier omdat IVIO werkt met hetzelfde bedrijf voor zowel de ophaling als de verwerking. Om de totale kosten voor oud-papier te weten, dienen we de exploitatiekosten van het recyclagepark in rekening te brengen, terwijl de totale kost voor h-à-h inzameling enkel de ophaalkost omvat. We kunnen wel de totale kosten verdelen aan de hand van het totale tonnage, maar dit is niet representatief voor dit onderzoek, aangezien oud-papier één van de weinige afvalstoffen is dat opbrengsten genereert. Het zou een complete scheeftrekking van de winstgevendheid voor oud-papier teweegbrengen.

6.2.3 Opbrengsten 6.2.3.1

Teruggave Fost Plus

Zoals gesteld in het hoofdstuk verpakkingsafval staat Fost Plus in voor 30% van de ophaalkosten voor oudpapier, in ruil voor 25% van het totale tonnage. Zij betalen dus 30% van de ophaalkosten om van 25% van de opbrengsten uit verkoop van oud-papier te genieten. Omdat we per ton rekenen doorheen de keten, ontvangt de afvalintercommunale 22,5 euro per ton (=75*30%) voor h-à-h inzameling en 10,5 euro per ton

(=35*30%)

voor

de

ophaalkost

bij

de

afvalintercommunales.

Deze

opbrengst

die

afvalintercommunales ontvangen van Fost Plus moet eerder gezien worden als een negatieve kost. 6.2.3.2

Verkoop oud-papier

De opbrengst wordt verkregen door de verkoop aan de recuperanten. De prijs die men krijgt voor één ton oud-papier wordt maandelijks bepaald aan de hand van de FILPAP-index. Deze index is een referentieprijs door het gemiddelde te nemen van drie belangrijke handelslanden, nl. Frankrijk, Duitsland en Nederland. Maandelijks worden deze referentieprijzen door de CVBA FILPAP bekendgemaakt aan de betrokken partijen.19 Deze referentieprijs wordt als basis genomen om offertes uit te vaardigen aan geïnteresseerde inzamelaars en recycleurs. Afhankelijk van de vraag en aanbod wordt daarbovenop een vaste marge gerekend (Grift, 2012). Deze marge wordt per aanbestedingscontract vastgelegd.

19

FILPAP CVBA is de technische studiedienst, ingeschakeld door Fost Plus, waarbij hun voornaamste taak is de referentieprijs te bepalen en de fluctuaties maandelijks te communiceren aan het Fost Plus netwerk.

41

Afbeelding 6.5: Evolutie van de waarde voor bont papier van de I.V.M. Bron: Jaarverslag I.V.M. 2012

Afbeelding 6.5 geeft de prijs (euro/ton) weer die de afvalintercommunale Integraal Verantwoord Beheer (I.V.M.) gekregen heeft van hun recuperant over de periode januari 2009 tot en met december 2012 (I.V.M., 2012). De netto-opbrengst die de I.V.M. kreeg van de recuperant bedroeg voor 2012, 50,34 euro per ton. Dit is de netto-opbrengst, aangezien Fost Plus mede-eigenaar is voor 25% van de totale ingezamelde hoeveelheid, werd van dat bedrag het verpakkingsaandeel afgetrokken. De recuperant betaalde dus in 2012 voor één ton oud-papier, gemiddeld 67,12 euro aan I.V.M. Bij verdere navraging bij Coberec kan dit cijfer niet als representatief beschouwd worden voor alle afvalintercommunales (Dubois, 2014). Indien we dezelfde cijfers opzochten uit jaarverslagen bij andere afvalintercommunales, konden we ze ofwel niet terugvinden, ofwel waren de cijfers zodanig uiteenlopend wegens inherente berekeningswijzen waardoor deze bottom-up benadering niet mogelijk was zonder diepte-interviews bij alle actoren. Daarom nemen we voor dit onderzoek de gemiddelde contractprijs die Fost Plus ons kan meegeven, weergegeven in Afbeelding 6.6 (Soen, 2014). Hierbij dient wel vermeld te worden dat deze grafiek gebaseerd is op oude contracten over meerdere jaren en op recent afgesloten contracten, waardoor we genoodzaakt zijn om bij onze case subject I.V.I.O. te blijven, waarop de ophaalkost van hierboven gebaseerd is. I.V.I.O ontving in 2012 95 euro per ton van de verwerver, hetgeen slechts 4 euro per ton meer is dan de gemiddelde marktprijs dat Fost Plus meegeeft voor het jaar 2012.

42

Afbeelding 6.6 Evolutie van de marktprijs voor papier en karton Bron: Communicatie met Fost Plus.

6.2.4 Analyse Aan de hand van de informatieverzameling voor de ophaalkosten en verwerkingskosten voor de afvalintercommunales, kunnen we het stroomschema met financiële gegevens aanvullen teneinde in verdere hoofdstukken een antwoord te bieden op de vraag waarom Stora Enso haar aanvoer van oudpapier, niet uitsluitend op de Belgische markt kan halen, dan wel moet importeren. Tabel 6.1 vat de gegevens samen die we voorgaand besproken hebben. Hieruit kunnen we afleiden dat de inzameling van oud-papier een winstgevende activiteit vormt. Meer nog, als we de jaarverslagen van de afvalintercommunales raadplegen is het oud-papier de belangrijkste afvalstof die bepaalt of ze een goed resultaat boeken op het einde van het boekjaar. De belangrijkste conclusie is het feit dat de ophaalkosten voor recyclageparken beduidend lager zijn dan de ophaling huis-aan-huis. De reden voor h-à-h inzameling is dan ook niet van economisch oogpunt georganiseerd, maar ter promotie van selectieve inzameling en de service die een gemeente aan haar burger biedt. Het promoten van de brengmethode zou dan ook vanuit financieel standpunt een goede aanbeveling zijn, ook al zou de toegevoegde waarde per inzameling verminderen. Het is immers de ingezamelde tonnage die een grotere variabele kost met zich meebrengt. Als het ingezamelde tonnage hà-h vermindert, daalt ook de ophaalkost, maar stijgt de totale opbrengst door de verkoop van een grotere tonnage via het recyclagepark. Het valt dan wel te onderzoeken of er daardoor minder zal gesorteerd worden.

In sectie ‘6.1.1.4 Verbranden’ werd gewezen op het gevaar dat het operationeel houden van de verbrandingsovens zou primeren zodat oud-papier zou verbrand kunnen worden indien een

43

afvalintercommunale over dergelijke installatie beschikt. Deze veronderstelling is volledig fout, daar oudpapier altijd rendabel genoeg is om te recycleren ten opzichte van het te verbranden.

Tabel 6.1 Kosten/opbrengsten voor afvalintercommunale I.V.I.O. Bron: Communicatie met voorzitter I.V.I.O. Frank B.

kosten

ophaalkost overslagkost transportkost teruggave Fost Plus

vertrek h-à-h rp ophaler ophaler

totaal verkoop aan opbrengsten recuperant verpakkingsaandeel Fost Plus totaal

bestemming ophaler ophaler recuperant recuperant

euro/ton 75 35 6 12 -22,5 -10,5 56,5 95 -23,25 69,75

6.3 DE PARALELLE INZAMELCIRCUITS De hoge prijzen die betaald worden voor het ingezameld papier worden opgemerkt door andere partijen dan de tot daartoe bevoegde inzamelingsinstanties, zowel legaal als illegaal.

6.3.1 Legale papierslagen Iemand die papier- en karton wil inzamelen, mag dat enkel op vergunning van de stadsgemeente. In sommige gemeenten wordt dit nog verleend aan bijvoorbeeld jeugd- of sportverenigingen ter sponsoring van de lokale kas. De gemeente bepaalt zelf in het gemeentereglement of dergelijke papierslagen al dan niet toegelaten wordt. Heden ten dage worden steeds minder van dergelijke papierslagen georganiseerd wegens veiligheidsredenen omtrent het gebruik van vuilniswagens; er zijn nog weinig gemeenten in Vlaanderen die hiervoor vergunningen verlenen, eens te meer doordat het Vlaams uitvoeringsplan betreffende Milieuverantwoord beheer van huishoudelijke afvalstoffen dit systeem ook afraden (OVAM, 2008) . De Gemeente Ham (Limburg) bijvoorbeeld laat onder bepaalde voorwaarden toe dat een vereniging kan instaan voor de maandelijkse papierinzameling in een welbepaald deel van de gemeente. Daarvoor krijgen de verenigingen subsidies, berekend aan de hand van (1) enerzijds de gemiddelde kostprijs per ton 44

dat de afvalintercommunale Limburg.net betaalt aan een privéophaler verminderd met de kost voor het nodige materiaal die de gemeente verleent (e.g. een container). Anderzijds subsidieert de gemeente 30% van het verschil tussen de papierprijs en (1). Deze vergoeding wordt mogelijk gemaakt door de prijs die de gemeente krijgt voor de verkoop van het ingezameld papier aan de afvalintercommunale (Ham, 2009). Een ander voorbeeld is de gemeente Kontich in de provincie Antwerpen (Commissie voor Leefmilieu & Natuur, 2008). De verenigingen krijgen een forfaitair bedrag van 39 euro per ton ingezameld papier en karton. Wegens de jaarlijkse participatiedaling (tot 5 verenigingen in 2012 ipv 22 bij de invoering van het systeem) wordt nog samengewerkt met een privéophaler (via afvalintercommunale IGEAN) die instaat voor de overige ophaalbeurten van papier en karton; de tweewekelijkse ophaling werd in 2012 twaalf keer door de verenigingen uitgevoerd, de overige twaalf door de privéophaler. Deze gemengde inzamelwijze blijkt een groot financieel nadeel te vormen. De variabele kost km per ton dat moet betaald worden aan de privéophaler daalt wel op die manier, omdat er twaalf inhaalbeurten minder zijn. Maar de vaste kosten per ophaalbeurt, nl. de prijs per inwoner te betalen aan de privéophaler zijn te hoog ten opzichte van de te kleine ingezamelde hoeveelheid op jaarbasis. Er werd dan ook beslist om de verenigingen geen vergunningen meer te geven voor de huishoudelijke inzameling van papier en karton (Kontich, 2014).

6.3.2 Illegale inzamelcircuits Een negatief fenomeen is de tussenkomst van georganiseerde bendes die net voor de inzamelrondes van de ophaaldiensten papier- en karton meenemen. Zoals gesteld hierboven zijn alle gemeenten verplicht om KGA in te zamelen via h-à-h inzameling en/of via recyclageparken. Hieromtrent zijn de gemeenten ook verplicht voor de kosten in te staan, behalve als het gaat op KGA dat voldoet aan een aanvaardingsplicht of terugnameplicht (VR, Besluit van de Vlaamse Regering tot vaststelling van Vlaams reglement betreffende het duurzaam beheer van materiaalkringl, 2012) . Aangezien alles op de rand van de openbare weg wordt geplaatst voor de ophaling, kan enkel de gemeente of de door de gemeente aangesteld bevoegde dienst hierop aanspraak maken. Inzameling door niet erkende ophalers van papierafval dat de inwoners op het voetpad plaatsen, is dus illegaal. Hier stelt zich een nog groter probleem dan bij de legale papierslagen. Immers, de ophaalrondes van deze afvalopbrengstenstroom dienen om zoveel mogelijk papierafval in te zamelen om de kosten van de gemeente te dekken met betrekking tot deze inzameling, maar alsook om de kosten van minder rendabele gebieden te dekken – denk maar aan landelijke streken waar de concentratie van afval veel lager ligt dan bijvoorbeeld in stadskernen. Daar is de vaste kost lager (= euro/inw.) door een kleinere bevolkingsdichtheid, maar er hoeven wel meer kilometers afgelegd te worden om eenzelfde hoeveelheid afval in te zamelen (= de variabele kost km/ton). De inzameling in de stadskern brengt meer tonnages met zich mee wegens de dichte concentratie, zodat de totale opbrengst de totale kosten (=lage kost per 45

inwoner in de stadskern plus de hoge kost per inwoner in de landelijke delen). Bovendien dienen de opbrengsten van de verkoop van onder meer papierafval aan de afvalinzamelaars om de kosten te dekken voor het restafval met nauwelijks tot geen verkoopswaarde.

Bij de legale papierslagen kan de gemeente nog de ingezamelde hoeveelheid door verenigingen verkopen zonder hierop de variabele kosten te betalen, terwijl bij de illegale inzamelcircuits de tonnage verloren gaat in de zwarte markt en de opbrengst hiervan niet gebruikt kan worden ter betaling van de totale kosten. De ophaalronde zal immers toch uitgevoerd moeten worden, aldus ook betaald worden.

Een oplossing om illegale ophaalbendes te bestrijden is de inwoner beter te informeren hoe een erkende ophaler kan herkend worden (kleur van vrachtwagens, specifiek uur van ophaling, etc.). Indien een persoon aanbelt om bijvoorbeeld te vragen het papierafval op de oprit van het huis te plaatsen, dient de inwoner dit te melden aan de politie. Een oprit of dergelijke ligt immers op terrein buiten de openbare weg. Daarnaast kunnen politiecontroles, camera’s, etc. de negatieve trend tegengaan. Een structurele oplossing zou kunnen zijn om h-à-h inzameling te verschuiven naar ‘minirecyclageparken’. Zo werd in het stadsgedeelte Zuid in Amsterdam de h-à-h inzameling vervangen door ondergrondse containers te plaatsen op 150 meter afstand van elkaar, zodat de inwoners ten allen tijde hun afval hierin kunnen deponeren en er geen mogelijkheid is voor een illegale bendes om huishoudelijk afval te stelen.20

6.4 UITBESTEDEN VAN HET AFVALBEHEER? OVAM beschrijft dat er in Vlaanderen vier verscheidene vormen voor handen zijn op welke manier de gemeenten hun afvalbeleid organiseren. Ten eerste zijn er enerzijds intergemeentelijke verenigingen die ofwel een beperkte opdracht, ofwel een zeer uitgebreide bevoegdheid van hun gemeenten krijgen. Anderzijds zijn er gemeenten die ofwel, het volledige afvalbeleid op zich nemen, ofwel zoveel mogelijk uitbesteden aan de private sector of afvalintercommunales. Echter, de laatste twee vormen zijn een uitzondering geworden in Vlaanderen (OVAM, 2008). Op basis van de afweging tussen de kostprijs, de kwaliteit van dienstverlening, de flexibiliteit of de maximale democratische impact op het beleid wordt er gekozen om al dan niet samen te werken met een private partner en tot op welke hoogte (Vvsg, 2007).

20

Voor verdere informatie over dit project, zie http://www.zuid.amsterdam.nl/wonen_en/afval/ondergrondse/project/afvalcontainers/

46

6.4.1 Afvalbeheer hoofdzakelijk bij de afvalintercommunales Omdat alle Vlaamse gemeenten (Tienen en Aarschot buiten beschouwing gelaten) intergemeentelijke samenwerkingsverbanden aangegaan zijn, betekent in dit onderzoek ‘zelf instaan’ voor het afvalbeheer dat een afvalintercommunale en dus niet één gemeente instaat voor het afvalbeheer. De redenen dat er gezocht werd naar samenwerkingsverbanden met andere gemeenten waren de intrede van de selectieve inzameling, de strengere eisen op vlak van uitstoot, stortcriteria, etc. In de jaren ’80 zijn er zodanig veel nieuwe reglementeringen uitgevaardigd vanuit de Vlaamse overheid – en maar goed ook – zodat gemeenten praktisch gedwongen werden om schaalvoordelen op te zoeken. Naast schaalvoordelen, zorgen dergelijke samenwerkingsverbanden nog altijd voor een democratische controle waardoor de eisen van de burger snel geïmplementeerd kan worden in het beleid ten opzichte van het te laten uitbesteden aan private operatoren. Daarnaast is er ook een kennisopbouw en kan een hoge dienstverlening ten aanzien van de burger in stand gehouden tot zelfs verbeterd worden. Nadelen zijn bijvoorbeeld dat één gemeente niet zomaar uit dergelijke samenwerking kan stappen, aangezien de meeste Vlaamse gemeenten een beheersovereenkomst hebben met hun afvalintercommunales voor een periode van 18 jaar (OVAM, 2013).

6.4.2 Afvalintercommunale met PPS-structuur Publiek-Private-Samenwerking structuren (PPS)bewerkstelligen een hoge kennisopbouw door samen te werken met gespecialiseerde bedrijven. Door de hoge complexiteit en selectiviteit die de laatste decennia opmerkelijk gegroeid is in het afvalbeheer en de afvalverwerking, kwam er veel meer bij kijken dan louter het afval te verzamelen en naar een stortplaats te vervoeren, zoals in de jaren ’70. Een hoge kennis van logistiek, transport, management, materialen, regelgeving, etc drong zich op. Daardoor zagen vele afvalintercommunales zich genoodzaakt om beroep te doen op gespecialiseerde firma’s.

De afvalintercommunales kunnen na een marktbevraging een private partner uitkiezen die voldoet aan de gewenste combinatie van

economische, ecologische eisen en de mate van de kwaliteit van de

dienstverlening. Vanuit het standpunt van de private partner is dergelijke PPS-structuur een vaststaande inkomstenbron. Er wordt dus nog altijd gewerkt voor de overheid die een hoge kwaliteit voor de burger en milieu vereist, maar het wordt uitgevoerd zoals een economisch bedrijf die op de hoogste is van de nieuwste technieken en marktevoluties. Bijvoorbeeld zal het Diftar-systeem dat boven aangehaald is mogelijk worden door de modernste communicatietechnologie die meldt welke afvalcontainers mogen geledigd worden (Voet, 2009). Omtrent de contractduur met dergelijke private operatoren, hangt het er vanaf wat de gemeente wil beogen. Zijn er investering opportuniteiten – zowel voor de private als publieke contractant - of dient er aan het beleid nauwelijks gereorganiseerd te worden? 47

In het eerste geval is een langdurig contract (bijv. 5 à 10 jaar) door de private operator gewenst, indien de investeringen in de toekomst tot winstgevendheid kunnen leiden bij andere klanten of contractanten. Indien de afvalintercommunale gewoon wil dat de inzamelaar de taken verder zou moeten uitvoeren, dan is vanuit beide partijen een overeenkomst van kortere duur meer toepasselijk wegens de flexibiliteit. Prijsaanbestedingen bij dit laatste zal de prijs lager doen uitvallen, omdat veel inzamelaars zich hiervoor willen aanbieden wegens de lage investeringskost (Felso, Wilschut, de Groot, & Niaounakis, 2012).

De Intercommunale vereniging voor afvalbeheer in Gent en Omstreken (IVAGO) , opgericht in 1995, is een publiek-private samenwerking tussen enerzijds de stad Gent en gemeente Destelbergen (50%) en anderzijds de private partner ECOV (50%). ECOV is een 50%-50% joint-venture tussen SITA Belgium en Indaver, beiden recuperanten van onder meer oud-papier. Deze industriële bedrijven voorzien de financiële middelen, de technologische en logistieke kennis voor het uitvoeren van de inzameling, de verwerking, de recyclage en de verwijdering van huishoudelijk en bedrijfsafval.21 Enkel de verbranding van afval wordt beheerd door IVAGO zelf, maar dit valt buiten het bestek van deze thesis, aangezien de private partners papierafval uit het restafval schredderen alvorens het naar de verbrandingscentrale te brengen (VR, 2012).

21

Enkel de verbranding van afval wordt beheerd door IVAGO zelf.

48

7

DE PAPIERVERWERKER – STORA ENSO

7.1 LOKALISATIE IN VLAANDEREN Afbeelding 7.1: De Blauwe Banaan

Bron: Cushman&Wakefield; Healey&Baker (2008). European Distribution Report 2008, Londen.

Stora Enso heeft vooral blijven investeren in Langerbrugge wegens de strategische ligging van Gent binnen Europa. Gent ligt in de Hamburg- Le Havre range met de hoogste bevolkingsdichtheid van Europa, met Nederland en België als koplopers (resp. 403 inw./km² en 342 inw./km²).22 Daarnaast bevindt Gent zich in de Blauwe Banaan, weergegeven in Afbeelding 7.1. Dit is een ruimtelijk concept dat de belangrijkste Europese logistieke netwerken en distributiecentra omkadert (Van Breedam, 2014). De Blauwe Banaan vertegenwoordigt de grootste concentraties van bevolkingsdichtheid, consumptie en economische activiteit. Dit is een enorme troef voor de aanvoer van oud-papier in functie van de transportkosten. Het dichtbevolkte gebied zorgt voor een optimaal evenwicht tussen de levertijd en de transportkosten. De minimale levertijd zorgt voor een constante instroom van oud-papier zodat voorraadkosten minimaal kunnen gehouden worden. Daarnaast is de concentratie van consumptie belangrijk, want zonder consumptie kan er geen afval ontstaan. Als laatste zorgt de economische activiteit voor een grote geconcentreerde afzetmarkt. Als middelpunt tussen Londen, Parijs, Amsterdam en Düsseldorf, verwerkt Stora Enso het oud-papier dat aangevoerd wordt binnen een straal van 300 km, waarbinnen het opnieuw tracht af te zetten. De waarde van krantenpapier is immers te laag om het over grote afstanden te transporteren (D'Hollander, 2014). Deze geografische feiten zorgen ervoor dat de import van oud-papier en de export van het afgewerkt product van en naar andere continenten minimaal kan gehouden worden, zodat een zo lokaal mogelijke kringloop behouden wordt. Alle Belgische kranten –

22

Cijfers voor 2012, gehaald van Eurostat

49

op de zalmroze krant ‘Tijd’ na – worden gedrukt op papier dat geproduceerd werd in Stora Enso (Bosteels, 2014). Afbeelding 7.2: Kaart waarop Gent is aangeduid als middelpunt binnen de cirkel met straal 300 km. Bron: Eigen samenstelling via Google Maps.

7.2 INPUTMODI Jaarlijks produceert Stora Enso 150.000 ton magazinepapier en 400.000 ton krantenpapier. Daarvoor is gemiddeld 750.000 ton oud papier nodig als input. Het verlies van 200.000 ton oud papier is te wijten aan ongewenste materialen die in het sorteer- en recyclageproces verwijderd dienen te worden om de noodzakelijke kwaliteit te leveren. Indien het zou gaan 100% oud papier van huishoudelijke oorsprong, heeft men ongeveer één miljoen ton nodig om 550.000 ton output te produceren. Oud-papier wordt hoofdzakelijk geleverd via het wegtransport, ofwel in balen via tautliners ofwel los via walking-floor opleggers.

7.2.1 Wegtransport 7.2.1.1

Tautliners

Tautliners, ofwel schuifzeilen oplegger genoemd heeft een maximaal laadgewicht 25 ton. De meest voorkomende tautliners hebben een lengte van laadvloer 13,6 meter, een hoogte van 2,55 – 2.70 meter en een breedte van 2,55 meter, zie Afbeelding 7.3. Hij is aan de zijkanten voorzien van schuifzeilen en geïntegreerde spanbanden. Deze zeilen kunnen als een gordijn opengetrokken en dichtgeschoven worden, hetgeen het laden en lossen van met name volumineuze goederen vereenvoudigt. Balen worden geladen of gelost met een heftruck of een speciaal ontworpen balenklem.

50

Afbeelding 7.3: Voorbeeld van een tautliner. Bron: http://www.oudpapiermichel.be

Aanvoer in balen heeft als voordeel dat er minder plaats nodig is om eenzelfde eenheid te transporteren dan vervoer van los papier. Echter brengt dit met zich mee dat te hard samengeperst papier moeilijker te zuiveren is, een probleem dat zich vooral stelt bij het ontinktingsproces. Daarnaast komt er ongewenst afval mee, zoals ijzeren spanbanden om oud-papier in de balen samen te houden, wat niet voorkomt bij los oud-papier. 7.2.1.2

Walking Floor opleggers

Afbeelding 7.4: Voorbeeld van een walking-floor systeem Bron: http://www.krakertrailers.eu

Walking Floors is een systeem dat geplaatst wordt in opleggers om gemakkelijk losse goederen te laden en te lossen. De meest voorkomende walking-floor opleggers hebben dezelfde afmetingen als een tautliner. De bovenkant van dergelijke oplegger kan met zeilen open en toe gedaan worden. Men stort het oud papier van bovenuit in de oplegger, waarna het zeil over de bovenzijde van de oplegger wordt geschoven voor gesloten transport. Bij het lossen gebruikt men het walking-floor systeem; zie Afbeelding 7.4, dat automatisch het oud papier via de achterzijde van de oplegger naar buiten schuift. Het voordeel is dat er grotere volumes stortgoederen kunnen vervoerd en gelost worden dan in andere automatische lossystemen en dat er geen extra kosten voor het balen moet betaald worden. Desalniettemin heeft het twee grote nadelen ten opzichte van een tautliner. Ten eerste kan een tautliner voor andere functies ingezet worden, waardoor de transportfirma meer mogelijkheden heeft om na het lossen van het materiaal bij de klant, dichtbij die klant een nieuwe order kan opgehaald worden. Aangezien het gebruik van walking-floor opleggers minder frequent gebeurt, is dit enigszins moeilijker. Ten tweede kan er

51

minder hoeveelheid oud-papier vervoerd worden doordat het papier niet samengeperst wordt, zoals bij balen. Toch wordt los oud-papier aangekocht en dit om de volgende redenen. Wanneer de toeleverancier van een papierfabriek in de volgende fracties sorteert (ontinktings-papier, karton en restafval), wordt er geopteerd om het ontinktingspapier via deze modi te vervoeren. Het laadgewicht komt dan overeen met het laadgewicht van gemengd papier bij tautliners, daar het soortelijk gewicht van de eerste zwaarder is dan het soortelijk gewicht van karton. Indien de papierproducent zelf over een sorteerlijn beschikt, zoals Stora Enso, opteren zij om het gemengd papier via walking-floor opleggers aan te voeren om het sorteer- en ontinktingsproces te vergemakkelijken. In alle andere gevallen wordt het oud-papier aangeleverd met een tautliner.

7.2.2 Zeevaart Een tweede productievestiging van Stora Enso bevindt zich in Antwerpen, waar papierrollen van hoge kwaliteit versneden worden op maat van de klant, deze afdeling heet Lumipaper. Eenmaal per week wordt vanuit de Finse haven Oulu, 3500 papierrollen per schip rechtstreeks naar de haven van Antwerpen vervoerd. Dit gebeurt nog maar sinds 2012; voorheen kwamen schepen aan in de haven van Zeebrugge samen met ander transitvervoer dat vanuit Finland en Zweden kwam. Daardoor kon er wel drie keer per week geleverd worden in Antwerpen, maar de transportkosten liepen te hoog op om de papierrollen tot in de versnijdingsfabriek te verkrijgen. Aangezien Lumipaper een voorraad van maximaal 10 dagen kan aanhouden, is de wekelijkse aanvoer een efficiëntere oplossing. Aan de uitvoerzijde komen er gemiddeld 16 à 20 vrachtwagens per dag de afgewerkte producten afhalen om te leveren in het West-Europese hinterland, op jaarbasis komt dit neer op 175.000 ton versneden papier waarvoor 5800 containers nodig zijn.

7.3 OUTPUTMODI 80% van de productie wordt terug op de lokale Belgische markt verkocht aan de drukkerijen. Er wordt zoveel mogelijk gestreefd naar een lange-termijnrelatie met de klant. Het overige deel gaat naar de export via een schip dat geladen wordt in Antwerpen of Zeebrugge. Er wordt vooral geopteerd om de producten terug binnen de straal van 300km te verkopen. Daarnaast zijn er ook vaste klanten over zee die altijd bediend worden. De afweging tussen export en binnenlandse verkoop wordt gemaakt op basis van de marktprijzen.

52

7.3.1 Wegtransport Voor het wegtransport op de lokale markt maakt Stora Enso gebruik van Transporeon, een e-platform dat in tegenstelling tot GT Nexus enkel de transporteur en de verzender met elkaar verbindt. Stora Enso geeft aan wanneer er afgewerkte producten moeten getransporteerd worden naar de klant. Ofwel kan dit gebeuren via vaste transportbedrijven waarmee Stora Enso samenwerkt; dan wordt er automatisch een order geplaatst bij de transporteur, dit heet een no-fixed contract (Transporeon). In het ander geval plaatst Stora Enso een order waarop gewenste transporteurs kunnen bieden in een elektronisch veilingplatform op basis van de actuele dagprijs. Deze optie heet best-carrier contract (Transporeon). Via dit platform kan er flexibel aan voorraadmanagement gedaan worden door zelf te bepalen wanneer een product moet opgehaald worden. Door die flexibiliteit is er heden ten dage te weinig voordelen te halen om alternatieve modi te gebruiken. Toch brengt deze flexibiliteit een groot nadeel met zich mee, daar de klant hun voorraad zo klein mogelijk wil houden, maar wel een stipte levering vereist wordt om direct te introduceren in haar productieproces. Tegelijkertijd wil Stora Enso ook zo weinig mogelijk voorraad door het afgewerkt product direct bij de klant te leveren. Dit kan voor een sneeuwbaleffect zorgen in de gehele supply chain omdat er geen te grote marges gesteld worden. Dergelijke JIT-leveringen zijn theoretisch de hemel op aarde voor iedere voorraadmanager, maar is in de praktijk vaak onmogelijk om aan exacte tijdstippen te voldoen. Een tweede knelpunt waarmee Stora Enso soms te maken heeft, is het te kort aan vrachtwagens. Dit komt wel eens voor wanneer er een feestdag de dagelijkse rotatie verstoort. Hierdoor moet men een dag dienen te overbruggen door extra vrachtwagens te zoeken om alles bijvoorbeeld in vier dagen geleverd te krijgen in plaats van in vijf dagen (Dockx, 2014) In Gent komen er dagelijks 200 ladingen oud papier binnen om 100 ladingen afgewerkte producten per dag te verzenden. De vrachtwagenchauffeurs melden zich autonoom op de site en dienen zich te registreren via vingerafdruk bij het aanvatten van de lading te lossen of te laden en bij het vertrek om de vervoersdocumenten af te werken.

7.3.2 Zeevaart De werking verloopt als volgt. Stora Enso maakt voor hun internationale handel gebruik van GT Nexus, een vraag-gestuurd cloud platform die alle actoren in de supply chain samenbrengt voor het beheer van de logistiek en handelsprocedures. Een klant plaatst hierop een bestelling dat terechtkomt bij de logistieke afdeling van Stora Enso in Göteborg, Zweden. Vervolgens worden alle rederijen die verbonden zijn met het platform en alle rederijen die beschikbaar zijn op het bepaalde tijdstip om de vracht te verschepen vanuit Antwerpen naar Maleisië, krijgen automatisch een boekingsverzoek om de gevraagde levering uit te voeren. Eenmaal een rederij bevestigt, wordt automatisch een contract opgesteld tussen de rederij en Stora Enso. Daarna zorgt Stora Enso zelf voor het transport van de fabriek in Gent naar de haven van Antwerpen. Dit platform heeft als groot voordeel dat alle actoren in de supply chain verbonden 53

zijn met het platform, waardoor er kort op de bal kan gespeeld worden en complexe netwerken optimaal en efficiënt kunnen benut worden. Dit is zeker nodig voor een multinational dat ongeveer 200.000 containers per jaar naar alle uithoeken van de wereld vervoert. Het heeft ook een groot ecologisch voordeel.

Doordat alle industrietakken participeren kunnen de rederijen zorgen dat hun schepen

maximaal benut worden en zo nodeloos transport vermijden. Het is onder meer door dergelijke platformen dat steeds grotere schepen kunnen gebouwd worden.

7.3.3 Treinspoor Stora Enso beschikt op de site over een treinspoor die aangesloten is op het spoorwegennet van België. Hoofdzakelijk wordt hiervan gebruik gemaakt om wagons te koppelen aan een vrachttrein richting Frankrijk, hetgeen men gespreid vervoer noemt. Dit staat er wel om bekend zeer onbetrouwbaar te zijn omtrent de specifieke tijdsschema’s die niet altijd behaald worden. Indien men de betrouwbaarheid zou willen verhogen, zou men rijpaden kunnen reserveren. Daarvoor zou Stora Enso 30 à 40 containers per dag per spoor moeten vervoeren om als rendabele modi te gebruiken. Dit is niet haalbaar, waardoor het spoorgebruik van Stora Enso een klein aandeel (via gespreid spoorvervoer) van het transport omvat. Het oud papier voor productie wordt alvast nooit via het spoor aangevoerd, alhoewel een spoor tot in het oud papier magazijn aangelegd is.

7.3.4 Binnenvaart De binnenvaart wordt praktisch nooit gebruikt als transportmiddel om oud papier aan te voeren. Dit heeft verscheidene redenen. Ten eerste is de opportuniteitskost te groot om over te schakelen op binnenvaart ten opzichte van wegtransport, aangezien de flexibiliteit vermindert en de efficiënte los- en laadcapaciteiten niet kunnen voldaan worden. Het bedrijf moet rendabel blijven teneinde haar ecologisch project te kunnen financieren. Ten tweede zou men enkel papier in containers kunnen vervoeren, omdat het soortelijk gewicht van papier te licht is om in bulk te vervoeren; het zou wegwaaien. De installaties die nodig zijn om de containers te laden en te lossen op het binnenschip zijn vandaag nog te duur om hierin te investeren. Bovendien zijn de variabele laad- en loskosten te groot om te spreiden over de zo kort mogelijke afstand waarbinnen Stora Enso haar oud papier haalt. Om break-even te zijn met de transportkosten via de weg, zou een binnenschip 40 containers moeten vervoeren. Deze hoeveelheid is vanuit logistiek oogpunt moeilijk te combineren met de constante aanvoer die nodig is om het productieproces

draaiende te houden. Het mag in geen geval voorkomen dat de papiermachine

stilgelegd moet worden omdat een binnenschip vertraging heeft. Om dit risico in te calculeren zou een grotere voorraad nodig zijn, wat door de dagelijkse aanvoer van 200 containers via wegtransport minimaal kan gehouden worden. 54

Voor de overzeese export van het afgewerkt product is dit enigszins meer haalbaar om de benodigde hoeveelheid te behalen.

55

8

EXPORTANALYSE

In dit hoofdstuk bespreken we eerst algemeen de evolutie van export van oud-papier, waarna we de transportprijzen trachten te achterhalen via een diepte-interview met de grootste papierrecuperant in België, nl. SITA Paper Belgium.

Doordat de consument, zijnde de papierfabrikant, verschillende kwaliteitseisen stelt aan gerecycleerd papier en karton (RCP), was er nood aan een degelijke definitie van dergelijke categorieën. Voor 2000 waren er verscheidene nationale standaarden binnen Europa, maar die geen sluitende coherentie hadden voor de classificatie die een internationale markt zoals RCP nodig heeft (RX3, 2011). Daarom heeft de papierindustrie samen met het Europees Comité voor Standaardisatie (CEN) in 2001 een Europese lijst voor kwaliteitsstandaarden vervaardigd, nl. EN 643.23

8.1 EN 643 Deze lijst deelt 57 kwaliteiten op in 5 hoofdcategorieën, nl. vier opeenvolgende niveaus naargelang kwaliteitshoogte(groep I tot en met IV) en een speciaal niveau (groep V). In 2013 is er een opmerkelijke verbetering doorgevoerd op vlak van de onderverdelingen, door maximale tolerantiehoogtes voor ongewenste bijproducten in te voeren als extra factor voor de toewijzing aan een bepaalde groep. Vier typen bijproducten krijgen een maximaal percentage toegewezen, nl. componenten excl. papier, papier en karton dat niet voldoet aan de definitie van een specifieke kwalificatie, papier en karton dat niet geschikt is voor productie en papier ongeschikt voor ontinkting. (CEN, 2013). Deze herziening is op de ISRI normering gebaseerd dat hoofdzakelijk geldt in Amerika, Canada en Mexico (ISRI, 2013), waarin er een duidelijk onderscheid wordt gemaakt tussen post-consumer en pre-consumer oud papier (Letcher & Vallero, 2011). Bij EN 643 zien we een gelijkaardige onderverdeling, maar men gaat eerst een brede categorieën bepalen op basis van de homogeniteit en kwaliteit van RCP, waaruit men concludeert dat groep 1 en 2 hoofdzakelijk post-consumer RCP voorstelt en groep 3 en 4 hoofdzakelijk pre-consumer RCP. De EN 643 telt nu 61 kwaliteiten en is opgenomen in de Kaderrichtlijn omtrent recycleerbaar papier en karton 2011-2015 en kan aangevuld worden door de ondergetekenden van de richtlijn (ERPC, 2011) . Zo wordt bijvoorbeeld type 1.09 ‘krantenpapier en magazines’ gedefinieerd als ‘ gemengd krantenpapier en magazines, overwegend onverkocht, elk met een aandeel van minimum 30%.’ De kwaliteiten worden toegewezen op basis van hun samenstelling, terwijl de ISRI-codering kwaliteiten indeelt naar hun oorsprong (Villanueva & Eder, 2011).

23

EN is de algemene term gevolgd door een specifieke code die gebruikt wordt om een Europese Normering aan te duiden.

56

Daarnaast bespreken we in dit hoofdstuk de gebruikte nomenclaturen voor RCP om statistische gegevens te verkrijgen die van belang zijn voor de export– en importanalyse in het volgend hoofdstuk. Een nomenclatuur is een naamlijst van goederen die systematisch een uniek nummer krijgen, waardoor een eenduidige betekenis van goederencategorieën gedefinieerd wordt. Zo kunnen douaniers, statistici, enz. efficiënt een bepaald goed herkennen, zodat er geen verwarring kan ontstaan. Een nomenclatuur maakt het ook mogelijk om eenzelfde goed te vergelijken over de landsgrenzen heen – indien elk land van dergelijk coderingsysteem gebruik maakt.

8.2 BRON EUROSTAT 8.2.1 Gebruikte nomenclatuur Na vergelijking tussen de verschillende nomenclaturen die Eurostat ter beschikking stelt, gebruiken we de meest gecombineerde nomenclatuur, nl. ‘Harmonised System (HS) 2,4,6 en de Combined Nomenclature 1998’. Graag hadden we de nomenclatuur ‘HS2-4 by mode of transport’ gebruikt, maar die blijkt een compleet incorrect beeld van de internationale handel te schetsen, wegens de mate van onvolledigheid.

8.2.2 Werkwijze Het volgende stappenplan werd gevolgd tot het bekomen van de benodigde cijfergegevens: 1. Website: http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/eurostat/home/ 2. Statistics 3. Statistics by theme >> International trade 4. Database 5. Traditional international trade database access 6. EU Trade Since 1988 by HS2, 4, 6 and CN8

57

Afbeelding 8.1: Eurostat: Selectie van gewenste data (rapporteringsland, handelspartner, product, handelsstroom, periode, uitgedrukte eenheid)

Afbeelding 8.2: Eurostat: Selectie van de benodigde dimensies en diens volgorde.

58

8.2.3 Exportanalyse Tabel 8.1: Export van oud-papier vanuit België (2008-2012) Bron: Eigen samenstelling op basis van gegevens uit Eurostat

Partner

2008 In 1000 ton

In 1000 euro

2009 In 1000 ton

In 1000 euro

2010 In 1000 ton

In 1000 euro

2011 In 1000 ton

In 1000 euro

2012 In 1000 ton

In 1000 euro

NL

943

103.887

980

75.584

915

119.633

1.000

154.711

867

115.642

CN

759

86.850

773

59.347

560

74.790

736

117.515

666

89.243

FR

180

21.753

139

11.075

133

18.814

143

24.032

117

15.912

ID

119

15.544

153

12.820

151

21.393

118

18.204

116

15.635

IN

125

16.801

182

19.163

107

16.873

81

14.246

61

9.319

DE

88

14.644

89

12.501

102

18.554

106

22.256

102

17.951

KR

2

375

25

2.114

35

5.161

29

4.465

29

3.940

TW

14

1.604

16

1.293

12

1.515

8

1.097

4

526

PK

8

1.404

12

1.232

12

1.757

10

1.596

7

1.125

Tabel 8.1 toont de exportcijfers van papier en karton in België over de periode 2008-2012, zowel in euro (x1000) en in ton (x1000). De rangorde is bepaald in aflopende volgorde waarbij het partnerland die in 2008 het meeste tonnage aangekocht heeft van België. Daaruit stellen we vast dat Nederland (NL), China (CN), Frankrijk (FR), Indonesië (ID) en India (IN) de belangrijkste importeurs van Belgische oud-papier waren in 2008. Daarbij had Nederland een kleine 104 miljoen euro betaald voor 943.000 ton oud-papier, i.e. 110 euro per ton. Dit evolueerde naar een prijs van 134 euro per ton in 2012. Een belangrijke conclusie die we zouden kunnen maken - indien we aannemen dat de kwaliteitssoort gemiddeld dezelfde is – is dat verkoopprijs voor de export naar Frankrijk en naar Indonesië in 2012 nagenoeg gelijk was, met zelfs een iets lagere prijs voor de verkoop naar Indonesië. Echter weten we van Stora Enso dat Frankrijk een hogere kwaliteit eist dan de Aziatische landen zoals China en Indonesië. Omdat we inderdaad grote vragen stelden bij de betrouwbaarheid van deze cijfers, zochten we de berekeningswijze van de monetaire waarde bij de toelichtingen in Eurostat. Wat blijkt is dat de waarde weergegeven is voor de uitvoer tot aan de Belgische grens, waardoor we de totale prijs tot aan de buitenlandse klant via deze database niet kunnen achterhalen. Dit is een groot gebrek voor ons onderzoek.

Indien we deze tonnagegegevens vergelijken met de cijfergegevens die we kregen via Coberec, voorgesteld in Tabel 8.2, kunnen we concluderen dat de drie grootste handelspartners voor de export van oud-papier, 80% van de totale exporthoeveelheid vertegenwoordigt in 2012, ofwel 1,650 miljoen ton van de 2,018 miljoen ton. Ook al kunnen we niet in detail voortgaan op de exacte cijfers van Eurostat, toch kunnen we aannemen door de vergelijking met de cijfers van Coberec dat er zich een dalende trend naar export over de periode 2008-2012 voordoet. Dit is niet te wijten aan het feit dat er minder geconsumeerd en ingezameld wordt 59

in België, integendeel, deze activiteiten zijn gestegen. Deze trend is waar te nemen over heel Europa, waardoor de overcapaciteit aan oud-papier resulteert in een daling van de prijs voor oud-papier op de Europese papiermarkt. Europa zamelt immers acht miljoen ton oud-papier meer in dan wat de Europese papierfabrieken kunnen verwerken (Vermoesen, 2014). Daardoor zijn de recycleurs genoodzaakt om haar exportaandeel buiten Europa te vergroten. Om deze reden wordt de dalende import van oud-papier naar België verklaard.

De daling van export vindt voornamelijk zijn reden in de stagnerende groei van de Chinese economie. Algemeen zien we aan de hand van de jaarverslagen van ‘The Bureau of International Recycling (BIR), dat de import van oud-papier in de Aziatische landen stijgt. De reden waarom de aanvoer niet vanuit Europa voortvloeit, komt door de zwakke dollar van De Verenigde Staten van Amerika (VSA) ten opzichte van de euro, zodat het goedkoper is om vanuit de VSA te importeren (Magnaghi, 2010). De laatste conclusie voor de dalende export vinden we in de stijgende lokale bevoorrading door de consumptie en selectieve inzameling dat in China aan een opmars bezig is.

Tabel 8.2: Cijfergegevens van de papierindustrie in België (2008-2012) Bron: Opvraging cijfergegevens aan Coberec

In 1000 ton 2008 1935

2009 1796

2010 1974

2011 1961

2012 2008

Belgische consumptie Belgische inzameling

1020 1832

982 1772

1141 1775

1152 2012

1150 1856

Internationale handel in oud papier en karton Import oud papier en karton naar België Export oud papier en karton van België

1522 2334

1636 2426

1481 2115

1460 2320

1312 2018

Belgische productie papier en karton Oud papier en karton

8.3 BRON BELGOSTAT 8.3.1 Gebruikte nomenclatuur Belgostat, de database van de Nationale Bank België (NBB), maakt het mogelijk om een analyse te maken van de internationale handel in oud-papier, met een verdere onderverdeling in 6 kwaliteitssoorten van oud-papier. Hierdoor kunnen we al een betere conclusie maken voor de prijzen in euro per ton. De nomenclatuur die hiervoor gebruikt wordt is de Gecombineerde Nomenclatuur (CN) met 8 cijfers. Indien we de hoeveelheden van de verschillende kwaliteitssoorten aggregeren, zouden we tot dezelfde cijfers moeten komen als diegene die we vonden bij Eurostat, De monetaire waarde die we zullen terugvinden in 60

de samengestelde tabellen, omvat enkel de prijs ‘ex works’, vermeerderd met de vervoers- en verzekeringskosten tot aan de Belgische grens, exclusief btw en subsidies (NBB, 2010). Aan de hand van deze informatie bekomen we aldus de ‘Free on Board’ – prijs.24 Derhalve kunnen we zoals bij de database van Eurostat de exacte prijs tot aan de buitenlandse klant via deze database niet achterhalen. Dit is eveneens een groot gebrek in ons onderzoek, aangezien we willen nagaan waarom er geëxporteerd wordt, terwijl Stora Enso in Gent een groot deel van haar oud-papier moet importeren. Toch trachten we enigszins andere conclusies te kunnen trekken uit deze gegevens.

8.3.2 Werkwijze Het volgende stappenplan werd gevolgd tot het bekomen van de benodigde cijfergegevens: 1. Website: http://www.nbb.be/ 2. Statistieken 3. Thema’s >> Statistieken >> Buitenlandse handel 4. Cijfers >> Jaarboek van de statistieken van de buitenlandse handel (multidimensionale opzoeking) 5. Rapporten >> Waarde (jaarlijkse en kwartaalgegevens)25 De generatie van de gegevens zijn op onderstaande afbeeldingen gemakkelijker te volgen. De keuze van de dimensies en diens volgorde zijn zo gekozen om sneller een overzichtelijke draaitabel in Excel te bekomen.26

24

Zie hoofdstuk 3 voor de betekenis van de incoterms ‘ex works’ en ‘free on board’. U hebt de keuze tussen “Waarde” en “Hoeveelheid”. In de analyse zijn beiden opgenomen, waarvoor dezelfde werkwijze ervoor en erna dient gevolgd te worden. 26 Indien gewenst, kunnen de draaitabellen verkregen worden na contact met de onderzoeker op het e-mailadres: [email protected] 25

61

Afbeelding 8.3: Selectie van de benodigde productcodes. Bron: Belgostat

X: Houtpulp en pulp van andere cellulosehoudende vezelstoffen; papier en karton voor het terugwinnen uit resten en afval; papier en karton, alsmede artikelen daarvan. 4707: Houtpulp en pulp van andere cellulosehoudende vezelstoffen; papier en karton voor het terugwinnen uit resten en afval. 

47071000: Ongebleekt kraftpapier of –karton en gegolfd papier en karton voor het terugwinnen uit resten en afval.



47072000: Papier en karton, hoofdzakelijk vervaardigd van gebleekte houtcellulose (niet in de massa gekleurd), voor het terugwinnen uit resten en afval.



47073010: Oude en onverkochte kranten en tijdschriften, telefoongidsen, brochures en reclamedrukwerk.



47073090: Resten en afval van papier en karton, hoofdzakelijk vervaardigd van houtslijp (exclusief producten geclassificeerd onder code ‘47073010’).



47079010: Papier en karton voor het terugwinnen ‘resten en afval’, ongesorteerd (exclusief papierwol).



47079090: Papier en karton voor het terugwinnen uit resten en afval, gesorteerd (exclusief producten onder de code ‘47071000’ en ‘47072000’).

62

Afbeelding 8.4: Selectie van de benodigde dimensies en diens volgorde. Bron: Belgostat

63

8.3.3

Exportanalyse

Tabel 8.3: Export van oud-papier vanuit België (2008-2012) Bron: Eigen samenstelling op basis van gegevens uit België

2008 ISO

Product

2009

2010

2011

2012

In 1000 ton

In 1000 euro

euro per ton

In 1000 ton

In 1000 euro

euro per ton

In 1000 ton

In 1000 euro

euro per ton

In 1000 ton

In 1000 euro

euro per ton

In 1000 ton

In 1000 euro

euro per ton

949

104.457

110,04

994

76.811

77,24

922

120.681

130,87

1.010

156.300

154,71

873

116.373

133,30

47071000

127

14.954

117,51

148

12.104

81,85

138

18.650

135,03

148

23.077

155,61

160

20.371

127,68

47072000

54

7.025

129,69

53

5.493

103,96

49

7.280

149,12

37

7.891

213,08

25

5.243

208,65

47073010

55

5.268

95,96

64

4.324

67,13

45

5.014

112,32

48

6.336

133,08

29

3.553

122,82

47073090

455

46.755

102,78

518

36.970

71,31

470

58.395

124,12

521

79.383

152,41

414

56.496

136,58

47079010

1

137

98,83

6

1.395

229,99

12

3.747

304,75

35

4.725

134,74

13

1.240

96,95

47079090

257

30.318

118,10

205

16.525

80,67

208

27.596

132,79

221

34.887

157,55

233

29.470

126,47

NL

CN

759

86.881

114,43

773

59.348

76,81

560

74.790

133,45

741

118.135

159,46

721

95.718

132,68

47071000

458

48.708

106,41

555

42.541

76,67

442

57.724

130,48

651

102.973

158,19

631

83.275

131,88

47072000

26

3.665

139,75

16

1.418

91,39

5

677

143,61

9

1.532

171,38

7

1.045

156,45

47073010

163

22.233

136,54

27

2.055

77,04

20

3.096

158,57

37

6.541

176,37

18

2.504

138,68

47073090

9

1.131

130,40

3

227

88,53

4

533

133,56

1

368

267,37

2

272

131,23

47079010

92

9.934

108,36

149

11.188

75,22

73

10.215

139,21

26

4.240

162,56

42

5.590

132,32

47079090

12

1.210

99,68

24

1.919

78,99

16

2.544

154,72

16

2.481

151,24

21

3.033

145,04

FR

180

21.722

120,43

140

11.153

79,48

134

18.866

141,10

143

24.139

168,52

118

15.969

135,80

47071000

23

2.277

101,01

21

1.423

66,25

44

5.830

132,01

39

6.139

158,65

44

5.619

126,35

47072000

14

2.790

204,00

14

2.118

155,47

15

2.834

194,30

19

3.834

197,80

13

2.232

171,70

47073010

23

2.290

99,80

27

1.403

52,71

2

250

140,93

6

795

131,51

5

459

83,98

47073090

24

2.756

114,79

16

1.189

72,62

16

2.247

136,38

15

2.603

173,71

13

1.797

139,06

47079010

0

1

40,02

1

28

54,02

0

2

45,53

0

51

194,10

0

58

150,02

47079090

97

11.609

119,44

62

4.993

80,89

57

7.703

135,95

64

10.715

167,80

41

5.805

140,36

125

16.804

134,20

182

19.163

105,21

107

16.877

157,17

81

14.323

176,63

63

9.684

152,81

47071000

68

8.948

132,05

86

9.143

106,62

53

8.036

152,95

26

4.321

168,98

24

3.577

149,40

47072000

24

3.852

160,84

29

3.312

112,46

12

2.123

171,89

11

2.290

203,37

3

431

143,95

47073010

11

1.247

110,05

31

2.825

92,17

14

2.378

166,53

18

3.110

170,61

15

2.014

131,79

IN

64

47073090

2

213

129,98

2

295

132,89

2

351

161,84

3

441

174,97

3

382

132,48

47079010

3

284

102,83

13

1.321

104,75

8

1.099

146,02

5

905

192,39

2

330

201,01

47079090

18

2.259

127,13

21

2.266

105,64

19

2.890

156,12

19

3.256

173,12

17

2.948

177,45

119

15.544

130,43

153

12.820

83,78

152

21.527

141,32

118

18.204

153,86

126

16.966

134,26

47071000

57

6.818

120,66

82

6.766

82,45

101

14.150

139,76

94

14.076

150,49

109

14.435

132,58

47072000

10

1.593

159,76

16

1.617

98,89

6

728

129,80

1

94

146,38

2

185

122,43

47073010

38

5.464

143,85

27

2.368

88,21

26

4.082

156,39

21

3.632

170,06

13

1.888

146,13

47073090

1

138

160,44

2

219

115,09

0

22

172,33

1

131

230,47

0

17

117,48

47079010

14

1.531

110,48

26

1.850

71,50

19

2.545

132,23

2

271

122,39

3

441

151,42

88

14.787

167,49

90

12.601

140,08

102

18.543

180,95

107

22.369

209,90

103

18.190

176,91

47071000

43

6.218

145,54

48

5.915

122,30

47

7.401

155,89

43

8.073

189,75

41

6.932

167,19

47072000

10

2.303

230,94

8

1.923

255,18

9

2.771

300,88

9

2.586

287,27

6

1.792

307,04

47073010

4

443

110,95

2

101

49,12

3

488

159,49

10

1.792

177,00

10

1.447

138,76

47073090

15

2.503

171,56

13

1.836

139,40

15

2.609

178,58

17

4.046

239,98

13

2.379

190,24

#DEEL/0!

0

43

108,79

0

64

189,30

1

149

124,84

ID

DE

47079010 47079090

#DEEL/0! 17

3.320

195,22

19

2.825

150,07

28

5.232

188,65

28

5.807

209,69

31

5.492

174,91

23

2.773

120,54

18

2.041

115,99

2

383

163,56

2

226

134,12

2

231

135,78

47071000

20

2.282

116,50

6

425

76,22

2

217

138,11

2

194

128,67

2

224

137,20

47072000

3

491

143,70

12

1.598

134,18

1

166

215,55

0

24

149,75

0

3

63,22

#DEEL/0!

0

17

163,26

#DEEL/0!

0

8

466,08

0

4

234,88

TH

47079010 TW

17

2.162

123,79

18

1.524

85,46

13

1.608

127,16

8

1.097

141,71

5

584

127,01

47071000

9

1.028

112,20

8

598

77,83

9

1.088

118,44

7

986

146,34

3

426

127,39

47073010

4

471

123,25

#DEEL/0!

#DEEL/0!

#DEEL/0!

0

43

209,72

47073090

0

3

177,92

#DEEL/0!

#DEEL/0!

#DEEL/0!

0

0

160,02

47079010

4

661

147,84

110,71

1

114

109,30

10

926

91,24

3

520

150,33

1

112

65

Tabel 8.3 toont de exportcijfers van oud-papier van België over de periode 2008-2012, zowel in euro (x1000) en in ton (x1000). Er werd een extra kolom toegevoegd die beschrijft aan hoeveel euro de respectievelijke kwaliteitssoorten per ton bedragen tot aan de Belgische grens. De rangorde is bepaald in aflopende volgorde waarbij het partnerland die in 2008 het meeste tonnage aangekocht heeft van België van boven staat, nl. Nederland (NL). Enkel de acht landen met de meeste importhoeveelheid in 2008 worden weergegeven. Uit deze tabel blijken – zoals bij Eurostat – Nederland (NL), China (CN) en Frankrijk (FR) de belangrijkste handelspartners van België te zijn voor haar export. Echter komen de totalen per land niet 100% overeen met de cijfers uit Eurostat, hoewel deze dezelfde voorstellen. Toch kunnen we wegens de kleine verschillen tot enkele conclusies komen. Het voordeel van de onderverdeling in zes kwaliteitssoorten, die nauw aanleunen bij de classificatie van EN 643, zou een beter zicht moeten geven van de waarde per ton dan de nomenclatuur die we gebruikten bij Eurostat. We merken op dat er inconsistentie is tussen de landen inzake de rangorde bij de kwaliteitssoorten op basis van de prijs per ton. Zo betaalde Nederland in 2012 208 euro per ton voor de soort ‘47072000’ en voor de soort ‘47073090’, 136 euro per ton hetgeen de tweede hoogste prijs betekent. Zo betaalde China ook het meest voor de soort ‘47072000’, maar de tweede hoogste prijs werd betaald i.t.t. Nederland voor de soort ‘47079090’. Omdat we bij deze eerste vaststellingen twijfelden welke conclusies we uit deze gegevens konden trekken en of we zelfs conclusies mogen maken op basis van deze gegevens, legden we ze voor aan Fost Plus. Daar werd ons verteld dat deze gegevens totaal niet representatief zijn voor de marktwerking van oud-papier, aangezien we ons baseren op jaargegevens, dewelke een veel te lange periode is voor de volatiele prijzen waarvoor de oud-papiermarkt gekenmerkt is. De prijzen fluctueren dermate tijdens het jaar dat we geen enkele conclusies mogen trekken uit deze sector op jaarbasis. Gegevens per maand zou de representativiteit veel beter ten goede komen (Fost-Plus, 2014). Daarnaast halen we uit het diepteinterview met Stora Enso dat de papieruitvoer bij de douane nauwelijks op kwaliteit gecontroleerd wordt. Er dienen namelijk geen invoerrechten betaald te worden zoals bij alcohol en tabak, waar de controle veel strenger is.

8.4 CASE SITA PAPER BELGIUM Omdat we een top-down benadering niet kunnen gebruiken om tot representatieve conclusies te komen, deden we een interview met de grootste exporteur van oud-papier in België, nl. Sita Paper Belgium. Aan de hand van deze case trachten we toch een zicht te krijgen hoe de werking en de keuze tussen export en verkoop aan Belgische papierfabrieken georganiseerd wordt.

66

De verdeling tussen export en binnenlandse afzet van deze recuperant is de volgende: 60% van hun totale recyclage-output blijft binnen Europa, waarvan een derde dient ter bevoorrading van de Belgische markt. Dit aandeel wordt geheel via wegtransport vervoerd tot bij de klant. De andere 40% gaat via zeecontainers overzee.

8.4.1 Transportkost naar de haven Terwijl de aanvoer van oud-papier naar Stora Enso verloopt via ofwel tautliners als walking floors, wordt voor oud-papier - bedoeld voor export - enkel zeecontainers gebruikt, teneinde het oud-papier niet meer te moeten overslaan in de haven, maar enkel de zeecontainer – geladen in de filialen – als geheel. Indien het bedrijf het oud-papier exporteert via overzees transport, zal dit voornamelijk via Zeebrugge, Antwerpen en in mindere mate Rotterdam gebeuren. De haven van Gent, waar Stora Enso gelegen is, wordt door het bedrijf nooit gebruikt voor overzeese export, aangezien deze haven niet gekend is als een containerhaven, maar eerder bulktransport vanuit deze haven vertrekt. 8.4.1.1

Transport naar haven van Antwerpen

Tabel 8.4 toont de tarieven per tautliner naar de haven van Antwerpen. De prijs (excl. Btw) vertegenwoordigt het transport van een lege 40ft zeecontainer van de haven naar een filiaal van Sita (kolom 1), het laden van oud-papier en transport terug naar dezelfde kaai in de haven van Antwerpen. Indien het oud-papier op een andere kaai dan de heenrit dient geleverd te worden, komt daar nog een extra kost van 40 euro per vracht (excl. btw) bij. Aangezien we prijzen willen kennen per ton en wetende dat een zeecontainer 25 ton oud-papier kan vervoeren, komt dit neer op 6,6 euro per ton vanuit Luithagen. Als we het gemiddelde nemen van alle filialen, bekomen we een kostprijs van 10 euro per ton (excl. btw).

67

Tabel 8.4: Tarieven (excl. btw) tautliner naar haven van Antwerpen Bron: Communicatie met Katrijn Van Riet, Sita Sales Manager Paper Belgium (Riet, 2014)

Tarieven Luithagen Beerse Maasmechelen Erembodegem Brupap Brugge Tanghe Aluin Gent Sita Archives Brussel

Antwerpen Antwerpen Antwerpen Antwerpen Antwerpen Antwerpen Antwerpen Antwerpen Antwerpen Antwerpen Antwerpen

€ € € € € € € € € € €

166,00 207,00 302,00 276,00 234,00 302,00 302,00 309,00 241,00 190,00 220,00

Niet enkel via de weg wordt oud-papier naar de haven van Antwerpen vervoerd, ook de binnenvaart kent stilaan zijn intrede wegens het grote voordeel van gebruik van zeecontainers. De zeecontainers worden leeg uitgehaald in Antwerpen en vervoerd naar de binnenvaartterminal in Brussel of Vilvoorde. Deze beschikken over installaties om zeecontainers vanop het schip over te laden op een vrachtwagen die dan tot aan de site rijdt. Daar wordt de zeecontainer geladen om dan terug via vrachtwagen en binnenvaart de haven van Antwerpen te bereiken. Toch wordt het gebruik van binnenvaart pas echt nuttig indien de vereiste investeringen die nodig zijn om overslaginstallaties aan te schaffen een maximale capaciteit garanderen. Nu is het zonder subsidies niet concurrentieel met het wegtransport; echter krijgt Sita zelf geen subsidies, maar de rederij van het binnenschip wel, die op zijn beurt het bedrag deelt met haar cliënt teneinde de vraag naar binnenvaart te kunnen creëren. Zo kost het uiteindelijk voor Sita om vanuit Brussel naar Antwerpen via binnenvaart, 170 euro per zeecontainer.

Daarnaast wordt de binnenvaart naar Antwerpen aantrekkelijker via de extra fees die zorgen dat het wegtransport van Brussel naar Antwerpen geen 220 euro meer bedraagt (zoals in Tabel 8.4), maar 260 euro per zeecontainer.

8.4.1.2

Transport naar haven Zeebrugge

Tabel 8.5 toont de tarieven per tautliner naar de haven van Zeebrugge. De prijs (excl. btw) vertegenwoordigt het transport van een lege 40ft tautliner van de haven naar een filiaal van Sita (kolom 1), het laden van oud-papier en transport terug naar dezelfde kaai in de haven van Zeebrugge. Indien het oud-papier op een andere kaai dan de heenrit dient geleverd te worden, komt daar nog een extra kost van 40 euro per vracht (excl. btw) bij. Zonder deze extra kost in rekening te brengen, komen we op een gemiddelde transportprijs van 9,3 euro per ton vanuit de beschreven filialen. 68

Tabel 8.5: Tarieven (excl. btw) tautliner naar haven van Zeebrugge Bron: Communicatie met Katrijn Van Riet, Sita Sales Manager Paper Belgium (Riet, 2014)

Filiaal

Haven

Brugge

Zeebrugge

Triselec Halluin of Lille Zeebrugge Gent

Zeebrugge

Harelbeke

Zeebrugge

Brussel

Zeebrugge

Erembodegem

Zeebrugge

tarief € 160,00 € 270,00 € 225,00 € 215,00 € 275,00 € 250,00

8.4.2 Transportkost overzeese export Afbeelding 8.5 toont de evolutie van de containerrates vanuit Rotterdam met bestemming Shanghai over de periode van december 2010 tot en met eind maart 2014. Het is beschreven in dollar per zeecontainer met een lengte van 40 voet, i.e. 2 Twenty feet Equivalent Unit (TEU). Het oud-papier wordt daarin in balen vervoerd. Omdat de zeecontainers geladen worden in de filialen, dient Sita niet te beschikken over een op- en overslagstation in de havens en wordt de dure en extra overslagkost die de havenarbeid met zich meebrengt, vermeden. Aangezien we tijdens het onderzoek te weten kwamen dat in zo’n container ongeveer 25 ton balen oudpapier kan vervoeren, kunnen we de kostprijs per ton schatten. Dit komt dan neer op 32 dollar per ton in de maand april 2014. Omdat we in dit onderzoek het jaar 2012 als maatstaf gebruiken, stellen we een kostprijs van 30 dollar per ton vast. Daarnaast toont deze grafiek aan dat de kostprijs voor maritiem transport al evenzeer onderhevig is aan volatiele prijswijzigingen, net zoals het oud-papier dat hiermee getransporteerd wordt. Aangezien we in euro’s rekenen voor dit onderzoek, converteren we 30 dollar via de gemiddelde exchange rate over de periode 2012: USD/EUR = 1,3 (Tijd, 2014). 30 dollar per ton is dan gelijk aan 23 euro per ton.

69

Afbeelding 8.5: Containerrates in dollar, per transport van 40 ' container R'damShanghai Bron: Communicatie met Katrijn Van Riet, Sita Sales Manager Paper Belgium (Riet, 2014)

8.4.3 Transportkost via de weg Tabel 8.6 geeft de transportkosten weer voor het wegtransport van enerzijds tautliners (vervoer in balen) en anderzijds walking floors (vervoer in los oud-papier) vanuit de filialen naar de klant (kolom 2)voor de maand februari 2012. Omdat we de bestemming Gent viermaal zien verschijnen en uit communicatie met Sita weten dat dit de bestemming Stora Enso representeert, analyseren we die apart alvorens de andere bestemmingen te bespreken. We kunnen alvast hieruit afleiden dat Sita in België enkel Stora Enso bevoorraadt. Echter deelt Stora Enso mee dat hiervan een onbruikbaar aandeel karton naar het cartonnagebedrijf VPK vervoerd wordt, na sortering binnen de site. 8.4.3.1

Transportkost tautliner en walking Floor naar Stora Enso

De transportkost per ton via een tautliner bedraagt vanuit de vier betreffende filialen gemiddeld 317 ton per tautliner, i.e. 12,7 euro per ton. Indien het oud-papier niet in balen vervoerd wordt, maar los via walking floors, bedraagt de kostprijs vanuit de vier filialen gemiddeld 16 euro per ton. Dit wordt berekend door de gemiddelde prijs te delen door 17 ton, aangezien het vervoer van los oud-papier dergelijke opslag in een walking floor kan transporteren. Echter weten we vanuit communicatie met Stora Enso dat – indien Sita levert aan Stora Enso via walking floors – enkel zuiver ontinkt oud-papier aangevoerd wordt, dewelke een maximale tonnage per walking floor van 25 ton toelaat (hetzelfde als transport met een tautliner). Immers is het soortelijk gewicht van ontinkt oud-papier zwaarder dan karton en aangezien karton niet in los oud-papier zit. Vandaar dat we de gemiddelde kostprijs mogen ramen op 10,9 euro per ton.

70

Tabel 8.6 Transportkost in euro per tautliner en walking floor Bron: Communicatie met Edith Hoeben, Sita afvoerplanner Belgium (Hoeben, 2014)

filiaal Izegem Turnhout Maasmechelen Brussel Antwerpen Antwerpen Brugge Brugge Brussel Brussel Maasmechelen Maasmechen Gent Antwerpen Brugge Maasmechelen Turnhout Brugge

bestemming tautliner walking floor Gent 300 220 Gent 350 330 Gent 370 320 Gent 250 220 Lelystad* 340 Eindhoven* 300 Lelystad* 420 Eindhoven* 450 Lelystad* 400 Eindhoven* 330 Lelystad* 420 Eindhoven* 260 Parijs** 740 Düsseldorf*** 430 Düsseldorf*** 510 Düsseldorf*** 410 Dortmund*** 500 Dortmund*** 720

*= Nederland **= Frankrijk ***= Duitsland

8.4.3.2

Transportkost export via wegtransport

In diezelfde tabel staan de transportprijzen voor oud-papier naar Nederland (*), Frankrijk (**) – beiden via tautliners - en Duitsland (***) – walking floor – beschreven. Hierbij berekenen we per ton de gemiddelde kostprijs naar elk van deze importlanden. De gemiddelde transportkost naar:   

Nederland bedraagt 14,6 euro per ton Frankrijk bedraagt 29,6 euro per ton Duitsland bedraagt 20,6 euro per ton

71

Op het eerste zicht zouden we vanuit financieel oogpunt onmiddellijk aanraden om Frankrijk en Duitsland niet meer te bedienen. Toch zijn vijf redenen aan te halen, waarom de recuperant dit wel organiseert. De eerste motivatie kan zijn dat er maandcontracten opgesteld zijn waarbij er gunstigere tarieven vooropgesteld waren dan de actuele kosten die zich voordeden, maar de leververplichting tegen deze hogere kost dient vervuld te worden. Ten tweede kunnen de prijzen in deze buurlanden hoger uitvallen, waardoor de hogere transportkost makkelijker overbrugd kan worden. Ten derde kan het voorvallen dat de klant zelf een contractverplichting is aangegaan van bijvoorbeeld een levering van 200 ton, terwijl het nog maar over 100 ton beschikt. Daardoor zal hij een zodanig hoge prijs willen betalen om aan de leverplicht te voldoen waardoor deze transportkost voor Sita gemakkelijk kan doorgerekend worden. Als vierde reden kan vermeld worden dat Sita vaste klanten niet wil verliezen, omdat op een specifiek moment de kostprijs hoger uitvalt, terwijl het vroeger kon profiteren van hoge winstmarges. Als laatste mogen we niet vergeten dat de vraag naar verschillende kwaliteitssoorten de prijzen afhankelijk zijn per papierfabriek. Het feit dat Sita vanuit Gent naar Parijs zo’n hoge transportkost wil betalen, komt door deze laatste reden, omwille van de hoge mate van kwaliteit die ze kunnen leveren aan de klant in Parijs die enkel kan produceren met oud-papier van hoge kwaliteit.

72

9

FINANCIËLE AANVULLING VAN HET STROOMSCHEMA

Aan de hand van alle voorgaande hoofdstukken kunnen we het stroomschema dat begint bij de inzameling van huishoudelijk oud-papier tot aan enerzijds de export (via Sita Paper Belgium) en anderzijds de bevoorrading van de binnenlandse markt (via Stora Enso) in kaart brengen.

Afbeelding 9.1: Stroomschema met logistieke kosten per onderdeel in de keten. Bron: Eigen samenstelling op basis van cijfermateriaal uit dit onderzoek.

73

Afbeelding 9.1 geeft de logistieke kosten in euro per ton weer tussen alle schakels in de logistieke keten. Omdat we het bovenste deel van de afbeelding in vorige hoofdstukken geanalyseerd hebben, vergelijken we nu enkel de transportkosten vanaf de verwerker tot aan de verschillende klanten waarvoor we cijfers konden bemachtigen. De afkortingen die gebruikt worden betekenen als volgt: TL = tautliner, WF = walking floor, ZC (1) = zeecontainer getransporteerd via de weg ZC (2) = zeecontainer getransporteerd via binnenvaart van Brussel naar de haven van Antwerpen ZC (3) = zeecontainer getransporteerd via overzeese scheepvaart van de haven van Rotterdam naar Sjanghai

We concluderen dat de kostprijs via binnenvaart ten opzichte van het wegtransport goedkoper is. Echter zijn de subsidies er niet bijgerekend waardoor reële kost hoger ligt. Toch zou de promotie van de binnenvaart op lange termijn voor lagere kosten kunnen zorgen, indien de Vlaamse overheid de nodige investeringen maakt, zoals het beschikbaar stellen van overslaginstallaties. Daardoor zal de binnenvaart, ook op kleine waterwegen een nieuwe stimulans krijgen en optimale hinterlandverbindingen van en naar zeehavens tot stand worden gebracht. De daling zou dan tot stand komen wegens schaalvoordelen die volgens Sita nog niet kunnen behaald worden. De stijgende wegtransportkosten en zeker de potentiële invoering van de kilometerheffing in Vlaanderen, zouden er toe leiden dat de subsidies na verloop van tijd niet meer nodig worden om de binnenvaart als een rendabel alternatief voor het snelle wegtransport te zien.

Uit deze weergave zien we ook dat de kostprijs minder invloed heeft op de keuze om al dan niet te exporteren naar het verre oosten en zo Stora Enso te passeren. Het is hoofdzakelijk wegens het grote overaanbod op de Europese markt dat Stora Enso als grootste klant van oud-papier in Europa een grote onderhandelingsmacht heeft waardoor ze lage aankoopprijzen kunnen bekomen. Wegens het overaanbod hoeven zij niet enkel leveranciers op de Belgische markt te zoeken, maar kunnen lagere prijzen verkregen worden via de import vanuit de omringende landen zoals Nederland, Frankrijk en Duitsland. Deze evolutie beantwoordt onze onderzoeksvraag grotendeels. Uit het interview met Stora Enso blijkt dat ze maar al te graag de aanvoer zo dicht mogelijk zoeken, maar de ligging van de site op een boogscheut van de grootste zeehavens in Europa, nl. Antwerpen en Rotterdam, zorgt ervoor dat de Belgische exporteurs van oud-papier kostenefficiënt kunnen vervoeren via de internationale scheepvaart, waarbij hogere winstmarges door de grote vraag vanuit Aziatische landen kunnen bekomen worden i.t.t. de lage aankoopprijzen die Stora Enso kan afdwingen.

74

Met het volgende voorbeeld hopen we deze conclusie te verduidelijken. Stel dat Stora Enso gelegen is in Midden-Europa, waar de internationale zeehavens verder verwijderd zijn en alle andere geografische factoren gelijk gelaten, dan zullen de recycleurs hogere kosten hebben om het oud-papier te transporteren naar deze exporthavens en dus sneller bereid zijn de lage aankoopprijzen die Stora Enso kan afdwingen, te aanvaarden.

75

10 CONCLUSIE Uit de beschrijving van het productieproces en de benodigde grondstoffen ter productie van nieuw papier uit oud-papier in hoofdstuk 4, kwamen we tot de conclusie dat de productie via oud-papier een energieverslindende bedrijvigheid blijft, maar een significante reductie ten opzichte van productie via nieuwe houtvezels ervoor zorgt dat het een zeer ecologisch en kwalitatief alternatief is. Wegens de hoge kwaliteit die behaald wordt, bevelen we aan om de vraag naar oud-papier te doen stijgen door sensibilisatie en promotie bij de consument. Een vraagonderzoek bij de verbruiker van nieuw papier om dit alternatief ten minste te overwegen, zou een grote reductie in de luxueuze behoefte van nieuw papier doen verminderen.

Omtrent het verpakkingsafval van oud-papier kent het collectief systeem via erkende organismen een grote verantwoordelijkheid in de hoge recyclagepercentages die België ten opzichte van andere landen in Europa behaalt. Het feit dat alle partners en verantwoordelijken inzake afvalinzameling van papier- en karton baat hebben bij een maximale inzameling en recyclage, blijkt een grotere effectiviteit te hebben dan het belasten van verpakkingsproducenten zonder enige vertegenwoordiging te kennen in de afvalinzameling. Anderzijds streeft dergelijk systeem niet zozeer naar doeltreffende afvalpreventie, maar ligt de prioriteit eerder in een efficiënte afvalinzameling en recyclage. Onderzoek om door afvalpreventie een hoger financieel voordeel te bekomen, wijzen wij op Vlaams beleidsniveau aan. We twijfelen of dit zal volstaan, aangezien verpakkingsmateriaal geproduceerd wordt in een globale economie. Een gevolg hiervan mag niet zijn dat verpakkingsverantwoordelijken zich als ‘free riders’ gaan gedragen door het niet aangeven van afval, wat een onrechtmatige preventie veronderstelt. Aangezien het hierboven besproken collectief systeem ook ‘free riders’ heeft, maar deze aanwezigheid niet opweegt ten opzichte van de voordelen, dient onderzocht te worden of ook afvalpreventie dergelijke verhouding teweegbrengt. Sowieso brengt afvalpreventie al een financieel voordeel op. Er kan immers winst gemaakt worden, zoals bij recyclage, via de minimalisatie van verpakkingskosten aan de hand van kwalitatieve en kwantitatieve preventie. Bovendien zouden verpakkingsverantwoordelijken minder betalen aan Fost Plus of Val-I-Pac omdat ze minder afval moeten aangeven. Men kan via een gelijkaardig erkend organisme de ontpakkers premies laten betalen voor de verminderde verpakkingsmateriaalkosten, waarvoor het geld gebruikt wordt ter promotie en een preventievergoeding aan de productieverantwoordelijken als ze kunnen bekomen dat het verpakkingsmateriaal vermindert of milieu-kwalitatief stijgt. Een bijconclusie die kan gemaakt worden is de volgende. De erkende organismen behalen de recyclagepercentages voor oud-papier zonder enige moeite, waardoor de vraag aan de beleidsmakers

76

gesteld moet worden of de terugnameplicht voor papieren verpakkingsafval niet afgeschaft kan worden teneinde meer financiële middelen voor onderzoek naar reductie van verpakkingsmateriaal vrij te maken. Als laatste kunnen beleidsmakers onderzoeken of enkel de verpakkingsproducenten dergelijke verantwoordelijkheden moeten hebben en of dit succesvol systeem niet kan uitgebreid worden naar andere papier-producerende sectoren, zoals de reclamedrukwerksector, etc.

De aandacht in het afvalbeleid van Vlaanderen lag de laatste decennia zodanig op het uitbouwen van de infrastructuur om afval selectief in te zamelen en zo de prioriteit legde op de derde trede (recyclage) in plaats van op de belangrijkste eerste trede van de ladder van Lansink, nl. afvalpreventie. Het grote probleem dat zich stelt bij het analyseren van preventiemaatregelen is

de moeilijke

meetbaarheid ten opzichte van selectieve inzameling. Daarom berust het afvalpreventiebeleid in Vlaanderen voornamelijk op sensibilisatie en wordt het te weinig in reglementering gegoten. Bovendien is de mentaliteitswijziging bij de burger in positieve mate veranderd op het vlak van selectief sorteren, terwijl de consumptiemaatschappij er toe bijgedragen heeft om afvalreductie ondergeschikt te laten. Het Diftar-systeem zorgt alvast voor een grotere bewustwording bij de burger tot het selectief inzamelen en zo de reductie van het dure restafval te realiseren, maar of het de preventie van de goedkope recycleerbare afvalsoorten doet stijgen, kan niet via dit onderzoek achterhaald worden. Echter lijkt dergelijke onderzoekstelling aan de hand van sectorinterne informatie, een mooie uitdaging waaruit waardevolle resultaten kunnen gehaald worden.

Uit hoofdstuk 6.2 kunnen we concluderen dat bij de inzameling van huishoudelijk oud-papier de h-à-h inzameling een groter aandeel kent dan het recyclagepark, doch de ophaalkost veel lager ligt bij het laatste. Door de variabele kost die sterk afhankelijk is van het behaalde tonnage, zou de opbrengst groter zijn indien de promotie van het recyclagepark een grotere populariteit met dezelfde totale hoeveelheid met zich meebrengt, ook al dienen dezelfde kilometers per ophaalronde gereden te worden. Wegens de keuze tussen de mate van servicegraad en de financiële opportuniteit dienen mini-recyclageparken zo snel mogelijk onderzocht te worden. Bij het introduceren ervan, moet h-à-h inzameling afgeschaft worden, anders zou het enkel een extra inzamelpunt betekenen voor de ophaaldienst. Bovendien kunnen pilootprojecten binnen een specifieke wijk gemakkelijk de economische en logistieke rentabiliteit onderzocht worden. De combinatie met de grote recyclageparken kan wel voortbestaan. De ophaalkosten kunnen significant dalen indien de afvalintercommunale samenwerkt met een firma die zowel de ophaler als verwerker is. Dit leidt tot een daling van 18 euro per ton.

Aansluitend bij de inzameling van oud-papier naar huishoudelijke oorsprong, hebben we de parallelle inzamelcircuits onderzocht. De legale papierslagen blijken een financieel nadeel te vormen voor de 77

gemeente, waardoor dit onderzoek de beleidsmakers aanraadt om de legale papierslagen af te schaffen, wat ook bij de meeste gemeenten gebeurd is. Indien verenigingen subsidies willen krijgen, kunnen zij dit beter aanvragen voor de normale werking van hun organisatie. Deze subsidies kunnen dan hoger uitvallen door de grotere financiële opbrengsten die de gemeente haalt uit de verkoop van oud-papier. Wat betreft de illegale inzamelcircuits, kunnen de gemeenten enkel maar de handhaving erop strenger toepassen en beter communiceren met hun inwoners hoe zij verdachte activiteiten kunnen herkennen en vragen die zo snel mogelijk te melden aan de politie.

De grootste voordelen die we vonden bij een PPS-structuur tussen de afvalintercommunales en private bedrijven zijn de doorgedreven professionaliteit vanuit de privésector en de hoge mate van servicegraad die voor de inwoner kan behouden worden. Dergelijke samenwerking zorgt een kostenefficiënte aanpak, aangezien de private partner zelf belangen heeft in de afvalintercommunale. Daarnaast dient winstmaximalisatie niet als ultieme doelstelling, maar wordt het maatschappelijk karakter voldoende vertegenwoordigd via de gemeentelijke vertegenwoordigers. Het grootste nadeel die kan ontstaan bij dergelijke structuur is dat de machtsverhoudingen tussen private en publieke partners en het evenwicht tussen winstmaximalisatie en de gewenste servicegraad uit balans geraakt. Indien grote investeringen zich opdringen, kan best een private firma aangesproken worden. Door een doorgedreven uitbesteding, concludeert dit onderzoek dat de private partner ook best vertegenwoordigd is in de raad van bestuur van de afvalintercommunale, en niet louter de dienst per contract levert.

Uit dit onderzoek kunnen we stellen dat de ligging in de haven van Gent enorme voordelen biedt voor Stora Enso, waarbij het grootste nadeel de nabijheid van de internationale gateways vormt. Dit nadeel zorgt ervoor dat de straal van 300km waarbinnen de papierfabrikant de input van oud-papier haalt, niet kan verkleind worden. Enkel indien het overaanbod in Europa daalt en de vraag vanuit groeilanden als China en Indonesië daalt, zal respectievelijk de onderhandelingsmacht van Stora Enso afnemen en de winstmarges van de Belgische recycleurs om te verkopen aan Stora Enso attractiever worden.

Het grootste knelpunt die we ondervinden bij dit onderzoek is dat het bekomen van een correcte marktanalyse enkel mogelijk is, indien de sector financiële cijfergegevens consistent en transparanter openbaar maakt. Omdat we enkel statistisch bronnenmateriaal kunnen halen uit openbare publicaties, stoten we op zeer verschillende cijfergegevens bij de jaarverslagen van de afvalintercommunales waarbij de parameters tot het bekomen van deze gegevens nauwelijks tot niet vermeld worden en een bottomup benadering enkel via een case study mogelijk was. Een top-down benadering zou enkel mogelijk zijn indien auteurs van toekomstig onderzoek toegang krijgen tot de database van OVAM, Fost Plus en FILPAP. Wegens de grote diversiteit aan kwaliteitsoorten van oud-papier, zijn de databases van Eurostat en 78

Belgostat nutteloos voor dit onderzoek waarbij tonnages en monetaire eenheden niet tot een correcte vergelijking van de handel tussen verschillende partnerlanden

mogelijk maakt. Bovendien

vertegenwoordigen de monetaire eenheden enkel de prijzen tot aan de binnenlandse grens.

De grootste uitdagingen voor de oud-papiermarkt in België zal zich stellen wanneer haar belangrijkste partners in groeilanden zoals China en India zelf over voldoende binnenlands aanbod van oud-papier zullen beschikken ter bevoorrading van haar papierfabrieken. Omdat de productie van nieuw-papier op globaal niveau blijft stijgen, zou dit ook op globaal niveau een overcapaciteit van oud-papier zich voordoen.

Omtrent de logistieke uitdagingen in verband met de congestieproblematiek op de Vlaamse wegen en de het potentieel alternatief, bevelen we de Vlaamse overheid aan om partijen samen te brengen zoals expediteurs, transportbedrijven en de afvalsector om het voorraadmanagement danig op de binnenvaart af te stemmen. Om dit te stimuleren zouden we aanraden geen subsidies per transport aan te bieden, maar

eerder

de

nodige

infrastructuur

te

helpen

financieren

ten

einde

sneller

tot

langetermijninvesteringen te komen.

79

11 BIBLIOGRAFIE Ballou, R. (1985). Business logistics management: plannning and control. Prentice-Hall. Beamon, B. (1999). Designing the Green Supply Chain. Logistics Information Management , 332-342. Belfius. (2013). Afvalbeheer in Vlaanderen. Opgehaald van https://www.belfius.be/publicsocial/NL/Media/Fiche%2014%20%20Afvalbeheer%20in%20Vlaanderen_tcm_31-52430.pdf Belga. (2007). Opgeroepen op april 30, 2014, van http://www.nieuwsblad.be/article/detail.aspx?articleid=DMF25062007_032 Bosteels, J. (2014, juli 15). Elvire rust nooit. De Standaard . BS. (2011, December 23). Materialendecreet . Vlaams Decreet betreffende het duurzaam beheer van materiaalkringlopen en afvalstoffen . CEN. (2013). Opgeroepen op April 04, 2014, van http://www.cepi.org/system/files/public/documents/publications/recycling/2013/CEPI_EN%20643_broch ure_FINAL.pdf Cobelpa. (2012). Papier en Leefmilieu. Coberec. (2008). Opgehaald van http://www.coberec.be/home_ned.html Commissie voor Leefmilieu & Natuur, V. e. (2008, Maart 20). Vlaams Parlement. Opgeroepen op April 18, 2014, van http://www.vlaamsparlement.be/Proteus5/showVIVerslag.action?id=514945 Dejaeghere, F. (2014, Mei 15). Stora Enso. DFA. (2010). INCOTERMS 2010: Standard Trade Definitions Used in International Freight Transactions. D'Hollander, C. (2014). Waarom is de site Langerbrugge te Gent de meest geschikte ligging voor de productie van krantenpapier? (J. Bosteels, Interviewer) Dockx, M. (2014, Mei 15). Stora Enso Langerbrugge. Dubois, L. (2014, juli 04). marktprijzen oud-papier. (C. Bulcke, Interviewer) EC. (2008, november 28). Opgeroepen op april 02, 2014, van http://eurlex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2008:312:0003:0030:NL:PDF EcoWerf. (2014). diftar. Opgehaald van http://www.ecowerf.be/nl/getpage.asp?i=211 Ecowerf. (2012). Jaarverslag. EP. (2008, November 19). Europese Richtlijn betreffende afvalstoffen en tot intrekking van een aantal richtlijnen. Brussel. ERPC. (2011). European Declaration on Paper for Recyling 2011-2015. Brussels. 80

Febem. (2014). Analyse van de markt voor inzameling en verwerking van huishoudelijk afval. Felso, F., Wilschut, J., de Groot, H., & Niaounakis, T. (2012). Contractvoorwaarden en de kostendoelmatigheid van gemeentelijk afvalbeheer. Delft. Fost Plus. (2013, November 13). Opgeroepen op April 14, 2014, van https://www.fostplus.be/SiteCollectionDocuments/Over%20Fost%20Plus/Legal/2013.11.13_Geco%C3%B 6rdineerde%20statuten.pdf Fost-Plus. (2014). Cijfergevens Belgostat en Eurostat. (C. Bulcke, Interviewer) Fost-Plus. (2014). Jaarverslag 2013. Fost-Plus. (2011). Voor een doeltreffend beheer van huishoudelijk verpakkingsafval. Gevaers, R. (2013). Evaluation of innovations in B2C last mile, B2C reverse & waste logistics. Antwerpen. Gevaers, R., Van De Voorde, E., & De Lange, K. (2014). Het product van de Logistiek. Cursus Logistiek en Expeditie . Antwerpen. Grift, W. (2012). Referentieprijzen op basis van zorgvuldige criteria. Recycling Magazine , 25-26. Ham, G. (2009, Februari 05). Subsidiereglement voor het selectief ophalen van papier en karton. Ham, Limburg. Hoeben, E. (2014). transportkost tautliner en walking floor. (C. Bulcke, Interviewer) Hoogmartens, R., Dubois, M., & Van Passel, S. (2013). Recycled content als beleidsinstrument, internationale wetgevingsvoorbeelden en verdere ontwikkelingen. Summa Steunpunt. I.V.M. (2012). Jaarverslag. IDM. (2014). Intercommunale Durme-Moervaart. Opgehaald van http://www.idm.be IOK. (2004). Doelstellingen. Opgeroepen op april 2, 2014, van IOK afvalbeheer: http://www.iok.be/product.aspx?id=1066 IOK. (2014). Jaarverslag 2013 IOK afvalbeheer. ISRI. (2013). ISRI grades. Opgeroepen op April 04, 2014, van http://www.isri.org/recyclingindustry/commodities-specifications/recovered-paper-and-fiber IVCIE. (sd). Opgeroepen op april 02, 2014, van http://www.ivcie.be/ IVCIE. (2008, November 4). Opgeroepen op mei 5, 2014, van www.ivcie.be Jahre, M. (1995). Household waste collection as a reverse channel: A theoretical perspective. International Journal of Physical Distribution & Logistics Management, 25(2) , 39-55. Kontich, J. (2014, April 17). Verslag van de gemeenschappelijke vergadering van jeugd- en milieuraad. Kontich, Antwerpen.

81

Letcher, T., & Vallero, D. (2011). Waste: A handbook for Management. Academia Press. Magnaghi, G. (2010). BIR - Recovered paper market in 2010. MiNA. (2003). Advies van 3 juli 2003 over de invoering van een diftar in Vlaanderen en zijn rol in het gemeentelijk afvalbeleid. Brussel. Murphy, P. (1986). A preliminary study of transportation and warehousing aspects of reverse distribution. Transportation Journal , 12-21. Naessens, D. (2014, Maart). IVAGO, een gesprek met haar algemeen directeur. Opgehaald van BVDA: http://www.bvda.be/bvda_nieuwsbrief-artikel-maart2014-2.html NBB. (2010). Statistiek buitenlandse handel Maandbericht (2010-09). Nieuwsblad. (2013, november 29). Opgeroepen op april 02, 2014, van http://www.nieuwsblad.be/article/detail.aspx?articleid=BLRBI_20131129_003 OVAM. (2013). Opgeroepen op april 04, 2014, van http://www.ovam.be/sites/default/files/FILE1365085155789ovvs130404_Rapportering_milieuheffingen_ 2012.pdf OVAM. (2007). Historisch milieubeleidsevaluatief onderzoek van 15 jaar afvalpreventiebeleid van het Vlaamse Gewest, uitgevoerd. Mechelen. OVAM. (2012). Selectieve inzameling bij bedrijven: wat en hoe? OVAM. (2002). spring verantwoord om met afval dankzij diftar. OVAM. (2009). Toelichting bij de forfaitair- en contantbelastingreglementen. OVAM. (2008, Januari 07). Uitvoeringsplan Milieuverantwoord beheer van huishoudelijke afvalstoffen. Opgeroepen op April 05, 2014, van http://www.vlaanderen.be/nl/publicaties/detail/uitvoeringsplanmilieuverantwoord-beheer-van-huishoudelijke-afvalstoffen-1 Piler, L., Diaz, B., & Artiba, H. (2004). Environmental and reverse logistics policies in European bottling and packaging waste. Resources, conservation and recycling 35 , 163-175. Preventpack. (2008, Maart). Preventpack. Opgeroepen op april 04, 2014, van http://www.preventpack.be/sites/default/files/publications/0810_fiche_prevention_1_0.pdf Riet, K. V. (2014, Mei 16). Sita Sales Manager Paper Belgium. Rogers, D., & Tibben-Lembke, R. (2001). An examination of reverse logistics practices. Journal of business Logistics , 129-148. Rogers, D., & Tibben-Lembke, R. (1999, Rogers, D. S., & Tibben-Lembke, R. S. (1999). (Vol. 2).). Going backwards: reverse logistics trends and practices. Pittsburgh: Reverse Logistics Executive Council. Rommelaere, G. (2010). Verantwoord papier gebruiken. Opgehaald van FSC: http://www.fsc.be/nl/overige/fsc-handleidingen_141.aspx 82

Rubio, S., Chamorro, A., & Miranda, F. (2008). Characteristics of the research on reverse logistics (1995– 2005). International Journal of Production Research , 1099-1120. Runhaar, H. (2003). Transport en logistiek in de Nederlandse papierindustrie. In Praktijkboek transport en logistiek (pp. 1-20). Runhaar, H. A. C. (2003).. Praktijkboek transport en logistiek, 1-20. RvS. (1994, Oktober 1). Remo Milieubeheer (schorsing afgewezen), nr. 49427. RX3. (2011). An assessment of the recovered paper supply chain in Ireland. Sarkis, J. (1995). Manufacturing strategies and environmental consciousness. Technovations , 79-97. Sidique, S., Lupi, F., & Joshi, S. (2010). The effects of behavior and attitudes on drop-off recycling activities. Resources, Conservation and Recycling, 54(3) , 163-170. Sita. (sd). Opgeroepen op april 02, 2014, van http://www.sita.be/nl/echelle-lansink.html Smets, T., Alaerts, K., Verachtert, E., & Huybrechts, D. (2014). Drukwerk in ketenperspectief. Soen, T. (2014). De waarde van materialen: papier en karton. Tijd. (2014). wisselkoersen. Opgehaald van Tijd.be: https://www.tijd.be Van Acoleyen, M. (2013). Afval en Materialen, een gegidste wandeling door een kleurrijk milieudomein. Mechelen: Kluwer. Van Breedam, A. (2014). European logistics: trends and evolutions. Cursus Logistiek en Expeditie. Antwerpen. Van Breusegem, M. (2014, April 09). Coberec. Vermoesen, J. (2014). Wat zijn de redenen van export van oud-papier naar Aziatische landen? (C. Bulcke, Interviewer) Verstrepen, S., Cruijssen, F., De Brito, M., & Dullaert, W. (2007). An exploratory analysis of reverse logistics in Flanders. European Journal of Transport and Infrastructure Research , 301-316. Villanueva, A., & Eder, P. (2011). End-of-waste criteria for waste paper. EC. Voet, J. (2009). Transport & Logistics award. Opgehaald van http://www.imustbe.be/mmm/jq/files/42818/42818__20090427170906__111_nl.pdf VR. (2012, Februari 17). Besluit van de Vlaamse Regering tot vaststelling van Vlaams reglement betreffende het duurzaam beheer van materiaalkringl. VLAREMA . VR. (2012). Samen Publiek-Privaat. Opgehaald van http://www2.vlaanderen.be/pps/documenten/samen_publiek_privaat.pdf Vvsg. (2007). Opgehaald van http://www.vvsg.be/Omgeving/Afval/Afval_inzamelen/Pages/zelf_doen_of_laten_doen.aspx VVSG. (2012). Vlaanderen grijpt in op de gemeentelijke afvalbelastingen. Antwerpen. 83

11.1 NUTTIGE ARTIKELS 

McLeod, F., Hickford, A., Maynard, S., Cherrett, T., & Allen, J. (2008). Developing innovative and more sustainable approaches to reverse logistics for the collection, recycling and disposal of waste products from urban centres. Green Logistics report, University of Southampton



Pöyry Management Consulting Ltd (2011), Best Practice Guidance for the Recovered Paper Supply

Chain in Ireland, Londen 

EC (2013), Study on the Wood Raw Material Supply and Demand for the EUWood-processing Industries, Helsinki



EP

(1996),

Richtlijn

betreffende

verpakking

en

verpakkingsafval

94/62/EG,

http://eur-

lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:31994L0062&from=NL 

Pati R., Vrat P., Kumar P. (2004), Economic analysis of paper recycling vis-a` -vis wood as raw material, Utturanchal (India)



Miranda R.,Bobu E., Grosmann H., e.a. (2009), Factors influencing a higher use of recovered paper in the european paper industry



COST (2009), The future of paper recycling in Europe: Opportunities and limitations”, Brussel



Mansikkasalo A., Lundmark R., Söderholm P. (2013), Market behavior and policy in the recycled paper industry: A critical survey of price elasticity research, Stockholm



Deloitte Development LLC (2011), Improving Supply Chain operations, procurement and integration at a major paper company



De Somere P. (2009), Presentatie Inland terminals – vervoer via binnenvaart, Hasselt



Berglund C., Söderholm P., Nilsson M. (2001), A note on inter-country differences in waste paper recovery and utilizatio, Stockholm



Ekvall T. (1999), Key methodological issues for life cycle inventory analysis of paper recycling, Göteborg



Villanueva A., Wenzel H. (2007), Paper waste – Recycling, incineration or landfilling? A review of existing life cycle assessments, Kopenhagen

84