Tweede Kamer der Staten-Generaal
Zitting 1981
15 802
Energiebeleid
Nr. 38
LIJST VAN ANTWOORDEN Ontvangen 20 juli 1981 1a en 39b De veronderstelling dat de Nota Energiebeleid zich beperkt tot een bespreking van de grootschalige aanwending van kolen en kernenergie is niet juist. Zowel in deel 1 als deel 3 van de nota wordt uitgebreid ingegaan op de mogelijkheden van diverse alternatieve energiebronnen en elektriciteitsopwekkingssystemen. Met name in deel 3 wordt in een tweetal scenario's concreet uitgewerkt hoe in het jaar 2000 het totale elektriciteitsproduktiepark, mede in relatie tot de diversificatiedoelstelling, er kan gaan uitzien. Daarbij is óók rekening gehouden met de in genoemde delen van de Nota Energiebeleid door de Regering thans als optimaal en haalbaar verwachte bijdrage van gedecentraliseerd vermogen zoals windenergie, stadsverwarming, elektriciteit uit afvalverbranding en industriële warmte/kracht-koppeling. 1b De economische doorberekening van de beide in de Nota Energiebeleid gehanteerde scenario's is opgenomen in deel 1, Algemeen. 2 Het openbare elektriciteitsverbruik vertoont in grote mate een grillig verloop in gelijktijdigheid van optreden. Dit komt tot uitdrukking in de z.g. belastingkromme (zie bij voorbeeld fig. 2-11-1, blz. 341). Gelet op de doelstelling van een ongestoorde elektriciteitsvoorziening van constante kwaliteit tegen de laagst maatschappelijke kosten, dient ook het produktiepark in de openbare sector zo flexibel mogelijk in te spelen op het verloop van de maximale belasting. Dit vraagt om een uitgebalanceerde samenstelling van produktie-eenheden, waarbij de schaalgrootte per eenheid een belangrijke rol speelt. De ontwikkeling van de techniek heeft het mogelijk gemaakt om met steeds grotere eenheden op steeds rendabeler wijze elektriciteit te produceren. Het nadeel hiervan is echter, dat bij voorbeeld 's nachts, wanneer de vraag geringer is, deze machines op minder dan vollast bedreven zullen moeten worden, hetgeen gepaard kan gaan met een vermindering van het thermisch rendement. Beneden een bepaalde belasting van circa 30 a 40% is een thermische produktie-eenheid zelfs niet meer zonder problemen in bedrijf te houden. De hiermee gepaard gaande start- en stopkosten kunnen ondervangen worden door veelal kleinere snel opstartbare en zeer goed regelbare machines.
19 vel
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
1
Daarmede is de bedrijfsvoering met grotere en kleinere eenheden een optimalisatieprobleem. Dit optimum kan in de tijd verschuiven al naar gelang het verbruikspatroon in de verschillende sectoren. In de huidige situatie is de Regering van mening, dat het produktiepark voldoet aan de gestelde doelstellingen. 3 In deel 1 van de Nota Energiebeleid is in bijlage I, paragraaf 1.7 (blz. 180) in een partiële analyse weergegeven wat de effecten van hogere energieprijzen zijn op de energiebesparingsgeneigdheid. De effecten van de sindsdien opgetreden prijsverhogingen zijn meegenomen in de onlangs gepubliceerde Middellange-termijnverkenning van het CPB. Ook in de bijstelling van de scenario's uit de Nota Energiebeleid ten behoeve van de Maatschappelijke Discussie zal daarmee rekening worden gehouden. 4a In deel 3 van de Nota Energiebeleid zijn dezelfde scenario's gehanteerd als in de delen 1 en 2 om daarmee de consistentie van de nota als geheel te behouden. Daarenboven kost het wezenlijk bijstellen van een scenario zoveel tijd, dat actualisatie ten behoeve van deel 3 niet mogelijk was. Met name het verwerken van de gevolgen van de olieprijsverhogingen in de economische onderbouw vergt zoveel tijd en mankracht dat er naast de scenario's slechts «partiële analyses» (in deel 1) en «rekenkundige varianten» (in deel 2) zijn gepresenteerd. Het wezenlijke verschil tussen de beide nulvarianten en de oorspronkelijke scenario's is het volledig ontbreken van een economische onderbouw bij de nulvarianten. Zie overigens ook vraag 3. 4b In zowel de scenario's uit de Nota Energiebeleid als in het scenario van Potma zitten duidelijk normatieve elementen. In eerstgenoemde scenario's betreft dit vooral het aanhouden van de sociaal-economische doelstellingen (par. 3.4 van de Nota Energiebeleid, deel 11) alsook de energiebesparingsstreefcijfers. In het Potma-scenario wordt, als onderdeel van een streven naar welvaartsbevordering op lange termijn, veel aandacht besteed aan o.a. het behoud van milieukwaliteit en toekomstzekerheid. Overigens wordt uiteraard in de scenario's van de Nota Energiebeleid ook rekening gehouden met o.a. milieufactoren, zowel als in het Potma-scenario met de sociaaleconomische doelstellingen. Om beide soorten scenario's beter te vergelijken zal er in huidige scenariowerkzaamheden (zie vraag 5) zorg voor worden gedragen dat in de presentatie van beide scenario's verschillen en overeenkomsten in uitgangspunten en uitkomsten duidelijk naar voren zullen komen. Het normatieve element in het Leach-scenario is minder duidelijk: uitgegaan wordt van een voortgaande economische groei en van toepassing van alle technisch mogelijke en micro-economisch verantwoorde besparingsmaatregelen. Een vooral macro-economische analyse omtrent de gevolgen en de realiseerbaarheid van zo'n scenario ontbreekt echter. Bovendien zijn de resultaten van het Leach-scenario niet zonder meer geldig voor andere geïndustrialiseerde landen omdat de besparingsmogelijkheden in het Verenigd Koninkrijk veel groter zijn dan elders door de verouderde industriële structuur en de aard van het woningenbestand.
' Tweede Kamer, zitting 1979-1980, 15802, nrs. 1-2.
4b (tweede deel) De Regering heeft in het kader van de Nota Energiebeleid twee economisch onderbouwde energiescenario's gepresenteerd, welke thans ter voorbereiding op de MD worden bijgesteld. Naast deze twee scenario's zijn in deel 3 van de nota nog twee rekenkundige exercities uitgevoerd, welke betrekking hebben op de openbare elektriciteitsproduktie. Omdat deze exercities niet economisch onderbouwd zijn en derhalve uitsluitend een tentatieve betekenis bezitten is beperkt omgesprongen met het presenteren van rekenvarianten.
Tweede Kamer, zitting 1981, 15 802, nr. 38
2
5 C o n f o r m het advies van de v o o r l o p i g e A l g e m e n e Energie Raad van j u n i 1980 inzake «alternatieve energiescenario's», w o r d e n m o m e n t e e l t w e e scenario's uitgewerkt ten behoeve van de Maatschappelijke Discussie. Ten eerste een bijstelling van de scenario's uit de Nota Energiebeleid, o p basis v a n de prijs- en e c o n o m i s c h e o n t w i k k e l i n g e n sinds het opstellen van deze scenario's. Ten t w e e d e een «alternatief» scenario d o o r het C e n t r u m v o o r Energiebesparing in Rotterdam. Zoals d o o r de AER a a n b e v o l e n , zal v o o r beide scenario's het e n e r g i e m o d e l v a n het Centraal Planbureau w o r d e n gebruikt. De i n p u t v o o r dit m o d e l , en d a a r m e e de o u t p u t e r v a n , zal uiteraard verschillend zijn voor de beide scenario's. In de loop van oktober zullen naar v e r w a c h t i n g beide scenario's gereed zijn. 6 Zoals in Deel I van de Nota Energiebeleid is a a n g e g e v e n , d i e n e n alle energ i e b e s p a r i n g s m o g e l i j k h e d e n te w o r d e n d o o r g e v o e r d v o o r zover deze over de gehele levensduur gerekend en rekening h o u d e n d met verder stijgende energieprijzen e c o n o m i s c h rendabel kunen w o r d e n toegepast. Naast g u n s t i ge gevolgen v o o r het milieu en de politiekstrategische onafhankelijkheid werkt zo'n b e s p a r i n g s p r o g r a m m a positief uit op de sociaal-economische doelstellingen ten aanzien van w e r k g e l e g e n h e i d , betalingsbalans en inkom e n s o n t w i k k e l i n g (zie Deel I van de Nota Energiebeleid, hoofdstukken 3 en 6). 7 De huidige wijze van statistische i n f o r m a t i e - i n w i n n i n g maakt het niet m o gelijk o m in het s t r o o m d i a g r a m en in de elektriciteitsbalans ook onderscheid te maken naar een zo gedifferentieerde verbruikstoepassing als bedoeld. 8 Op basis van het huidige gegevensbestand is het niet mogelijk gevraagd overzicht met betrekking tot de prijsverschillen die t o t in- of uitvoersaldo aanleiding g a v e n , op te stellen. In het algemeen kan gesteld w o r d e n dat de SEP met name in v e r b a n d m e t de brandstoffenpositie ernaar streeft gedurende de laatste jaren o m niet meer elektriciteit te exporteren dan nodig is en o m zoveel elektriciteit te i m p o r t e r e n als uit e c o n o m i s c h o o g p u n t op vera n t w o o r d e wijze mogelijk is. 9 Zoals in het WKK-rapport is aangegeven w o r d t de v r a a g of s t r o o m vanuit het openbare net w o r d t betrokken respectievelijk in eigen bedrijf w o r d t o p gewekt in combinatie met s t o o m p r o d u k t i e , bepaald d o o r een aantal factoren: - o m v a n g en richting van de e c o n o m i s c h e o n t w i k k e l i n g ; - aard en o m v a n g van de industriële produktieprocessen en de daarmee samenhangende warmtebehoefte; - de ontwikkeling v o o r de energie- en met name s t r o o m p r i j z e n zowel hier als elders; - kosten van g e c o m b i n e e r d e o p w e k k i n g ten opzichte van kosten van gescheiden opwekking v a n w a r m t e respectievelijk van kracht; - beschikbaarheid v o l d o e n d e i n v e s t e r i n g s m i d d e l e n ; - aanwezigheid van ter zake kundig personeel; - de v e r g o e d i n g s r e g e l i n g e n v a n w e g e de o p e n b a r e sector; - de voorzieningszekerheid. Of en zo ja in welke mate de i n h o u d van de v e r g o e d i n g s r e g e l i n g e n v a n w e ge de openbare sector aanleiding hebben gegeven t o t een daling van het W K - v e r m o g e n in de industrie is o n b e k e n d . 10 Tabel 2.2 kan niet in absolute getallen w o r d e n w e e r g e g e v e n . In het op schrift van deze tabel is abusievelijk een w o o r d w e g g e v a l l e n . Gelezen moet
Tweede Kamer, zitting 1981, 15 802, nr. 38
3
namelijk worden: «Hoeveelheidsindexcijfers van de industriële produktie ....» Aldus wordt een index gegeven van de industriële bedrijvigheid. 11a Op de omvang van de elektriciteitsproduktie door zelfopwekkers zijn een groot aantal factoren van invloed, zoals: de eigen elektriciteitsbehoefte in geval van toepassing van warmte/kracht-koppeling, de warmtebehoefte, bedrijfs-economische vooruitzichten, verwachte ontwikkeling van de energieprijzen, de mogelijkheden tot financiering van de benodigde investeringen, aanbod van geschikte machines e.d. In het begin januari aan de Kamer toegezonden rapport van de Commissie «Warmte Kracht in de industrie» wordt op deze factoren meer diepgaand ingegaan. 11b Het opwekken van elektriciteit door industrieën wordt als zodanig niet gestimuleerd; wel de gecombineerde opwekking van elektriciteit en stoom met behulp van WKK-installaties. Reden van stimulering is de te bereiken brandstofbesparing alsmede de mogelijkheid voor de zelfopwekker om te besparen op zijn energiekosten. Bijkomende voordelen zijn onder meer gelegen in een vermindering van milieu-belastende uitworp. De stimulering van WKK moet echter steeds geplaatst worden in het kader van het algemeen energiebeleid met als hoofddoelstellingen: besparing en diversificatie en ook in het kader van het beleid met betrekking tot de openbare elektriciteitssector. 11c Mede op grond van een betreffend advies van de AER heeft de Minister van Economische Zaken een commissie in het leven geroepen, die als taak kreeg de problemen en mogelijkheden van WKK te bestuderen om te komen met oplossingen en aanbevelingen. Begin januari 1981 heeft de Minister van EZ dit rapport, vergezeld van het regeringsstandpunt, aan het parlement aangeboden. Het stimuleringsbeleid bestaat met name uit maatregelen op het gebied van de subsidiëring (WIR/ET, subsidiëring in het kader van sectorbeleid), de financiering, de beschikbaarstelling (onder voorwaarden) van aardgas voor WKK-installaties, alsmede het begeleiden van WKK in de toekomst. Een stimulans van WKK is tevens gelegen in de in het kader van eerdergenoemde commissie gevonden oplossing voor de inpassing van industrieel WKK-vermogen in de openbare elektriciteitssector, met name op het gebied van de vergoedingsregeling voor levering van elektriciteit voor zelfopwekkers aan het openbare net. 12a De facto bestaan er geen essentiële verschillen in de financieringsmogelijkheden van nieuw vermogen in de publieke sector en industrieel W/K-vermogen. In beide gevallen kan worden geput uit: - zelffinanciering uit de cash-flow, dat wil zeggen gereserveerde winsten en afschrijvingen; - bankkrediet; - onderhandse (ev. open) kapitaalmarkt. Verschillen komen vooral aan het licht in geval van financiering via bankkrediet en via de kapitaalmarkt. Voor het bedrijfsleven zal de plafondwerking van de kredietpositie eerder effectief worden dan voor de openbare nutsbedrijven. Immers aan de openbare nutsbedrijven zal in het algemeen een grotere betrouwbaarheid als debiteur in de kredietwereld worden toegekend dan aan het bedrijfsleven. In deze laatste sector gaat het immers ook om investeringen op nieuwe terreinen als warmte/krachtkoppeling, waarbij het bedrijfsvreemde karakter zeker een rol zal spelen. Een verschil is voorts dat de kapitaalmarkt (ook de onderhandse) lang niet voor alle ondernemingen uit het bedrijfsleven toegankelijk is.
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
4
Daarnaast bestaat v o o r de publieke sector de m o g e l i j k h e i d o m te lenen bij de Bank v o o r Nederlandse G e m e e n t e n . Indien de e e r d e r g e n o e m d e m o g e lijkheden v o o r het bedrijfsleven o n v o l d o e n d e zijn, kan een beroep o p de Nationale Investeringsbank w o r d e n gedaan die al dan niet onder garantie van de Staat een - zo n o d i g en mogelijk bij andere crediteuren achtergesteld krediet kan verstrekken. Daartegenover k o m t het bedrijfsleven w e l en de publieke sector niet in a a n m e r k i n g v o o r toeslagen op g r o n d van de Wet i n v e s t e r i n g s r e k e n i n g ; deze toeslagen kunnen v o o r het bedrijfsleven het karakter hebben van een medefinanciering d o o r de o v e r h e i d . M o m e n t e e l w o r d t nagegaan of er reden is o m additionele financiële faciliteiten v o o r het bedrijfsleven te creëren, ten einde niet-technische knelpunten bij de t o t s t a n d k o m i n g van energiebesparende investeringen in de industrie, w a a r o n d e r w a r m t e / k r a c h t k o p p e l i n g , t o t een o p l o s s i n g te b r e n g e n . 12b Zie a n t w o o r d op vraag 11c. 13 Tabel 2.3 dient als v o l g t te w o r d e n a a n g e v u l d met de gegevens over 1979 en 1980: Elektriciteitsverbruik via openbare net Verbruikssector
GWh — — — — — —
industrie en ambacht tractie polder en rioolbemal ing woningen openbare verlichting overige verbruikers
Totaal netto-verbruik via het openbare net Index totaal nettoverbruik via openbare net (1958 = 100) 1
1980'
1979
%
GWh
%
28 029 952 338 15 022 763 8 676
52 2 1 28 1 16
27 530 950 330 15 250 770 8 850
51 2 1 28 1 17
53 781
100
53 680
100
554,7
553,7
Schatting SEP.
Bron: CBS.
De cijfers over de jaren 1979 en 1980 wijzen op een c o n t i n u e r i n g v a n de sinds 1973 ingezette t r e n d m a t i g e o n t w i k k e l i n g . Zelfs kan hier en daar gesproken w o r d e n van een versterking van dit beeld. Zo neemt het aandeel van de sector industrie en ambacht in het openbare net verder af naar 5 1 % . Evenals in 1975 is in 1980 het verbruik in deze sector ten opzichte van het v o o r g a a n d e jaar ook in absolute cijfers v e r m i n d e r d . Als oorzaken v o o r deze trend w e r d e n in de nota reeds g e n o e m d de verslechtering van de economische situatie in het algemeen en de industriële b e d r i j v i g h e i d in het bijzonder, de g e n e i g d h e i d tot besparingen in het verbruik en de o p k o m s t van de eigen elektriciteitsproduktie door middel van de w a r m t e / krachtkoppeling in de industrie. De t o e n a m e van het elektriciteitsverbruik via de sector gezinshuishoud i n g e n zet zicht voort, zij het (nog) in geringe m a t e : in 1980 1,5% g r o e i ten opzichte van 1979. De sector overige verbruikers (ziekenhuizen, diensten, winkels, l a n d b o u w ) heeft haar «relatieve positie verder versterkt». Het aandeel in het verbruik via het openbare net in deze sector is i n m i d d e l s o p g e l o p e n t o t 17%.
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
5
Het totaal verbruik via het openbare net vertoont in 1980 voor het eerst een geringe daling: - 0 , 2 % 2. Uit het overzicht blijkt dat deze daling vrijwel u jtsluitend is veroorzaakt door de sector industrie en ambacht. Een daling die niet is gecompenseerd door de groei van de overige sectoren. De relatief geringe groei in 1979 (4,4%) en de daling in 1980 leiden ertoe, dat ook de gemiddelde groei na 1973 neerwaarts moet worden bijgesteld. Kon over de periode 1974-1978 nog een gemiddelde worden genoteerd van ca. 5,1%/jaar (zie nota blz. 23), inmiddels blijkt het gemiddelde over de periode 1974-1980 te zijn gedaald naar 4,2%/jaar. 14 In de genoemde Eurostat-publikatie «Useful Energy Balance-Sheets 1978» wordt in de tabel op blz. 51 een overzicht gegeven van de energieverliezen in conventionele elektriciteitscentrales. Om de totale energieverliezen tot en met het nuttige eindverbruik te bepalen, moeten hier allereerst nog de netverliezen aan worden toegevoegd (ca. 5% van de netto-elektriciteitsproduktie). Daarna zou per apparaat de efficiency moeten worden bezien (tabel op blz. 16 van de bedoelde publikatie). Vergelijking met de verliezen bij andere energiedragers is alleen zinvol als voor apparaten volwaardige alternatieven bestaan op andere energiedragers. Voor twee van de huidige toepassingen in de huishoudelijke sector, waarin Nederland alternatieve mogelijkheden aanwezig zijn, te weten koken en warmwaterbereiding, is in het onlangs uitgebrachte eindrapport van de Beleidsadviesgroep Stadsverwarming aangegeven, dat op basis van de beschikbare gegevens en onder aanname van een gelijk eindverbruik, het gebruiksrendement van gasgestookte toestellen voor de verwarming van tapwater op gemiddeld 45% gesteld kan worden; het rendement van de elektrische verwarming van tapwater kan op ca. 70% gesteld worden, hetgeen overeenkomt met een rendement van ca. 24%, betrokken op primaire energie. Voor koken is het moeilijk om een rendement vast te stellen, omdat dit bijzonder sterk beïnvloed wordt door het individuele gedrag van de gebruikers. Wel is uit onderzoekingen van het VEG-Gasinstituut en de KEMA gebleken dat voor kookdoeleinden (exclusief spaarbrander) 150 m 3 gas nagenoeg overeenkomst met 800 kWh, waarvoor aan primaire energie ca. 250-270 m 3 aardgas nodig is. Mede gelet op het relatieve gewicht van bovengenoemde toepassingen verdient het geen aanbeveling om alleen op basis van een vergelijking van de energieverliezen beleidsrelevante conclusies te trekken. Ook voor grootschaliger toepassing in bij voorbeeld de industrie spelen te veel andere factoren een rol (prijsverschillen, behandelingsgemak, milieugevolgen, voorzieningszekerheid, e.d.) om alleen op de vergelijking van de verschillende energieverliezen conclusies te baseren. 15 Voor het opstellen van het energiemodel van het CPB is het uiteraard nodig geweest het energieverbruik in de verschillende sectoren gezinnen, overheid, bedrijfsleven, etc. nader te analyseren, waaronder de relatie tussen elektriciteitsverbruik en consumptie en de relatie tussen elektriciteitsverbruik en produktie per bedrijfstak. De gedetailleerde resultaten van deze analyses zijn in het energiemodel neergelegd en zullen in het najaar 1981 door het CPB worden gepubliceerd. 16 Zoals ook in het antwoord op vraag 7 is gesteld laat de huidige wijze van informatiewinnig dit niettoe.
2
Gecorrigeerd voor het schrikkeljaar: -o,5%.
17 De in het verleden plaatsgevonden hebbende daling van het relatieve aandeel van industriële zelfopwekking voor de dekking van het industriële elektriciteitsverbruik kent een aantal oorzaken. Genoemd kunnen worden de on-
Tweede Kamer, zitting 1981, 15 802, nr. 38
6
zekerheid ten aanzien van de ontwikkeling van energieprijzen, de noodzakelijk forse investeringen en de financieringsproblemen daarbij alsmede de onbekendheid van vele industrieën met elektriciteitsproduktie. Daarnaast konden en kunnen, ingeval elektriciteit en stroom voor het produktieproces door de industrie gescheiden wordt geproduceerd, geen nieuwe aardgascontracten meer worden afgesloten. Een oorzaak is ook gelegen in de time-lag tussen het moment van de beslissing tot investeren in een WKK-project - hetzij als uitbreiding, hetzij als vervanging van het bestaand vermogen - en de feitelijke realisatie van het project. Uiteraard speelt hierbij ook een rol, dat in sommige bedrijfstakken (m.n. paper, textiel) waar potentiële zelfopwekking mogelijk is, de economische recessie reeds geruime tijd heeft geleid tot bedrijfssluitingen. De slechte economische recessie reeds geruime tijd heeft geleid tot bedrijfssluitingen. De slechte economische vooruitzichten in deze bedrijfstakken dragen niet bij tot een stimulering van WKK-vermogen. 18 Zie antwoord opvraag 15. 19 Aanvulling van tabel 2.5 met CBS-gegevens over het jaar 1980 is thans nog niet mogelijk. Voor 1979 geldt het volgende: Tabel 2.5. Hoeveelheidsindexcijfers van de produktie (1975 • 100) en het totaal finaal elektriciteitsverbruik in de sectoren «industrie totaal», «chemie», «metaalindustrie» en «voedings- en genotmiddelenindustrie» (in GWhl Hoeveelheidsindexcijfers
1979
— industrie totaal — chemie — metaalindustrie voedings- en genotmiddelenindustrie
114' 136' 110'
Elektriciteitsverbruik GWh Industrie totaal waaronder — chemie — metaalindustrie — voedings- en genotmiddelenindustrie ' De nogal forse toename in vergelijking met 1978 kan voor een deel worden verklaard door een bijstelling die
28 10 9 3
997 367 956 269
het CBS heeft verricht in het statistisch cijfermateriaal. _ „DC, tiron: (_,DO
20a Gezien de strekking van deze vraag is aangenomen dat in dit onderdeel van de vraag met energie-intensief bedoeld is elektriciteitsintensief. Tot elektriciteitsintensieve deelsectoren van de Nederlandse industrie kunnen onder meer gerekend worden: - produktie van fosfor - produktie van siliciumcarbide (carborundum) - luchtscheiding en vloeibaar maken van gassen - produktie van elektrostaal - walsprocessen in de staalindustrie. 20b Bij de produktie van chloor en natronloog via het elektrolyseproces zijn de netto-produktiekosten als volgt opgebouwd: Elektriciteit Overige energie (vnl. gas) Grondstoffen Lonen etc. Overige kosten
53% 1% 9% 9% 28%
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
7
20c De verzwakte concurrentiepositie van elektriciteitsintensieve industrie blijkt in de praktijk uit de zeer aarzelende h o u d i n g van o n d e r n e m i n g e n tot het doen van investeringen, ook die welke n o d i g zouden zijn in het kader van n o r m a l e bedrijfsvoering. Daarnaast blijkt in de praktijk dat door het feitelijk prijsverschil van elektriciteit in Nederland t.o.v. het directe concurrerende buitenland een aantal bedrijven hun marktaandeel o p de binnenlandse en buitenlandse markt niet kunnen handhaven t.o.v. hun concurrenten. 20d Het is niet mogelijk aan te geven in welke mate v e r a n d e r i n g van de energie-intensiteit is toe te rekenen aan de in de vraag g e n o e m d e oorzaken. Gew i c h t s v e r s c h u i v i n g e n b i n n e n bedrijfstakken kunnen o p dit m o m e n t w e i n i g bijdragen aan een v e r a n d e r i n g van de energie-intensiteit. Een aanmerkelijk versterkte groei van de energie-extensieve bedrijfstakken is met de huidige dalende c o n j u n c t u u r niet waarschijnlijk te achten. Meer soelaas is te verw a c h t e n van een v e r b e t e r i n g van het e n e r g i e r e n d e m e n t . De recente sterke stijging van de energieprijzen v o r m t o p n i e u w een extra prikkel o m bespar i n g s p l a n n e n te realiseren. 21 Voor de m o g e l i j k h e d e n die er bestaan o m de produktie van h o o g w a a r d i g e energie-extensieve goederen in Nederland te v e r g r o t e n kan verwezen w o r den naar hetgeen h i e r o m t r e n t is neergelegd in de nota Innovatie (kamerstuk 1 9 7 9 - 1 9 8 0 , 1 5 8 5 5 , nrs. 1-2). Instrumenten o m dit streven te bereiken zijn ook in deze nota o p g e n o m e n alsmede in de sectornota (kamerstuk 15818, 1979-1980). G e n o e m d kunnen onder meer w o r d e n de bevordering van speerpuntactiviteiten en van h o o g w a a r d i g e industrie en de toepassing van ontwikkelingskredieten. 22 Resultaten van het onderzoek, dat in opdracht van de eerste ondergetekende w o r d t uitgevoerd in bedrijfstakken waar elektriciteit een groot deel van de produktiekosten uitmaakt, zijn op dit m o m e n t nog niet beschikbaar, ook geen v o o r l o p i g e . Zulks is e v e n m i n het geval v o o r het d o o r de SER geënt a m e e r d e onderzoek naar de gevoeligheid van het bedrijfsleven v o o r energiekosten. Beide onderzoeken zullen naar v e r w a c h t i n g in de loop van dit jaar w o r d e n afgerond. 23 Over de feitelijke m o g e l i j k h e d e n o m o p s l a g s y s t e m e n toe te passen in de Nederlandse elektriciteitsvoorziening is uit systeemgericht onderzoek t o t nu toe gebleken dat dergelijke opslagsystemen die v o o r hun opslag gebruik maken van specifiek v o o r dit doel t h e r m i s c h o p g e w e k t e elektriciteit bij voorbeeld nachtstroom geen brandstof zullen besparen v a n w e g e de diverse c o n versieverliezen. De r e n d e m e n t e n van deze o p s l a g s y s t e m e n zouden daartoe d u s d a n i g hoog moeten zijn dat er geen uitzicht bestaat o p technische realisatie en het de vraag is of die technisch ooit bewaarheid kunnen w o r d e n . Voor de toepassing v a n w i n d e n e r g i e in c o m b i n a t i e met opslagsystemen bieden o p s l a g s y s t e m e n , naar het zich laat aanzien, mogelijkheden tot onder andere energiebesparing o p een bedrijfseconomisch v e r a n t w o o r d e wijze onder behoud van de h u i d i g e kwaliteit van de elektriciteitsvoorziening. Onderzoek is onder andere uitgevoerd ten behoeve van de voorstudie Plan-Lievense. De positieve resultaten van deze studie zullen nader onderzoek vergen w a a r b i j ook vergelijkingen getroffen zullen w o r d e n met andere systemen zoals bij v o o r b e e l d een Ondergrondse Pompaccumulatie Centrale (OPAC), opslag in v l i e g w i e l e n en opslag m.b.v. perslucht in zoutkoepels. 24 Er bestaat geen rigide relatie tussen het BNP en het totale netto-binnenlandse elektriciteitsverbruik. Zowel het BNP als het totaal netto-elektriciteits-
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
8
verbruik zijn zodanig sterk geaggregeerde grootheden dat het niet verantwoord is een direct oorzakelijk verband tussen genoemde grootheden te leggen. Koppeling van de jaarlijkse groei van het binnenlands elektriciteitsverbruik aan de jaarlijkse groei van het BNP levert uitsluitend een verbruikselasticiteit die ten behoeve van macro-economische analyses gebruikt kan worden als een indicatie omtrent de elektriciteitsintensiteit van een gehele volkshuishouding. In de nota is betoogd dat dit verhoudingsgetal in de tijd tamelijk stabiel is geweest. Gezien dit vrij stabiele karakter - ook voor de relatie tussen totaal energieverbruik (TVB) en BNP gaat dit min of meer op spreekt men in de literatuur wel van de z.g. «ijzeren koppeling». Deze elasticiteit kan uitsluitend verklaard worden na een diepgaande bedrijfstaksgewijze analyse. Daardoor is het niet mogelijk in kwantitatieve zin aan te geven waardoor en in welke mate de elasticiteitscoëfficiënt a in figuur 2.8 is beïnvloed. Naast het feit, dat door gestegen elektriciteitstarieven een efficiënter gebruik wordt gemaakt van elektriciteit, kan ook een eventuele verschuiving van een meer elektriciteitsintensievere produktiestructuur naar een meer extensievere structuur als mogelijke oorzaak worden aangemerkt. Ten aanzien van toekomstige ontwikkelingen kan gesteld worden dat allerlei factoren een rol spelen zoals de besparingsmogelijkheden in het elektriciteitsverbruik, de ontwikkeling van het elektriciteitstarief, autonome groeifactoren in het verbruik door bij voorbeeld de gezinsverdunning en de samenstelling van een meer of minder elektriciteitsintensieve produktiestructuur. Deze - uit de economische onderbouw van de scenario's afkomstige - ontwikkelingen als uitgangspunt nemend, kan globaal aangegeven worden hoe in de periode tot het jaar 2000 genoemde verbruikselasticiteit zich zal kunnen ontwikkelen. 25 i. Het verloop van de indexcijfers voor industrieel energieverbruik in verhouding tot de hoeveelheidsindexcijfers voor industriële produktie is achtereenvolgens weergegeven voor de totale industrie, de metaalindustrie, de chemie en de voedings- en genotmiddelenindustrie in de achterliggende grafieken. ii. Voor de bovengenoemde categorieën verliep het aandeel van het elektriciteitsverbruik als percentage van het totale energieverbruik als volgt: Aandeel elektriciteitsverbruik in totaal energieverbruik Industrie (%)
Industrie Voeding Chemie Metaal
1965
1970
1971
1972
1973
1974
1975
1976
1977
1978
1979
M
8,9 8,2 6,5 13,5
8,9 9,4 5,7 15,5
8,4 10,2 4,8 16,0
7,8 10,3 4,3 16,0
8,0 10,0 4,2 18,0
11,4 11,8 6,6 22,5
9,4 13,2 5,3 20,5
9,4 13,2 5,7 20,2
9,8 13,6 5,3 20,0
9,8 14,8 5,3 19,7
9,5 9,2 10,1
Bron: CBS, Nederlandse Energiehuishouding.
iii. Het is niet goed mogelijk duidelijke conclusies te trekken uit een wijziging van het aandeel van het elektriciteitsverbruik in het totale energieverbruik in de industrie. Een daling van het aandeel van elektriciteit kan bij voorbeeld zijn veroorzaakt door een directe besparing van elektriciteit maar ook door andere factoren als een toename van de primaire energiedragers bij een gelijkblijvend elektriciteitsverbruik of een verschuiving naar een minder elektriciteitsintensief produktenpakket.
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
9
Bijlage bij 25 1975= 100
Totaal Energieverbruik Industrie Verhouding: Hoeveelheid industriële produktie
120 •
110
-
100
•
Industrie Totaal
'65
'70
'71
'72
'73
'74
'65
'70
'71
• '72
'73
'74
'65
'70
'71
'72
'73
'70
'71
'72
'73
'75
'76
'77
'78
'79
'75
'76
'77
'78
'79
'74
'75
'76
'77
'78
'79
'74
'75
'77
'78
'79
Voedings- en Genotmiddelen
Metaalindustrie
110 -
100
-
'65
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
'76
10
26 Zie het antwoord op vraag 24. 27 I. De periode 1973-1980 In de periode na 1973 varieerde het vermogensoverschot tussen 2000 en 4000 MW (zie ook fig. 2.10, blz. 32 van de Nota Energiebeleid, deel 3 en de tekst ter zake). In vergelijking met de periode vóór 1973 is er sprake van een toegenomen overschot. Als oorzaken van deze ontwikkeling kunnen genoemd worden: 1. een sterk terugvallende economische groei en daaruit voortvloeiende tragere groei van het elektriciteitsverbruik dan destijds geprognotiseerd. Het toentertijd bestaande grote bouwvolume in de pijplijn, gebaseerd op een hogere groeiverwachting van het elektriciteitsverbruik, maakte het niet mogelijk bijtijds in te spelen op de sterk gewijzigde situatie. 2. in weerwil van het groeiende overschot is in 1974 op grond van diversificatie en kostenoverwegingen besloten tot de bouw van twee 600 MW kolencentrales. Hierbij gaat het om de nieuwe Amer-eenheid, die in 1980 operationeel werd en een nieuwe eenheid te Nijmegen, die naar verwacht midden van dit jaar ter beschikking komt. II. De komende jaren Het ligt in de lijn der verwachting, dat het bestaande vermogensoverschot niet snel zal zijn verdwenen. Daar is een aantal redenen voor: 1. een trage (voor 1980 negatieve) groei van het elektriciteitsverbruik via het openbare net; 2. opkomst van de warmte/krachtkoppeling in de industrie en teruglevering aan het net door de industrie. De produktieapparatuur van het openbare net wordt als het ware voor een deel gesubstitueerd door de eigen opwekking. Wel wordt verwacht dat door de opkomst van de warmte/kracht de bedrijfstijd van het maximum in het openbare net zal verslechteren. Dit zou bij een gelijkblijvend elektriciteitsverbruik inhouden, dat het benodigd vermogen gaat toenemen. Omdat ook het verbruik via het openbare net door de opkomst van warmte/kracht een dalende impuls ondervindt is het totaal effect op het vermogensoverschot zeer onzeker; 3. de autonome ontwikkeling aan stadsverwarming - gewenst uit het oogpunt van energiebesparing - vertraagt eveneens de daling van het bestaande vermogensoverschot. III. Kostenaspect Het berekenen van de in het geding zijnde kosten en voor- en nadelen van het bestaande vermogensoverschot (3400 MW) is geen eenvoudige zaak. Gezien de relatief zware kapitaalslasten en hogere brandstofrendementen van nieuw opgesteld vermogen is het beleid erop gericht de jongste produktieeenheden — alle aanwezig in de huidige 3400 M W - o p t i m a a l aan de produktie te laten deelnemen. Dit beleid impliceert tevens dat de oudere eenheden niet meer regelmatig aan de produktie deelnemen: zij worden in reserve gehouden. Omdat de oudere eenheden veelal zijn afgeschreven, relatief hogere onderhoudskosten en meestal een lager brandstofrendement hebben, zijn deze eenheden bij uitstek geschikt voor reservestelling. Uitzonderingen op deze regel worden met name gemaakt voor oudere kolengestookte centrales, waar het lage brandstofrendement en de hogere bedienings- en onderhoudskosten opwegen tegen de veel voordeliger kolenprijs. Daarnaast spelen transportafstanden van elektriciteitsproducent naar verbruiker nog een rol. Ter vermijding van energieverlies door lange transportafstanden dient produktie zoveel mogelijk in de buurt van het verbruik plaats te vinden. In het kader van de Landelijke Economische Optimalisatie (LEO), welke binnenkort door de SEP in werking wordt gesteld, tracht men, onder meer rekening houdend met genoemde factoren, de bestaande economische effi-
Tweede Kamerzitting 1981, 15 802, nr. 38
11
ciency van de elektriciteitsopwekking verder te verbeteren. Steeds wordt als uitgangspunt gehanteerd, dat de totale opwekkosten zo laag mogelijk dienen te blijven binnen de doelstelling van een ononderbroken levering van voldoende elektriciteit van goede kwaliteit, Bij de kostenanalyse dienen de hogere kapitaalslasten van het nieuw opgestelde vermogen (in overschot gebouwd) te worden afgewogen tegen de hogere bedienings- en onderhoudskosten en de hogere brandstofkosten van het oudere vermogen. Bij deze afweging spelen de volgende factoren een rol: a. brandstofkosten In genoemde 3400 MW vermogensoverschot zit 1200 MWaan nieuw kolengestookt vermogen. Zou er geen overschot bestaan, dus ook geen 1200 MW kolenvermogen, dan zouden oudere én duurdere olie- en gasgestookte eenheden deze produktie hebben overgenomen. Dit brandstofkostenvoordeel kan als volgt worden berekend. Voor een 600 MW oliegestookte eenheid in basislast is per jaar circa 746000 ton stookolie nodig. Per eind juni bedroeg de stookolieprijscircaf 570 per ton ( 1 % S). Uitgaande van een constant blijvende stookolieprijs in dit jaar, komt een en ander neer op een totaal van f 425 min. aan brandstofkosten. Een «gelijkwaardige» kolencentrale van eveneens 600 MW verbruikt per jaar circa 1,1 min. ton kolen/jaar. Tegen een aangenomen gemiddelde kolenprijs van f 200/ton en ervan uitgaande dat deze prijs dit jaar eveneens ongewijzigd blijft, resulteert dit in een brandstofwaarde van f 220 min. per jaar. Het brandstofkostenvoordeel van een 600 MW koleneenheid komt dus neer op f 205 min./jaar. De 1200 MW kolenvermogen, in overschot gebouwd, levert derhalve een jaarlijks brandstofkostenvoordeel op van f 410 min. b. rendementsaspect De nieuwe eenheden functioneren t.o.v. oudere eenheden met een beter brandstof rendement. Het bestaande vermogensoverschot maakt het mogelijk nieuwere eenheden in te zetten, waardoor een zeker rendementsvoordeel behaald wordt. Via computersimulatie is door de SEP berekend, dat daardoor in 1981 het brandstofrendement circa 5% hoger uitvalt en derhalve circa 600000 ton stookolie wordt bespaard. Bij genoemde olieprijs van circa f 570/ton komt dit neer op een besparing van circa f 342 min. op jaarbasis. c. kapitaalslasten ten gevolge van overcapaciteit De in overschot gebouwde produktie-eenheden zijn alle in de periode 1977 t/m 1981 gereedgekomen. Indien de gemiddelde investeringskosten worden gesteld op f 800/kW, ontstaat bij 3400 MW een totale investering van f 2,72 mld. Uitgaande van een economische afschrijvingsperiode van 15 jaar en 10% rente, betekent dit in de investeringssfeer een kostenpost van f 357,6 min./jaar. d. extra kosten ten gevolge van onderhoud, personeelskosten e.d. Een deel van het oudere vermogen wordt ten gevolge van het ontstane overschot in de mottenballen gezet, waarbij een sterk verminderde personele bezetting optreedt. Enig toezicht en onderhoud blijft echter noodzakelijk, omdat dit vermogen van tijd tot tijd weer aan de produktie moet kunnen deelnemen. Het is moeilijk te ramen hoeveel aan bedienings- en onderhoudskosten bij dit oude vermogen kan worden bespaard. Anderzijds zijn de bedienings- en onderhoudskosten bij kolencentrales hoger dan bij olie- en gasgestookte eenheden, zodat hier weer sprake is van extra lasten. Een exacte bepaling van de kosten welke per saldo optreden is niet goed mogelijk. Geraamd wordt een bedrag van rond de f 80 min./jaar. e. onderbezetting van het koppelnet In sommige publicaties wordt ook melding gemaakt van de kosten van een eventuele overcapaciteit in het koppelnet. Een overcapaciteit die zou zijn
Tweede Kamerzitting 1981, 15802, nr. 38
12
ontstaan door een tragere groei in het elektriciteitsverbruik dan destijds geprognotiseerd. Kosten worden overigens niet genoemd in deze publikaties. Gezien de speciale functie die het koppelnet in de totale elektriciteitsvoorziening vervult is het nog maar de vraag in hoeverre van een extra kostenpost in het koppelnet t.g.v. overcapaciteit in de produktiestructuur gesproken kan worden. En wel hierom: i. een nieuwe lijnverbinding zal ruim in het jasje zitten. Men wil immers niet het risico lopen binnen afzienbare tijd het net opnieuw te verzwaren, gezien de extra kosten dat dit met zich meebrengt; ii. het hoogspanningsnet is tevens een verbinding voor noodsituaties. Doen deze zich voor, dan moeten relatief grote elektrische vermogens getransporteerd kunnen worden over de lijnen die daarop bemeten zijn. De 380 kV-ringsluiting Ens-Dodewaard bij voorbeeld is niet gebaseerd op de verwachte groei van het elektriciteitsverbruik in de Achterhoek en Twenthe, maar draagt bij aan de voorzieningszekerheid aldaar en elders in het land; iii. de opkomst van de warmte/krachtkoppeling en een verdere decentralisatie in het algemeen maakt een vergroting van de netcapaciteit niet onwaarschijnlijk. Op grond van deze overwegingen is het niet alleen onmogelijk een overcapaciteit in het net te bepalen, maar is het ook weinig zinvol zulks te doen. Voor het jaar 1981 kunnen de kostenvoor- en nadelen van het vigerende vermogensoverschot-genoemde uitgangspunten en vooronderstellingen hanterend-als volgt worden samengevat: Kosten nadelen Kapitaalslasten Exploitatielasten Kosten
7. f '/. f
357,6 min, 80 min
voordelen
Brandstof kostenvoordeel Rendementsvoordeel
f f
410 342
min min,
Derhalve kan er voor 1981 per saldo rekening gehouden worden met een kostenvoordeel van circa f 314 min. Gelet op de vele in het geding zijnde onzekere factoren kan aan deze uitkomst slecht een indicatieve waarde worden toegekend. Zeker is wel dat er sprake is van een duidelijk positieve uitkomst. In de loop van de tijd moet er echter wel - afhankelijk van de ontwikkeling van het vermogensoverschot, de samenstelling ervan en de ontwikkeling van de brandstofprijzen - rekening gehouden worden met belangrijke wijzigingen in de uitkomst.
28 Zie antwoord op vraag 27. 29a De verhouding tussen de noodzakelijke reserve, zoals bekend in Nederland 27% van het benodigd vermogen, en het feitelijke vermogensoverschot in andere landen van de EEG is ons niet bekend. Uit statistische jaarboeken valt wel het volgende overzicht samen te stellen van de verhouding tussen het opgestelde vermogen en de maximale belasting.
Tweede Kamer, zitting 1981, 15 802, nr. 38
13
Groot-Brittannië, CEGB Frankrijk, Plan National België, BFE VEB Duitsland, EVU Denemarken, DEF Canada Bronvermelding: 1. CEGB: Statistical Yearbook 1 9 7 6 - 7 7 en 1 9 7 7 - 7 8 2. EdF: Résultats Techniques d'Exploitations 1977, 1978
1977
1978
1,34 1,41 1,34 1,31 1,57 1,47 1,32
1,27 1,32 1,23 1,20 1,47 1,38
V D E W : Statistik für das Jahr 1977, 1978 e. Dansk Elforsyning, 1978 7 . Electric Power in Canada 1977, Ministerie van Energie 5
3. BFE 1977, 1978, 1979 4. VEB Statistieken 1977, 1978, 1979
Door de ECE wordt een enqête gehouden ten einde een beter inzicht te verkrijgen in de criteria die in de verschillende landen gebruikt worden om de planning van het op te stellen vermogen (inclusief de gehanteerde reservefactoren) op te baseren. Nederland en Turkije zijn daarbij de uitvoerende landen. 29b In de contracten met bepaalde grootverbruikers is voorzien, dat het elektriciteitsbedrijf de levering aan de afnemer onder zekere omstandigheden zal mogen onderbreken, ten einde ernstige gevolgen voor de levering aan de gezamenlijke afnemers te vermijden. Van zulke contractuele afschakelmogelijkheden zal het elektriciteitsbedrijf ook gebruik kunnen maken ter vermijding of vermindering van noodstroominkopen. De onderbreking van de levering kan al dan niet pas na voorafgaande waarschuwing plaatshebben; daarvoor zijn omstandigheden in het produktieproces van de afnemer bepalend. Zulke leveringsonderbrekingen staan bekend onder de naam van «negatieve reserve» en brengen voor de afnemer in kwestie tariefvoordelen met zich. Bij het kleinverbruik is zulk een afschakelingsproces per afnemer niet uitvoerbaar. In de praktijk zal onderbreking van de stroomlevering aan kleinverbruikers dan ook niet plaatshebben op basis van doelbewuste selectie van afnemers of groepen afnemers, maar voortkomen uit force majeur en de daarvoor in de infrastructuur ingebouwde afschakelingsautomatismen die overbelasting van enig deel van het net moeten voorkomen.
29c Onder «peak-shaving» wordt normaliter verstaan een wijze om produktie waarbij specifieke start/stopeenheden gebruikt worden om de hoogste toppen van de belastingskrommes af te scheren ten einde de bedrijfstijd van het conventionele vermogen te verbeteren. Dit kan bij voorbeeld met gasturbines en met STEG-eenheden. Bij de huidige brandstofprijzen zal men gasturbines daarvoor echter bij voorkeur niet meer gebruiken. In het buitenland worden de beschikbare waterkrachtcentrales tevens ingezet om de pieken in het verbruik op te vangen. Indien met de vraag bedoeld wordt het verplaatsen van de behoefte aan elektriciteit uit de toppen naar de dalen, dan kan dit in het algemeen goed bij elektriciteitsverbruik voor warmtetoepassingen, waarbij accumulatie mogelijk is. In Nederland gebeurt dat bij voorbeeld bij boilers die op nachtstroom werken. In het buitenland (bij voorbeeld in Duitsland) past men dit ook toe bij ruimteverwarming. Ook aan de produktiezijde is een verschuiven van verbruik van daguren naar nachturen mogelijk, namelijk door toepassing van pomp-/accumulatiecentrales.
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
14
Er zijn wel ideeën over de mogelijke realisatie van een dergelijke centrale in Nederland: plan «Lievense» endeOPAC: Ondergrondse Pomp Accumulatie Centrale. Bedacht moet evenwel worden dat het beschikken over een produktiepark dat voor een groot gedeelte relatief goedkope brandstof kan gebruiken voorwaarde is voor de toepassing van een pomp-/accumulatiecentrale in verband met het belangrijke energieverlies dat hierbij optreedt. 30 Volgens het Statistische Bureau der Europese Gemeenschappen was de benuttingsgraad van het opgestelde elektrisch vermogen in de EEG-landen in 1979 als volgt: België: BR. Duitsland: Frankrijk: Groot-Brittannië: Italië: Ierland: Nederland: Denemarken:
54,6% 46,7% 45,4% 42,4% 41,8% 41,7% 41,4% 33,7%
Totaal (gemiddeld)
44,2%
Bovengenoemde cijfers die betrekking hebben op de openbare voorziening, zijn als volgt berekend: Netto-produktie (MW/a) Netto-opgesteld vermogen IMWI x 100% 8760 (h/a)
Voor 1980 zijn nog geen cijfers beschikbaar. De Luxemburgse cijfers zijn buiten beschouwing gelaten met het oog op het hoge aandeel geïmporteerde elektriciteit. Overigens zij erop gewezen dat de aldus gedefinieerde «benuttings»graad in zekere zin wordt bepaald door de criteria die worden gehanteerd bij het bepalen van de omvang van het opgestelde vermogen. Voor wat betreft een samenvattend overzicht van de bedrijfstijd van de maximale belasting in een kalenderjaar, is gebruik gemaakt van een publikatie van een commissie van de UNIPEDE ten behoeve van de Europese Gemeenschap, gedateerd augustus/september 1980. De hierin opgenomen cijfers hebben betrekking op verbruiks- en belastingcijfers inclusief zelfopwekkers. De cijfers luiden in TWh's en GW's, beide afgerond op een decimaal; dit betekent dat de resulterende bedrijfstijden als weinig nauwkeurig moeten worden betiteld. Omdat het om indicatieve cijfers gaat, zijn zij afgerond op veelvouden van 25. Luxemburg: België: BR. Duitsland: Frankrijk: Nederland: Italië: Denemarken: Groot-Brittannië: Ierland:
6350 6150 5750 5750 5725 5575 5150 5125 4850
h/a h/a h/a h/a h/a h/a h/a h/a h/a
Bovenstaande cijfers hebben betrekking op het kalenderjaar 1979. Cijfers voor 1980 zijn nog niet beschikbaar. 31 De in figuur 2.13 aangegeven ontwikkeling van het netto-thermisch rendement wordt altijd berekend over de energie-inhoud van de netto-elektriciteits-
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
15
produktie in relatie tot de benodigde hoeveelheid brandstof. Daarbij is wel degelijk rekening gehouden met het eigen verbruik van de centrale (zie ook voetnoot op blz. 37). Het is niet gebruikelijk om het netverlies - een volgende fase is het totale energieomzettingsproces vanaf «energie in de grond» tot finaal verbruik - in dit rendement te betrekken. Overigens bedraagt het netverlies ca. 5% van de netto-elektriciteitsproduktie. 32 In zijn algemeenheid geldt, dat de toegenomen bestedingsmogelijkheden in de huishoudens heeft geleid tot de aanschaf van elektrische huishoudelijke apparatuur. Te zamen met de gezinsverdunning, waarbij per aansluiting geen daling van het elektriciteitsverbruik is waargenomen, heeft dit tot gevolg dat in genoemde EG-landen een relatief forse groei van het verbruik in deze sector heeft plaatsgevonden. Waarom de gesignaleerde verschuiving in het totaal verbruik in Nederland geringer is dan in de andere landen is niet eenduidig aan te geven. Ongetwijfeld zal een belangrijke oorzaak gelegen zijn in het feit, dat in Nederland de elektrificatie in de huishoudens op het punt van de ruimteverwarming lang niet zo'n ontwikkeling heeft doorgemaakt als in het buitenland. In Nederland vindt ruimteverwarming immers voor het overgrote deel plaats door middel van aardgas. Bekend is dat onder andere in Frankrijk de elektrische verwarming zeer veelvuldig toepassing vindt. 33 De belangrijkste oorzaak voor het volumeverschil van zelfopwekking in de BRD en Nederland is te verklaren uit het feit dat in de BRD veel kolenmijnen een eigen elektriciteitsproduktievermogen hebben. Tevens moet bedacht worden dat tot aan het begin van de zeventiger jaren de openbare elektriciteitsvoorziening in Nederland relatief gezien goedkoop stroom kon leveren inclusief de thans ook nog geldende voorzieningszekerheid. In 1979 bedroeg het aandeel van de zelfopwekking in Duitsland 19,83% en in Nederland 9,85%. In 1980 (dit is een voorlopig gegeven) bedroeg dit respectievelijk 19,25% en 10,14%. 34 Het geven van een ideaal brandstofinzetplaatje voor Nederland vanuit een oogpunt van onze concurrentieverhouding op het vlak van de elektriciteitstarieven is niet eenduidig mogelijk. Een dergelijke analyse dient immers ook gebaseerd te zijn op het brandstofinzetplaatje, zoals dat er uitziet en zich ontwikkelt bij de ons concurrerende landen. Voor het ene land zal de toepassing van waterkracht een goedkope energiebron zijn (Spanje, Zweden, Frankrijk), terwijl voor een ander land kernenergie (Frankrijk, België), bruinkool (BRD) of steenkool (VK) goedkoper zal zijn. Gezien de huidige verhouding tussen de stroomprijzen op basis van kernenergie, van kolen en van olie/gas (zie ook antwoord op vraag 156) zou louter uit overwegingen van kostprijs een brandstofpakket dat substantieel uit kernenergie bestaat de mogelijkheid bieden om een gelijkwaardige of een mindere stroomprijs te bereiken dan de prijs die daarvoor in bepaalde Europese landen die voor onze concurrentiepositie van evident belang zijn, berekend wordt. 35 Voor de beantwoording van deze vraag verwijs ik naar het gedocumenteerde commentaar op het boek «Tussen kernenergie en kolen» dat ik heb toegezegd in mijn brief van 21 januari 1981 (kamerstuk 15802, nr. 27). Dit commentaar is inmiddels aan de Tweede Kamer aangeboden. 36 In zijn algemeenheid is de Regering voorstander van een zo efficiënt mogelijke benutting van energie, waaronder ook is begrepen de benutting van
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
16
afvalwarmte. In de praktijk zal het echter zonder twijfel noodzakelijk kunnen blijken vermogen op die plaatsen te installeren (bij voorbeeld uit een oogpunt van koelwaterbeschikbaarheid of op grond van planologische omstandigheden) waar al dan niet tijdelijk geen emplooi aanwezig is voor de restwarmte. 37 Bij gedecentraliseerd vermogen is niet alleen te denken aan de opzet voor WKK-projecten maar ook aan allerlei vormen van kleinschalig vermogen buiten en binnen de openbare sector zoals projecten voor stadsverwarming, vuilverbranding, experimentele kolenvergassingsprojecten die in de nabije toekomst tot stand zullen komen, zonne- en windenergie etc. Voor wat betreft kostprijzen van elektriciteit, opgewekt in WKK-projecten, zij verwezen naar hoofdstuk 9 en bijlage 8 van het Rapport van de Commissie Warmte/kracht-koppeling in de industrie, dat de Kamer is aangeboden. Daar zijn ook de factoren genoemd, die de kostprijs van elektriciteit bepalen. Voor wat betreft kostprijzen voor elektriciteit opgewekt op basis van SVprojecten zij verwezen naar het Eindrapport van de Beleidsadviesgroep Stadsverwarming. Kostprijzen van andere kleinschalig vermogen in de publieke sector zoals bij voorbeeld kolenvergassingsprojecten zijn sterk beïnvloed door de specifieke projectomstandigheden, zoals omvang, ligging etc. Een algemene indruk is daarvan niet te geven. Dit zelfde geldt ten aanzien van decentrale projecten zoals zonne- en windenergieprojecten. 38 Zoals in antwoord op vraag 9 is meegedeeld bepaalt een aantal factoren of WKK-projecten tot stand komen. Het is duidelijk dat zulke factoren, nadat het project tot stand is gekomen, zich kunnen wijzigen: zo kan bij voorbeeld een wijziging in de omvang van het produktieproces, waarop een WKK-project was afgestemd, optreden: de verhouding in de behoefte stoom/stroom wijzigt zich; het betrokken bedrijf verdwijnt etc. Gezien bedoelde wisselingen, met als uitkomst onzekerheid omtrent bij voorbeeld het dagelijkse overschot aan elektriciteit dat aan de openbare sector wordt geleverd, was deze laatstgenoemde sector in het verleden ook slechts bereid voor deze oversch-otten beperkte vergoedingen te betalen. Overigens lag en ligt dit anders wanneer het gaat om z.g. gegarandeerd vermogen, waarop de publieke sector in deze gevallen staat kan maken. Hierover bestaat uiteraard wel zekerheid. Overigens is dit slechts een beperkt aandeel van het totale WKK-vermogen. Doordat het totaal potentieel aan WKK groeit zal er via de werking van de wet op de grote getallen overigens meer zekerheid ontstaan omtrent het potentieel aan stroom waarop de publieke sector in elk geval zal kunnen rekenen vanuit de WKK-sector. 39a Voor wat betreft de mogelijke ontwikkeling van WKK-vermogen zij verwezen naar het z.g. WKK-rapport. Daarin is aangegeven dat van het potentieel aan WKK tot het jaar 2000 sprake kan zijn van een additionele realisering van zo'n 2000 MWe. Voor de mogelijke ontwikkelingen van gedecentraliseerd vermogen binnen de openbare sector zij verwezen naar de tabellen 2.28, 2.29, 2.32 en 2.34 van het derde deel van de Nota Energiebeleid. Onder verschillende vooronderstellingen is daar aangegeven van welke ontwikkeling van het gedecentraliseerde vermogen in de openbare sector sprake kan zijn. In dezelfde nota ten slotte is geïndiceerd, dat de inzichten omtrent de ontwikkeling van Total Energy nog weinig helder zijn, maar dat in de komende jaren tot 2000 sprake kan zijn van een vermogensuitbouw, oplopende tot enkele honderden MWe's. 39b Zie antwoord op vraag 1a.
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
17
40 Voordelen voor de samenwerkende ondernemingen in een gemeenschappelijk WKK-project zijn onder meer gelegen in de kostenvoordelen van een grootschalig project met een hoge bedrijfstijd. Het investeringsrisico blijft daarbij beperkt tot de omvang van de deelneming; gunstige financieringsmogelijkheden kunnen daarnaast bestaan als het project wordt ondergebracht in een voor dat doel op te richten vennootschap. Dank zij de betrokkenheid van meerdere ondernemingen neemt de zekerheid van continuïteit van het project toe, hetgeen in het voordeel is van deze ondernemingen alsook van het openbare net, ingeval teruglevering van stroom daaraan zou plaatsvinden. Als nadeel moet worden genoemd het risico voor de ondernemingen, dat een grote afnemer van warmte en/of kracht wegvalt met als gevolg een dalende cash-flow; iedere deelnemende onderneming verbindt de zekerheid van zijn energievoorziening, met name ook vanuit kostenoogpunt, aan het voortbestaan van de andere deelnemers. De Regering stimuleert WKK. Waar mogelijk en gewenst zal de industrie op de voordelen van gezamenlijke projecten worden gewezen en zal de Regering bijdragen tot het oplossen van problemen. Daarnaast acht de Regering ook andere samenwerkingsvormen ter zake van WKK mogelijk en onder omstandigheden gewenst. Zo zou een samenwerking waarin ook het betrokken openbare elektriciteitsbedrijf deelneemt voordelen kunnen bieden bij voorbeeld uit een oogpunt van technische bedrijfsvoering en van financiering. 41, 42 en 44 Uitgangspunt van een TE-installatie is, dat zowel het thermisch als het elektrisch vermogen voldoende is om de gebruiker of groep gebruikers volledig self-supporting te maken en te houden op het punt van hun totale energiebehoefte. Een behoefte die voortvloeit uit koeling, licht, beweegkracht (liften, roltrappen), warmwatervoorziening én ruimteverwarming. Op deze wijze kan maximaal geprofiteerd worden van de installatie en zal zowel het brandstofrendement als het economisch rendement geoptimaliseerd worden. Dat betekent met name dat de voorzieningszekerheid van een TE-installatie een belangrijke rol speelt. Het meest sprekend is dit voor ziekenhuizen, maar dit geldt ook - wellicht in mindere mate - voor andere toepassingen als tuinderskassen, winkelcentra, kantoren e.d. In deze voorzieningszekerheid kan op twee wijzen worden voorzien. Enerzijds door het aanhouden van een reserve TE-installatie en anderzijds door van buiten de benodigde energie te betrekken. In het eerste geval zal de rentabiliteit van TE worden benadeeld. In het tweede geval kan worden teruggevallen op het openbare net voor zover het de elektriciteitsvoorziening betreft. Een en ander brengt wel met zich mee dat de openbare voorziening steeds meer een reservefunctie gaat vervullen. Ten behoeve van de warmtevoorziening zal in dit geval een CV-ketel in reserve moeten worden gehouden. Daarnaast is een zorgvuldige afweging van de warmte/krachtverhouding van de installatie noodzakelijk. Een vergroting van de elektriciteitsproduktie gaat ten kosten van de warmtelevering en andersom. Ofschoon enige regelbaarheid is ingebouwd en derhalve rekening is gehouden met de nodige flexibiliteit kunnen er in geval van een grote gelijktijdige vraag naar warmte en elektriciteit problemen ontstaan. Zulks zal ook het geval zijn bij een (geleidelijke) groei van het energieverbruik, waardoor de maximale capaciteit van de TE-installatie wordt overschreden. Het wegnemen van de met TE-samenhangende problemen is dan ook geen eenvoudige zaak. Storingen kunnen nu eenmaal niet worden voorkomen, zodat reservestelling intern of extern noodzakelijk is, met de genoemde gevolgen. De eventueel in de eerste fase optredende overcapaciteit kan beschikbaar gesteld worden aan het openbare net. De voorwaarden waaronder dit dient te geschieden kan in principe analoog zijn aan de voorwaarden waaronder via industriële W/K-koppeling teruglevering plaatsvindt.
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
18
De kans o p met n a m e f r e q u e n t i e s t o r i n g e n en spanningsverschillen (netvervuiling) kan in een klein net als dat van een TE-installatie vrij g r o o t zijn. Vooral indien er grote elektriciteitsverbruikende apparaten met een sterk wisselende vraag in dat net aanwezig zijn (b.v. liften). Technische voorzieningen kunnen deze risico's verkleinen, w a t echter w e e r tot gevolg kan hebben dat het e c o n o m i s c h r e n d e m e n t v e r m i n d e r t . Ervaring met TE-installaties w o r d t thans o.a. bij een aantal d e m o n s t r a t i e p r o j e c t e n o p g e d a a n . Praktijktoepassingen o p grote schaal zijn v o o r a l s n o g beperkt. Een bekend v o o r b e e l d is de TE-toepassing in het St. Anna-ziekenhuis in G e l d r o p . Ofschoon de TE-installatie hier in de eerste fase als v o l l e d i g s e l f - s u p p o r t i n g was opgezet, bleek na v e r l o o p van tijd dat v o e d i n g via het openbare net aan bepaalde frequentie- en s p a n n i n g s g e v o e l i g e apparatuur in de apotheek en de c o m p u t e r afdeling noodzakelijk was. Overigens levert de PNEM geen reservevermogen aan dit ziekenhuis. Op g r o n d van deze o v e r w e g i n g e n en het feit, dat iedere TE-installatie beperkt van o m v a n g is, lijkt het onwaarschijnlijk dat vanaf 1985 ieder jaar 100 M W aan TE zou w o r d e n geïnstalleerd, zoals ir. Potma stelt in zijn boek «Het vergeten scenario». Ofschoon b e t r o u w b a r e potentieel schattingen ontbreken lijkt deze aanname w e l erg aan de r u i m e kant. M o m e n t e e l w o r d e n in het kader van de Studie Energiebesparing in de G e b o u w d e O m g e v i n g de t e c h n i sche en e c o n o m i s c h e m o g e l i j k h e d e n van toepassing van TE-installaties nader bestudeerd, aan de hand w a a r v a n potentieel schattingen kunnen w o r den gemaakt. 42 Zie a n t w o o r d o p vraag 4 1 . 43 Bij het opstellen van de Nota Energiebeleid, deel 3, heeft geen overleg plaatsgevonden met de auteurs van het op blz. 46 g e n o e m d e rapport. 44 Zie a n t w o o r d op v r a a g 4 1 . 45 a en b Het e c o n o m i s c h r e n d e m e n t van een WKK-project w o r d t met name bepaald door de bedrijfstijd, de o n t w i k k e l i n g van de energiekosten, de te realiseren brandstofbesparing en de v e r g o e d i n g v o o r eventueel aan het openbare net teruggeleverde elektriciteit. De vaste kapitaalslasten moeten w o r d e n goedgemaakt met kostenbesparingen en o p b r e n g s t e n uit verkochte elektriciteit. Volgens berekeningen v a n de C o m m i s s i e W a r m t e / K r a c h t k o p p e l i n g zijn WKK-projecten bij de h u i d i g e energieprijzen en bij toepassing van de door haar opgestelde v e r g o e d i n g s r e g e l i n g zeker rendabel. Over de hoogte van deze v e r g o e d i n g is uitgebreide i n f o r m a t i e o p g e n o m e n in het op 9 januari 1981 aan de Kamer toegezonden e i n d r a p p o r t van b o v e n g e n o e m d e c o m m i s s i e . 46 De realisatie van een o p enig m o m e n t geschat theoretisch potentieel is onzeker. Dit geldt ook v o o r de t o t s t a n d k o m i n g van warmte/krachtinstallaties. Zoals o p blz. 225 e.v. uitvoerig is uiteengezet, is de feitelijke ontwikkeling van het W K K - v e r m o g e n nl. afhankelijk van o . m . de o m v a n g en richting van de e c o n o m i s c h e o n t w i k k e l i n g , het v e r l o o p van de energieprijzen, de besparingsactiviteiten in de industrie, de beschikbaarheid van v o l d o e n d e f i n a n c i e r i n g s m i d d e l e n v o o r W K K e.d. Gegeven het gebrek aan v o l d o e n d e zekerheid is het gezien de doelstelling van een gegarandeerde elektriciteitsvoorziening wenselijk o m in verband met de publieke sector uit te gaan van de mogelijk ingeschatte groei van het v e r m o g e n bij industriële zelfopwekkers.
Tweede Kamer, zitting 1981, 15 802, nr. 38
19
47 a Een hoge benuttingsgraad van de warmte/krachtkoppeling bij stadsverwarming kan in principe worden bereikt door toepassing van koelinstallaties die gedurende de warme jaargetijden gebruik maken van de warmte van stadsverwarming. Een zodanig grote behoefte aan koeling uitsluitend in warme jaargetijden dat voortzetting van de warmte/krachtproduktie in warme jaargetijden zou rechtvaardigen, is in het voorzieningsgebied van stadsverwarmingsbedrijven thans niet aanwezig. Stimulering van de toepassing van dergelijke koelinstallaties - te denken valt bij voorbeeld aan «air-conditioning» - wordt niet overwogen aangezien dit, ook indien gebruik gemaakt wordt van warmte van stadsverwarming, tot een toename van het energieverbruik zou leiden. 47 b Veranderingen in de huidige structuur van de elektriciteitsvoorziening door o.a. substantiële toepassing van stadsverwarmingseenheden kunnen de noodzakelijk aan te houden reservefactor beïnvloeden. Of deze beïnvloeding een aanpassing naar boven of beneden in zal houden is afhankelijk van de gewenste bedrijfsvoering en de daarmee samenhangende beschikbaarheid voor elektriciteitsproduktie van de stadsverwarmingseenheden in combinatie met de openbare elektriciteitsvoorziening. Een en ander moet blijken uit systeemgericht onderzoek zoals dat in algemene zin bij voorbeeld door de SEP wordt ondernomen. Gewenste veranderingen op dit punt kunnen aan de orde komen bij de goedkeuringsprocedure met betrekking tot het Elektriciteitsplan. 47c Het is onjuist te stellen dat de mogelijkheden voor stadsverwarmingsvermogen zoals aangegeven in het rapport van de BAGS buiten beschouwing zijn gelaten. In de Nota Energiebeleid, deel 3, wordt uitsluitend het z.g. specifiek vermogen aan stadsverwarming uitgewerkt, omdat dat direct gevolgen heeft voor het totaal opgesteld vermogen. Daarnaast vindt nog uitbreiding plaats aan stadsverwarming op basis van aftap bij de grotere basislasteenheden. Omdat dit slechts een relatief gering effect heeft op het netto-elektrisch vermogen is geen nadere uitwerking hieraan gegeven. 48 In het kader van het Nationaal Onderzoekprogramma Windenergie (NOW) is gestudeerd op de integratiemogelijkheden van windenergie in het nationale elektriciteitsvoorzieningenssysteem. Als voorlopig resultaat kan genoemd worden dat 650 MW windenergievermogen in het openbare net kan worden ingepast zonder noemenswaardige technische problemen indien geen gebruik wordt gemaakt van opslagsystemen. Het NOW maakt echter nog niet duidelijk tot welke energie- en vermogensbesparingen de introductie op grote schaal zou leiden. Combinatie meteen opslagsysteem maakt de integratie van windenergie aanzienlijk eenvoudiger. Uit de studie «Windenergie en Waterkracht» blijkt dat op deze wijze besparingen op olie en gas en op conventioneel vermogen kunnen worden gerealiseerd. Zoals uit bijlage 2-11 van de Nota Energiebeleid, deel 3, blijkt wordt in Nederland elektriciteit geproduceerd met basislast" en middenlast- en pieklasteenheden. Deze pieklasteenheden bezitten de aantrekkelijke eigenschap dat ze snel zijn op te starten en dat ze goed regelbaar zijn. Het is hiermee mogelijk in te spelen op bijna iedere belastingssituatie. Deze eenheden vinden we niet in de basislast, o.a. omdat het rendement (nu nóg) slecht is. Zouden we echter zoals onlangs is voorgesteld door het Centrum voor Energiebesparing enige duizende MW's aan windenergie in het elektriciteitsvoorzieningssysteem integreren, dan heeft dit zijn weerslag op de samenstelling van het elektriciteitsproduktiepakket. De windelektriciteit met zijn moeilijk te voorspellen aanbodskarakter en relatief snelle fluctuaties vereist een grotere aanwezigheid van snel regelbare
Tweede Kamer, zitting 1981, 15 802, nr. 38
20
eenheden. Deze gas- of oliegestookte eenheden hebben echter een lager rendement, nl. ca. 32% in plaats van de 40% van de grotere basislasteenheden. Een deel van de energiebesparing door windturbines zal dan teniet worden gedaan door de vermindering van het rendement van de elektriciteitsproduktie in de conventionele eenheden. Tevens kunnen de diversificatiemogelijkheden om over te schakelen op kolengestookte eenheden worden beperkt. Kwantitatieve gegevens omtrent het bovenstaande zijn nog niet bekend maar zullen moeten resulteren uit bovengenoemde studie. Ook is het zeer wel mogelijk dat systemen, die zich voor decentralisatie lenen, eikaars ontwikkeling beïnvloeden. Zowel bij voorbeeld windenergie die zonder tussentijdse opslag aan het net wordt gekoppeld als WKK vereisen de aanwezigheid van zeer goed regelbaar vermogen in de openbare voorziening. Warmte/krachteenheden zullen in het samenspel met de openbare voorziening snel regelend vermogen opeisen daar de produktie van elektriciteit van deze eenheden in hoofdzaak afhankelijk is van de warmtelevering aan de industrie. Voor een technisch/economisch optimale verdeling tussen gecentraliseerd en gedecentraliseerd vermogen zal voor de decentralisatie binnen de openbare elektriciteitsvoorziening een maximaal haalbare toepassing bestaan. Binnen de maximale haalbare toepassing van gedecentraliseerd vermogen kan de ene toepassing ten koste gaan van de andere. Voor een optimale verdeling van met name gedecentraliseerd vermogen zal nog veel onderzoek moeten worden verricht. 49 Zie antwoord op vraag 48. 50 Het principe van windenergie is dat, als er wind beschikbaar is, er ook daadwerkelijk elektriciteit geproduceerd wordt. De moeilijkheid met windenergie is echter dat men van te voren niet weet wanneer er wind is en in welke mate, zodat het beschikbaar vermogen aan windenergie onvoldoende zeker is. De aanwending van windenergie in de elektriciteitsvoorziening kan echter vergroot worden indien geschikte opslagmethoden voor elektrische energie beschikbaar zijn. Onder die omstandigheid zou windenergie in principe ook voor basislast kunnen worden gebruikt. Het ligt echter voor de hand dat gezien de relatief zeer grote energiehoeveelheiden die in het kader van de basislast continu opgewekt moeten worden, de energie uit wind of uit combinatie van wind en opslag in eerste instantie zal worden gebruikt om het belastingspatroon af te vlakken. Daarmede vormt windenergie dus pieken middenlastvermogen en wordt op olie en gas bespaard. 51 De elektriciteitsproduktiekosten van een getijdencentrale in de Oosterschelde worden hoofdzakelijk bepaald door de investeringskosten. Volgens een studie uitgevoerd door Rijkswaterstaat in 1974 bedragen deze ca. 5 mld. (prijspeil 1974). Een dergelijke centrale zou ca. 1250, 106kWH per jaar produceren. Inclusief rente, exploitatie- en onderhoudskosten bedraagt de kWh-prijs ca. f 0,35 (prijspeil 1974). Dit is ca. 10x de produktiekosten per kWh in 1974 van conventioneel opgewekte elektriciteit af centrale. In de opzet van de getijdencentrale is uitgegaan van de meest gunstige bedieningswijze. Er is geen rekening gehouden met een constructie van uitsluitend turbines of een combinatie met windmolens. 52a In het algemeen mag worden verwacht dat de trendmatige verhoging van het thermische rendement in conventionele centrales nog enigszins zal doorzetten. Een neerwaartse tendens valt te verwachten van de benodigde extra milieubeschermende maatregelen zoals het ontzwavelen van de rook-
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
21
gassen (rendementsverlies rond de 11,5%). Voor conventionele centrales, incl. de milieubeschermende voorzieningen lijkt het verzadigingspunt van de trendmatige ontwikkeling te zijn bereikt. Een en ander neemt niet weg dat het rendement van de elektriciteitsproduktie zelf niet meer aan veranderingen onderhevig zal zijn. Het eventueel toepassen van opslagtechnieken en het gecombineerd opwekken van warmte en kracht zal het opwekrendement in gunstige zin beïnvloeden. Gesteld kan worden dat de energieconversie in het algemeen bij toepassing van dergelijke technieken steeds minder gepaard zal gaan met verliezen die niet ten algemenen nutte kunnen worden aangewend. 52b Mede ter beantwoording van deze vraag is vorig jaar een studie «vergelijking voorschakelsystemen» geëntameerd, in het kader waarvan ook het MHD/stoomsysteem onderzocht zal gaan worden. De resultaten van deze studie zullen mede bepalend zijn voor het al of niet voortzetten van de diverse lopende onderzoeken. Hierbij zal onder meer gekeken worden naar de betekenis van dergelijke conversietechnieken voor de nationale energievoorziening op de lange termijn maar ook naar de mogelijkheden voor de Nederlandse industrie. Ten aanzien van MHD kan hierbij wellicht gedacht worden aan de mogelijke betekenis voor aanverwante terreinen zoals moderne verbrandingstechnieken, supergeleidende magneten voor o.a. hoge energie fysica- en fusieexperimenten, verbeterde windverhitters voor hoogovens en toepassingen van vermogenselektronica. 53 en 54 In de publikatie komend najaar van het CPB-energiemodel zal beschreven worden hoe de ontwikkeling van het elektriciteitsverbruik afhangt van o.a. de industriële structuur en de energieprijzen. 54 Zie antwoord op vraag 53. 55 Zie het antwoord op vraag 24. 56 De bedrijfstijd van het maximum in de Nederlandse openbare elektriciteitsvoorziening is met 5900 uur relatief hoog. Dit is het gevolg van een naar verhouding belangrijk aandeel van continuverbruikende industrieën met zeer grote afname, die vooral in de tweede helft van de jaren '60 zijn gesticht. Een verdere toename van de bedrijfstijd zou uit een drietal ontwikkelingen kunnen voortvloeien: 1. uitbreiding van continuverbruikers boven het tempo waarmee de overige verbruikssectoren zich ontwikkelen; 2. toename van het nachtverbruik door verplaatsing van het verbruik van de dag- naar de nachturen; 3. onafhankelijke toename van het nachtverbruik voor elektrische accumulatieverwarming of voor pompstroom. Het laat zich aanzien, dat geen van deze drie mogelijkheden op afzienbare tijd reëel is. De uitbreiding van de activiteit binnen onze grenzen van wat algemeen «giganten» wordt genoemd, is door de prijsontwikkeling van de elektriciteit in Nederland weinig attractief geworden. De toename van het nachtverbruik ten koste van het dagverbruik lijkt gebonden aan een weinig waarschijnlijke wijziging in sociale, stabiele leefpatronen. Het gebruik van elektrische verwarming wordt hier te lande niet gepropageerd, zodat ook uit dezen hoofde geen (seizoenmatige) verkleining van het nachtdal in de elektriciteitsvoorziening zal optreden.
Tweede Kamer, zitting 1981,15802, nr. 38
22
Het gebruik van nachtstroom voor het oppompen van water naar hoger gelegen bassins (en de benutting hiervan door middel van waterturbines tijdens de wisselend hoge dagafname) is een voor Nederland nog onbekend verschijnsel. Studies die echter op dit gebied gaande zijn, zoals in verband met het z.g. plan-Lievense, sluiten voor de toekomst zulke toepassingen niet uit. Daarop kan evenwel op dit moment nog geen concrete verwachting worden gebaseerd. 57 In het rapport van de Commissie Warmte/Kracht-koppeling in de Industrie wordt een analyse gegeven welke totale bijdrage te verwachten valt van de industriële zelfopwekking, met welke brandstofinzet dit gepaard zal moeten gaan en op welke wijze inpassing in de openbare elektriciteitssector te verwezenlijken is. Ook de diverse financiële en bedrijfseconomische aspecten van deze ontwikkeling worden in het rapport uitgewerkt. Een kostenvergelijking met de openbare voorziening is moeilijk te maken, omdat met gecombineerde opwekking van stoom en elektriciteit een kostentoerekening wordt bemoeilijkt. Daarbij dient de brandstofbesparing uit hoofde van WKK te worden vergeleken met de schaalvoordelen in de openbare voorziening en de thans (nog) bestaande mogelijkheid van goedkopere kolenstook in de openbare sector. Ook de vraag hoe per concreet project de reservestelling van WKK-vermogen is geregeld speelt daarin een belangrijke rol. 58 De produktie van elektriciteit in de industrie en bij de openbare bedrijven kunnen niet los van elkaar gezien worden. In welke mate de industrie een deel van de elektriciteitsproduktie van de openbare bedrijven kan «overnemen» hangt o.a. af van de groei van de warmtebehoefte en dus de bedrijvigheid bij die industrie, waar WKK mogelijk is. Ook de inpassing van industrieel elektrisch vermogen in de openbare voorziening speelt daarbij een rol. 59 In 1979 bedroeg het aandeel van de industriële teruglevering aan het openbare net circa 0,7% van het totaal netto-verbruik via dit net. Hoe dit aandeel zich in de toekomst zal ontwikkelen is niet bekend. 60 In principe zal een afnemende beschikbaarheid van stookolie zowel eentrales als andere verbruikers van olie treffen. Het maakt daarbij verschil of verbruikers op grond van milieu-eisen al dan niet verplicht zijn om laagzwavelige stookolie in te zetten. De laagzwavelige kwaliteit ( 1 % S) is in geringere mate beschikbaar dan stookoliekwaliteiten met een hoger S-gehalte (2% of meer S) en dit berust op verschillen in de beschikbaarheid van laag- resp. hoogzwavelige soorten ruwe olie. 61 Een tijdelijke storing in de olie-aanvoer ten behoeve van de elektriciteitsopwekking kan gedurende een groot gedeelte van het jaar opgevangen worden door het inzetten van aardgas. Deze inzet kan niet plaatsvinden onder winterse omstandigheden, aangezien bij lage temperatuur de leidingscapaciteit niet voldoende is. Om die reden zijn tussen Gasunie en de centrales z.g. afschakelbare contracten afgesloten; deze afschakelbepaling is bij de invoering van het BIPC gehandhaafd. Bij olie-/gasgestookte centrales is daarom een olievoorraad ter overbrugging van dergelijke periodes aanwezig. Deze voorraden zijn voldoende voor een elektriciteitsproduktie voor meer dan 30 dagen, en dit te zamen met de bestaande omschakelingsmogelijkheden van het Nederlandse aardgassysteem schept voldoende ruimte
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
23
om zowel de elektriciteitsvoorziening als de inzet van aardgas aan andere verbruikers in stand te houden. Het beleid is erop gericht de flexibiliteit van het Groningenveld zo lang mogelijk - in ieder geval gedurende de planperiode, welke de Nota Energiebeleid beslaat - in stand te houden. 62 De brandstofdiversificatiedoelstelling is ondermeer gebaseerd op spreiding van risico's ten aanzien van de voorzieningszekerheid van ieder der brandstoffen afzonderlijk. Daarbij is het vanuit voorzieningszekerheid niet relevant op welke wijze deze brandstoffen worden ingezet. Of steenkool nu ingezet wordt in naar kolen omgebouwde olie/gaseenheden of via geïntegreerde kolenvergassingsinstallaties dan wel in een coal-oil mengsel: het blijft steenkool. In dit laatste geval blijft zelfs het voorzieningsaspect van olie zonder meer een rol spelen. Daarbij is het minder relevant het elektriciteitsverbruik zich ontwikkelt. Ook bij de huidige situatie resp. bij een lage ontwikkeling van het verbruik blijft het diversificatie-argument overeind. Steenkool, kernenergie, wind, afvalverbranding en olie/gas in een technisch, economisch en milieuhygiënisch verantwoorde onderlinge verhouding dragen alle bij aan een verhoging van de risicospreiding in de brandstofinzet. Niet uit het oog mag worden verloren, dat met name de elektrici teitsopwekking in tegenstelling tot de meeste andere sectoren in de samenleving (verkeer, ruimteverwarming e.d.) uitermate geschikt is voor een ver doorgevoerde brandstofdiversificatie. Daarmede wordt een belangrijke bijdrage geleverd aan de diversificatie voor het totaal binnenlands energieverbruik. 63 De opmerking over «de relatief goedkopere steenkool» heeft in deze context uitsluitend betrekking op de brandstofkosten uitgedrukt in een gemeenschappelijke warmte-eenheid. In tabel 9.5 op blz. 221 is ter zake een overzicht opgenomen van de prijsontwikkeling van stookolie, aardgas en steenkool uitgedrukt in f /GJ. Daaruit blijkt, dat in 1980 de prijs van steenkool ca. 40% uitmaakte van de olie-equivalentieprijs, waardoor de uiteindelijke kWh-prijs op basis van steenkolenverbruik duidelijk lager was dan de kWh-prijs op basis van olie en/of gas. Eventuele toepassing van milieubeschermende maatregelen zal - afhankelijk van de omvang van de te nemen maatregelen — deze voor steenkool gunstige verhouding doen verminderen. De kostenberekening zoals uiteengezet in «Energiebesparing» van juni 1980 kan als methode worden onderschreven, zij het dat een aantal aannames en uitgangspunten voor correctie vatbaar is. Vooral de recente olie-, gas- maar ook kolenprijsstijgingen beïnvloeden de uitkomsten in hoge mate. 64 De technisch/economische levensduurvan een kerncentrale van 30 jaar is gebaseerd op de veroudering van de drukhoudende materialen, waaronder het reactorvat. Deze verouderingsverschijnselen, zoals kruip door zeer langdurige belasting en verbrossing door transmutaties ten gevolge van neutronenstralingsbelasting, zijn voor de toegepaste staalsoorten goed bekend. Deze kennis is gebaseerd op langdurige en uitvoerige proeven (inclusief bestralingen) en wordt nog steeds vergroot. Er zijn geen lichtwaterreactoren met een levensduur langer dan 25 jaar. De Dresden I, een reactor, met een netto-vermogen van 200 MWe die gesitueerd is te Morris, lllionios (VS), heeft een levensduur van meer dan 20 jaar. De lichtwaterreactoren met een levensduur van meer dan 15 jaar en een netto-vermogen van 10 MWe of meer zijn:
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
24
Naam
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.
Mol BR3 Vulcain Kahl Garigliano Trino Vercellese Tokai JPDR (30) Yankee Rowe Humboldt Bay 3 Big Rock Point Novo Voronezh 1 Melekess V K 50
Lokatie
Netto-vermogen (MWe)
Mol, België Kahlstein, BRD Sessa, Aurunca, Italië Vercelli, Italië Tokai-Mura, Japan Rowe, Massa., VS Eureka, Cal., VS Charlevoix, Mich., VS Voronezh, USSR Dimitrograd, USSR
10,5 15 150 260 10 175 63 72 196 50
De meeste lichtwaterreactoren zijn na het begin van de zeventiger jaren gebouwd. In de zestiger jaren zijn voornamelijk gasgekoelde grafietreactoren gebouwd, waarvan er nog vele in bedrijf zijn. Voor een volledig overzicht wordt verwezen naar het tijdschrift «Nuclear Engineering International», supplement juli/augustus 1980, blz. 16t/m 29. 65 Kerncentrales worden om economische redenen voornamelijk ingezet als basislasteenheid. Overwegingen die hierbij een rol spelen zijn de relatief hoge stichtingskosten van een kerncentrale en de relatief lage brandstofkosten. Technisch zijn kerncentrales in staat de dagelijkse belastingwisselingen enigszins te volgen. Kokendwaterreactoren en kweekreactoren kunnen dit beter dan drukwaterreactoren. Het in reserve houden van kerncentrales is niet goed mogelijk, omdat het circa een etmaal duurt voordat een kerncentrale is opgestart. Deze lange tijd houdt verband met de gecompliceerdheid van het systeem, de vele controles die tijdens het opstarten moeten plaatsvinden en het minimaliseren van thermische belastingen in de constructiematerialen. Bij massale bouw van kerncentrales zullen óf conventionele centrales als pieklasteenheid worden ingezet óf speciale peak-shaving installaties. Referenties vraag 65 1. A. M a y - Besonderheit des Betriebes von Kernkraftwerken im Vergleich zu konventionelle thermischen Kraftwerken. VGB Kraftswerktechnik 60 Heft 12, Dezember 1980, 928.933. 2. James D. Calvert-Joint nuclear/pumped hydro station, The Ultimate Energy Center Power Engineering/January 1980, 30-36. 66 De bedrijfstijd van het maximum van 68% wijkt af van de werkelijk gerealiseerde bedrijfstijd, omdatde centrales te Dodewaard en Borssele beter functioneren dan destijds verwacht werd. De procentuele bedrijfstijd van het maximum die de afgelopen jaren gerealiseerd is, is volgens opgave van GKNenPZEM: Jaar
Dodewaard (%)
1974 1975 1976 1977 1978 1979 1980
62,0 90,5 94,0 83,0 94,0 89,5 89,4
Borssele (%)
73,0 71,2 83,6 81,1 88,0 74,4 90,9
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
25
67a Het spreekt vanzelf dat een stijging van de olie- en gasprijzen tot gevolg heeft dat ook het hoogovengas in waarde stijgt. In principe zal dit gegeven (tijdelijke) opslag van dit gas ter voorkoming van affakkelen uit financieeleconomisch oogpunt aantrekkelijker maken. Op het Hoogoventerrein staat reeds een hoogovengashouder met een opnamecapaciteit van 175 000 m 3 , noodzakelijk om het sterk fluctuerende aanbod van hoogovengas enigszins te egaliseren. Een verdere vergroting van deze buffercapaciteit lijkt vooralsnog financieel niet aantrekkelijk. Enerzijds wordt dit veroorzaakt door de geringe warmte-inhoud van dit gas en daardoor de geringe waarde in relatie tot de te verrichten investering van een hoogovengashouder. Anderzijds zal de geringe gemiddelde bezettingsgraad van een nieuwe hoogovengashouder de rentabiliteit niet bevorderen. Het moet niet onmogelijk worden geacht dat nadere studie, in geval van voortgaande energieprijsstijgingen, in de toekomst alsnog kan leiden tot een positieve beslissing op dit punt. 67b Met de beslissing om hoogovengas als primaire brandstof te gebruiken voor de te bouwen 360 MW centrale in Velsen (vgl. Elektriciteitsplan 1985/86) is de afnamecapaciteit van hoogovengas, mede gezien de verwachte ontwikkeling van met name de ruwijzerproduktie bij Hoogovens, voldoende zeker gesteld. 68 In het instellingsbesluit Stuurgroep maatschappelijke discussie is vastgelegd dat de maatschappelijke discussie betrekking zal hebben op de toekomstige energievoorziening voor elektriciteitsopwekking, waarbij een mogelijke rol van kernenergie wordt geëvalueerd, mede in het licht van nationale en internationale verhoudingen en de wisselwerking tussen de verwezenlijking van sociaal-economische en milieuhygiënische doelstellingen en de aard en omvang van de energievoorzieningen. Zoals uit Nota Energiebeleid, deel 3, duidelijk blijkt, heeft de Regering het beginselbesluit uit 1974 om drie kerncentrales te bouwen van 1000 MW elk, ten grondslag gelegd aan deze maatschappelijke discussie. Evengoed als het niet uitgesloten is dat in de maatschappelijke discussie aan de orde kan komen om volledig af te zien van het gebruik van kernenergie in Nederland, kan ook een verdergaande uitbreiding dan bovengenoemd aan de orde komen, bij voorbeeld ter invulling van het volledig onbenoemd vermogen zoals dat naar voren komt in de in hoofdstuk 3 weergegeven scenario'sen rekenvarianten.
69 Zie antwoord op vraag 62. 70 Uit de cijfers over de bevolkingstoename en over de aantallen woningen in de twee eerste tabellen van paragraaf 1.2.3 van bijlage I van deel I van de Nota Energiebeleid blijkt dat in de gehanteerde scenario's is uitgegaan van een voortgaande gezinsverdunning. Het aantal personen per woning neemt af van 3,0 in 1977, via 2,7 in 1985 en 2,6 in 1990 naar 2,4 in 2000. In de bijstelling van deze scenario's (zie vraag 5) zal echter hoogst waarschijnlijk worden uitgegaan van iets gewijzigde veronderstellingen ten aanzien van zowel bevolkingstoename als woningbouw, waardoor de bovengenoemde gezinsverdunning iets minder sterk zal kunnen zijn.
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
26
71 Het is onduidelijk in hoeverre de penetratiegraad van huishoudelijke elektrische apparatuur onafhankelijk is van de e c o n o m i s c h e g r o e i . Zeker is w e l dat een reële i n k o m e n s v e r b e t e r i n g in de g e z i n s h u i s h o u d i n g e n m e e r m o g e lijkheden biedt v o o r aanschaf van deze apparatuur. De forse t o e n a m e van deze apparatuur in de afgelopen jaren onderschrijft deze s t e l l i n g n a m e . In welke mate en in hoeverre een reële i n k o m e n s v e r s l e c h t e r i n g - thans w e i licht meer o p p o r t u u n - de g e n e i g d h e i d tot aankoop en v e r v a n g i n g van elektrische huishoudelijke apparatuur beïnvloedt is niet bekend. Thans w o r d t d o o r de SEP een landelijke steekproef bij 8000 gezinnen g e h o u d e n , ten einde een beter inzicht te krijgen in het verbruik en de v e r b r u i k s v e r w a c h t i n g e n in deze sector. De resultaten van dit onderzoek k o m e n in de loop v a n dit jaar ter beschikking. Wellicht dat deze enquête meer licht kan w e r p e n o p het o n derhavige p r o b l e e m g e b i e d . 72 Zie a n t w o o r d op vraag 62. 73 De Regering is uitgegaan van de d o o r haar als meest realistisch geachte v o o r o n d e r s t e l l i n g e n ten aanzien v a n de potentiële bijdragen w e l k e de diverse in de vraag g e n o e m d e m e t h o d e n v a n elektriciteitsopwekking in de nabije t o e k o m s t kunnen gaan leveren aan de totale elektriciteitsvoorziening. Een v e r a n t w o o r d i n g daarvan is in de drie delen v a n de Nota Energiebeleid gegeven alsmede in het rapport van de C o m m i s s i e W a r m t e / K r a c h t - k o p p e l i n g in de Industrie. De doelstellingen inzake brandstofdiversificatie en inzake de m i l i e u h y g i ë ne spelen bij deze v e r o n d e r s t e l l i n g e n een belangrijke rol. Op basis van deze inschattingen zijn de in de Nota Energiebeleid gehanteerde scenario's nader i n g e v u l d . Een uitzondering moet v o o r a l s n o g w o r d e n gemaakt v o o r TE (zie d e e l 3 b l z . 46). De thans bestaande onzekerheden t e n aanzien van de toekomstperspectieven v o o r TE maakten het nog niet mogelijk een v e r a n t w o o r d e potentieelschatting aan te geven. In het kader v a n de s c e n a r i o v o o r b e r e i d i n g ten behoeve van de M D zal ook aan dit aspect aandacht w o r d e n geschonken. (Zie ook het a n t w o o r d op de v r a g e n 41-44.) 74 Het is waarschijnlijk dat, althans bij een deel van het publiek, o n b e k e n d heid met de effecten van v e r s c h i l l e n d e technieken een rol speelt bij de aanv a a r d i n g v a n deze technieken. Een v a n de doelstellingen v a n de Maatschappelijke Discussie over (kern)energie is dan ook i n f o r m a t i e over dit o n d e r w e r p in brede lagen v a n de b e v o l king te verspreiden opdat m e n in staat is t o t een a f g e w o g e n oordeel over het aandeel v a n kernenergie in onze e n e r g i e v o o r z i e n i n g . A a n de andere kant is o n b e k e n d h e i d met risico's v a n bepaalde technieken beslist niet de enige factor die de maatschappelijke aanvaarding bepaalt. Daarnaast spelen ook bij s o m m i g e n levende bezwaren m e t betrekking tot een grootschalige technologische o n t w i k k e l i n g een rol. Er hebben zich diverse g r o e p e r i n g e n gepresenteerd, aan w i e een zekere bekendheid met de materie niet kan w o r d e n ontzegd d o c h die een m a a t s c h a p p i j - o n t w i k k e l i n g nastreven die een verdere u i t b r e i d i n g van grootschalige t e c h n o l o g i e uitsluit. 75 De nucliden die ongeveer 2 m i l j a r d jaar geleden zijn g e v o r m d d o o r kernsplijting in de Oklo-reactoren zijn i n m i d d e l s alle vervallen tot nucliden die
T w e e d e Kamer, zitting 1981,15 802, nr. 38
27
niet meer radioactief zijn. Deze behoren tot een kleine 30 elementen. Daarvan zijn de meeste teruggevonden op de plaats waar zijn zijn gevormd. Hiertoe behoren yttrium, zirconium, niobium, technetium, ruthenium, rhodium, palladium, zilver, antimoon, telluur, de lanthaniden en de actiniden. De edelgassen krypton en xenon zijn uiteraard inmiddels verdwenen. Door uitloging zijn afgevoerd rubidium, strontium, molybdeen, jodium, cesium en barium. De meeste isotopen van de aldus verplaatste elementen hebben halveringstijden van 30 jaar of minder. Aangenomen moeten worden dat alleen jodium-129 en cesium-135, met halveringstijden van 17, respectievelijk 2 miljoen jaar aanleiding hebben gegeven tot radioactiviteit buiten de reactorzones. Bovenstaande conclusies berusten deels op onderzoek van mineraalkorrels uit de reactoren met behulp van microscopische technieken. Daarbij is gebleken dat een aantal elementen zelfs deze korrels nooit heeft verlaten. Daarnaast zijn vergeleken enerzijds de hoeveelheden van de verschillende elementen (respectievelijk individuele isotopen daarvan) die men met chemische (respectievelijk massaspectrometrische) methoden heeft vastgesteld en anderzijds de hoeveelheden daarvan die bij de kernsplijting moeten zijn ontstaan. Voor de berekening van deze laatste ging men uit van de nauwkeurig gemeten huidige isotopensamenstelling van het uraan en de eveneens goed bekende opbrengst van de splijtingsprodukten. 76 Elk radioactief nuclide zendt een voor dat nuclide karakteristieke straling uit. Voor de gevolgen voor de mens van straling zijn bepalend: de hoeveelheid stralingsenergie die wordt geabsorbeerd in menselijk weefsel én de biologische effectiviteit van de soort straling. De geabsorbeerde energie kan men berekenen en gecorrigeerd voor de biologische werkzaamheid uitdrukken in de eenheid rem of milirem. De vergelijking van de gevolgen van de verschillende bronnen van radioactiviteit moet dan ook op basis van het aantal ontvangen rem gebeuren. Om deze reden is het niet relevant of de straling afkomstig is van een natuurlijke bron van radioactiviteit of van een bron als gevolg van menselijk handelen. Er is derhalve geen enkele reden of argument aan te voeren voor een verschillende beoordeling van de gevolgen van «van nature aanwezige straling» en voor straling veroorzaakt door menselijk handelen. 77 Voor een schatting van de totale lichaamsdosis ten gevolge van natuurlijke stralingsnormen in Nederland kan het beste gebruik gemaakt worden van de gegevens in tabel 3.3 op bladz. 90. - Daarbij zij aangetekend dat in tabel 3.2 de variatie in de natuurlijke stralingsdosis voor de Nederlandse situatie iets te ruim geschat is. Door sommatie van de bijdragen van de kosmische straling, de straling uit de bodem en bouwmaterialen alsmede de straling ten gevolgen van de aanwezigheid van radionucliden in ons voedsel wordt een waarde verkregen die varieert tussen ca. 90-120 mrem per jaar. Deze waarde is afhankelijk van de woonplaats en de woonomstandigheden en kan gemiddeld op ca. 100 mrem worden gesteld. De medische röntgendiagnostiek voegt daaraan ca. 40 mrem toe, terwijl alle overige kunstmatige toepassingen van radioactiviteit afgerond worden op ca. 10 mrem per jaar. Hierdoor komt de stralingsdosis van de Nederlandse bevolking als totaliteit op 140-170 mrem per jaar. De stralingsdosis ten gevolge van de splijtstofcyclus is hierbij dus inbegrepen. De in het advies van de Gezondheidsraad «Kernenergie en Volksgezondheid» genoemde norm van 30 mrem heeft betrekking op een maximaal door enige omwonenden van een kerncentrale ten gevolge van de aanwezigheid
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
28
van die kerncentrale aanvaardbaar te achten individuele dosis. In de praktijk echter blijkt deze individuele dosis beneden de 1 mrem per jaar gehouden te kunnen worden. Gemiddeld over de totale bevolking zal de bijdrage van de toepassing van kernenergie aan de bevolkingsdosis de waarde van 0,15-0,2 mrem, zoals vermeld in tabel 3.3, niet te boven gaan. 78 Schattingen van de jaarlijkse collectieve stralingsdosis gebaseerd op feitelijke lozingen van bestaande installaties staan in UNSCEAR3 vermeld en bedragen voor de gonaden, longen, schildklier, beenmerg en botbekiedende cellen respectievelijk 1500 manrad, 1700 manrad, 2000 manrad, 3800 manrad en 3800 manrad. Deze schattingen hebben betrekking op een centrale van 1000 MWe, waarbij het type reactor voor de totale collectieve dosis voor de gehele splijtstofketen inclusief opwerking van relatief gering belang is. 79 De meest aangehaalde studie waarin wordt gesteld dat lage stralingsdoses juist meer effect hebben dan op grond van de lineaire dosis-effectrelatie kan worden berekend is de studie van Mancuso, Stewart en Kneale over de beroepsmatig aan straling blootgestelden in het Hanford Laboratorium (VS). Voorts zijn er de heranalyse door Bross van de zogenaamde «Tri-State Study», een studie naar de relatie tussen het optreden van leukemie en stralingsdoses ontvangen bij röntgenonderzoek, uitgevoerd in 1959-1962 in drie Amerikaanse staten bij een bevolkingsgroep van 13 miljoen mensen; de studie van Najarian over het optreden van leukemie bij werknemers van de Portsmouth scheepswerf die betrokken waren bij het onderhoud van marineschepen met nucleaire aandrijving, en de studie naar het optreden van kinderleukemie in de omgeving van de testplaats voor atoombomproeven in Nevada door Lyon. Een gedegen analyse van deze en nog enkele andere studies is recent gepubliceerd in Health Physics (B. L. Cohen, «The cancer risk from low-level radiation») - Health Physics 39, 659-678 (1980). Cohen toont aan dat de conclusie uit de geanalyseerde studies wetenschappelijk onvoldoende zijn onderbouwd. Ook gezaghebbende organen zoals de lnternational Commission on Radiological Protection en het Committee on the Biological Effects of lonizing Radiation wijzen de bewering omtrent het bewezen zijn van het grotere effect van lage stralingsdoses af (1980).
3
United NationsScientific Committee on the Effects of Atomic Radiation 1977 report.
Tot nog toe zijn de effecten van lage stralingsdoses niet aantoonbaar gebleken. Naast de mogelijkheid dat inderdaad geen effect optreedt zijn hiervoor eveneens een aantal andere oorzaken aan te wijzen. Als eerste kan genoemd worden het feit dat een werkelijke blanco referentiegroep niet bestaat omdat er geen enkele plaats op aarde en geen enkel mens bestaat die niet wordt blootgesteld aan ten minste de natuurlijke straling. Voorts wordt de interpretatie van onderzoekingen bemoeilijkt doordat kanker kan worden geïnduceerd door vele andere factoren (roken, erfelijkheidsaanleg, werkomgeving, voedsel, zonlicht). Strikt theoretisch, kan voor de gehele bevolking van Nederland, dat wil zeggen circa 14 miljoen inwoners, uitgaande van de lineairiteitshypothese, worden berekend dat 100-200 personen jaarlijks zouden kunnen overlijden aan kanker ten gevolge van de natuurlijke stralingsdosis van circa 100 millirem. Jaarlijks sterven echter gemiddeld in Nederland 25 000 mensen aan kanker. De kleiner dan 1 % additionele mogelijke kankersterfte ten gevolge van een stralingsdoses van 100 millirem kan men niet als zodanig herkennen. Uitgebreide epidemiologische onderzoekingen zijn in het verleden uitgevoerd, ook bij groepen die een aanzienlijk hogere doses dan 100 millirem ontvangen hebben, zoals in het hoge achtergrondstralingsgebieden in India en China. Echter nog nooit heeft men een bevolkingsgroep kunnen vinden waarin enig effect significant kon worden aangetoond.
Tweede Kamer, zitting 1981,15 802, nr. 38
29
80 De lengte van de risicoperiode is niet met zekerheid bekend. De lengten die gebruikt worden in de schattingen werden zo goed mogelijk afgeleid uit waarnemingen bij bestraalde groepen, zoals de overlevenden in Hiroshima en Nagasaki. De in de vraag genoemde 50 jaar moet gezien worden als de maximale periode, waarna nog een geval van kanker is waargenomen dat toegerekend kon worden aan een eerdere blootstelling aan straling. Overigens blijkt bij groepen van kinderen die prenataal bestraald zijn door röntgenonderzoek van de moeder al na 10jaargeen verhoging meer te worden waargenomen van de kanker- en leukemiefrequentie. 81 Het in de vraag genoemde percentage van 0.2 bedraagt in het Rapport van de Gezondheidsraad 0,5. In de gebruikte context is de middeling als verantwoord te beschouwen. Ter toelichting kan het volgende worden opgemerkt. In het advies van de Gezondheidsraad wordt het theoretisch aantal sterfgevallen t.g.v. de natuurlijke stralenbelasting in een bevolking van 1 miljoen personen berekend door een middeling over leeftijdsgroepen. Deze indeling in leeftijdsgroepen wordt toegepast om rekening te houden met de leeftijdsopbouw van de bevolking en met de voor sommige leeftijdsgroepen verschillende risicofactoren. In de berekeningen waaruit de tabel resulteerde is gebruik gemaakt van de risicofactoren opgesteld door het BEIR-Committee in de VS die 3x10-6 per rem per jaar voor personen van 0-9 jaar en 6x10-6 voor personen van 10 jaar en ouder bedragen voor het totale risico op late effecten. Tevens is aangenomen dat prenatale bestraling een hoger risico heeft (50x10-6). Aan het aldus verkregen aantal theoretische sterfgevallen t.g.v. de natuurlijke achtergrondstraling mag geen absolute betekenis worden toegekend, gezien de onzekerheden die bestaan over de geldigheid van het lineaire dosiseffectmodel. Dit houdt in dat de effecten van ioniserende straling in het gebied van lage doses en lage dosissnelheden berekend worden door lineaire extrapolatie vanuit de hogere dosisgebieden zonder aanname van een drempeldosis. De uitkomsten dienen veeleer als illustratie voor het feit dat, zelfs bij de juistheid van deze hypothese, de natuurlijke achtergrondstraling, en dientengevolge ook de kunstmatige toepassingen van radioactiviteit, die hiervan een fractie bedragen, slechts een geringe verhoging van de spontane kankerincidentie met zich mee zouden brengen. Het is ook niet zo dat de leeftijdsgroep van 0-14 jaar aan hogere risico's zou blootstaan dan ouderen ten gevolge van een zelfde dosis. Het risico van jeugdigen is echter meer zichtbaar door de geringe absolute sterfte aan kanker in deze leeftijdscategorie. Noch de 5% berekende toename van het aantal sterfgevallen voor de jeugdigen, noch de 0,5% berekende toename voor de gehele bevolking is overigens statistisch aantoonbaar. 82 Het onderzoek van J. J. Cohen waarnaar verwezen wordt onder referentie 7 op blz. 93, gaat niet over de genetische effecten van de atoombommen in Japan zoals blijkt uit de titel van deze publikatie, maar over kankerinductie door de natuurlijke achtergrondstraling. Deze referentie is de tweede verwijzing voor referentie 6. In deze publikatie wordt aangetoond dat het zeer onwaarschijnlijk is dat de risicofactoren voor kankerinductie ten gevolge van lage stralingsdoses veel hoger zouden zijn dan thans wordt aangenomen. Dit is volledig in overeenstemming met de analyse van B. L. Cohen waarnaar wordt verwezen in het antwoord op vraag 79. Voor wat betreft genetische effecten van straling zij hier nogmaals vermeld dat zelfs in de eerste twee generaties van nakomelingen van de Japanse atoombomslachtoffers geen genetische effecten aantoonbaar zijn. Verwezen kan hierbij worden naar zeer intensieve onderzoekingen (UNSCEAR 1977). 83 De redactie van de nota op blz. 93, voorlaatste alinea, betreffende de drempeldosis bij genetische effecten is niet geheel duidelijk gesteld. De zin
Tweede Kamerzitting 1981, 15802, nr.38
30
beginnende met «Ook op grond van experimenten met lagere organismen....» dient zo gelezen te worden dat uit de bedoelde experimenten volgt dat geen drempeldosis moet worden verondersteld. Dit wordt ook bevestigd in recente literatuur zoals die te vinden is in de hoofdstukken over stralengenetica in het jongste BEIR-rapport en in UNSCEAR 1977. Wel is een invloed gevonden van het dosistempo, zie bij voorbeeld W. H. Russell Nucleonics 23,1965 en een bijdrage van W. H. Russell aan de vierde conferentie over het vreedzaam gebruik van atoomenergie in Genève (paper A/cenf. 49/p/677). 84 De aardkorst bevat radionucliden in variërende concentraties. Sommige mineralen bevatten relatief hogere concentraties dan andere. Voorbeelden hiervan zijn kalium-40 in klei, radionucliden uit de uraanreeks in fosfaatertsen, kolen en uraanerts. Door menselijke bewerkingen, zoals mijnbouw, transport en bewerking tot andere produkten kunnen deze radionucliden onder bepaalde omstandigheden gemakkelijker in aanraking met de biosfeer worden gebracht, dat wil zeggen lucht, grondwater enz. kunnen grotere concentraties radon, radium e.d. gaan bevatten dan reeds van nature aanwezig. 85 De radioactiviteit wordt gemeten door het aantal desintegraties per tijdseenheid. Bij een gegeven aantal atoomkernen die kunnen vervallen bestaat inderdaad een lineaire relatie tussen de radioactiviteit en het omgekeerde van de halveringstijd. Uiteraard is het bij stralingsbeschermingsmaatregelen noodzakelijk rekening te houden met de verschillende vormen van uitgezonden straling. 86 De vervalwarmte is een redelijke parameter voor de radioactiviteit, zeker voor wat betreft de potentiële radiologische consequenties. Deze kunnen worden gecorreleerd met de in levende materie geabsorbeerde energie. 87 Activeringsprodukten die in constructiematerialen ontstaan (reactorvat, beton enz.) kunnen langlevend zijn, waarbij als voorbeelden genoemd kunnen worden: Koolstof-14
T
Calcium-41 Nikkel-59 Nikkel-63
T
y2 = 5 760 j -/2 = 110 000 | T y = 80 000 j T 2
v,
100 j
Bij de beoordeling van de stralingshygiënische consequenties dient rekening te worden gehouden met het feit dat de totale hoeveelheid radioactiviteit van deze langlevende activeringsprodukten relatief gering is in vergelijking met de activiteit van de langlevende radionucliden in het kernsplijtingsafval. De geactiveerde constructiematerialen vervallen binnen enige tientallen jaren tot laagactief afval (zie het antwoord op vraag 123). Verwijdering uit de biosfeer gedurende zeer lange perioden, vergelijkbaar met die voor KSA, is dan ook niet noodzakelijk. 88 Bij het vaststellen van maximaal toelaatbare doses straling voorde bevolking respectievelijk werknemers van bij voorbeeld een kerncentrale spelen economische en technische factoren geen enkele rol. De maximaal toelaatbare doses zijn vastgesteld met behulp van een wetenschappelijke analyse van de mogelijke genetische en somatische stralingseffecten. Eén van de uitgangspunten van de stralingshygiëne is echter
Tweede Kamer, zitting 1981,15802, nr. 38
31
dat doses «zo laag als redelijkerwijze mogelijk» moeten worden gehouden, economische en sociale factoren meegerekend (het z.g. ALARA 4 -principe). Omdat het technisch vrijwel altijd realiseerbaar is, de doses zeer sterk te beperken, worden in de praktijk, bij voorbeeld bij het bepalen van lozingslimieten, veel lagere normen gehanteerd. Pas hierbij spelen technische uitvoerbaarheid en economische consequenties een rol. 89 Het risico op late effecten, verbonden aan een extra bestraling van 30 mrem/jaar, is niet afhankelijk van de dosis die reeds werd of nog wordt ontvangen. Een extra jaarlijkse dosis van 30 mrem houdt derhalve een voor iedereen gelijk risico in. Bedacht zij overigens dat in een aantal gebieden op aarde de natuurlijke achtergrondstraling een veelvoud vormt van de achtergrondstraling in ons land, zonder dat dat leidt tot merkbare effecten. 90 Voor radiologische werkers is de grenswaarde zo gekozen dat het gemiddeld beroepsrisico t.g.v. blootstelling aan straling ontstaan bij toepassing van deze grenswaarde niet uitgaat boven dat in z.g. veilige beroepen. De grenswaarde (5 rem/jaar) is vastgesteld met het oog op de na verloop van een aantal jaren gecumuleerde dosis. Vandaar dat in bijzondere omstandigheden een éénmalige dosis van 10 rem kan worden toegelaten. De radiologische werker heeft ingevolge de wettelijke bepalingen instructies ontvangen over het veilig werken, hij wordt vooraf gekeurd, de ontvam gen dosis wordt geregistreerd en regelmatig wordt een medische controle uitgeoefend. Voor een individueel lid van de bevolking is de grenswaarde een factor 10 lager gekozen. Bovendien is meegenomen dat de eerder genoemde punten zoals dosisregistratie en medische controle niet van toepassing zijn voor een individueel lid van de bevolking. Door bepaalde maatregelen (o.a. het vergunningenbeleid) zorgt de overheid dat ook door blootstellingen t.g.v. verschillende toepassing gezamenlijk deze grenswaarde niet wordt overschreden. De grenswaarden zijn exclusief bestraling t.g.v. de van nature aanwezige achtergrond en medische toepassingen. In de praktijk worden leden van de bevolking slechts blootgesteld aan een kleine fractie van de grenswaarde.
4
Staat voor: As Low As Reasonably Achievable. 5 International Nuclear Fuel Cycle Evaluation.
91 De winning van uraniumerts vindt plaats in mijnen die meest in dagbouw worden geëxploiteerd. De ertsverwerking en de extractie van het uranium gebeuren in de onmiddellijke omgeving van de mijn. Na extractie van het uranium uit het erts blijven de z.g. «uranium mill-tailings» achter, waarin zich naast een geringe resthoeveelheid uranium de door radioactief verval ontstane dochter-produkten van dit element bevinden. Vanuit stralingshygiënisch oogpunt zijn thorium-230 en radium-226 daarvan de belangrijkste. Thans wordt de procedure gevolgd om het ertsafval op hopen of op omdijkte stukken terrein te deponeren. Dit kan oorzaak worden van een lokaal verhoogde stralenbelasting van de bevolking. Een recente schatting wordt gegeven in de INFCE5-studie. Het in deze studie gekozen model voor berekening van de stralenbelasting gaat uit van een bijdrage van het gasvormige radon-222 dat uit het niet afgedekte ertsafval ontwijkt, alsmede van een langzame erosie van de ertsafvalhopen waarbij alle thorium en radium verondersteld worden via het water te worden afgevoerd. Voor de bestaande op LWR's gebaseerde splijtstofcyclus wordt dan een collectief «dosecommitment» van 37 000 man-rem per Gigawattjaar elektriciteitsproduktie berekend, een waarde die vergelijkbaar is met die van andere delen van de splijtstofcyclus en veel lager dan door de bevolking uit natuurlijke bronnen wordt ontvangen (voor de wereldbevolking geldt hiervoor een collectieve dosis van 43000 man-rem per uur).
Tweede Kamerzitting 1981, 15802, nr. 38
32
Overigens dient hierbij bedacht te w o r d e n dat het ertsafval uitsluitend radioactiviteit bevat die tevoren reeds in de aardkorst aanwezig w a s en als een natuurlijke bron van radioactiviteit kan w o r d e n opgevat. De g e v o l g e n van deze m e t h o d e van u r a n i u m w i n n i n g zijn dan ook m i n d e r van radiologische als w e l van landschapsverstorende aard. Ongelukken, vergelijkbaar met de gepostuleerde ongevallen tijdens het reactorbedrijf, w a a r b i j de r a d i o l o g i sche effecten de ernst bepalen, zijn derhalve niet mogelijk. V o o r n o e m d e relatief lage schattingen van de collectieve stralingsdosis v o o r o m w o n e n d e n w o r d e n echter g u n s t i g beïnvloed d o o r de lage b e v o l kingsdichtheid rond de u r a n i u m m i j n e n . T o e n e m e n d e urbanisatie van een dergelijk gebied zou o n g e t w i j f e l d tot hogere uitkomsten leiden. Aangezien het streven bestaat de stralingsbelasting zoveel mogelijk te m i nimaliseren, zijn thans studies gaande o m het ertsafval bij v o o r b e e l d op te bergen in kuilen, afgedekt door een laag aarde. Hierbij w o r d t z o w e l tegem o e t g e k o m e n aan de wens de stralingsbelasting te reduceren als aan de noodzaak na sluiting van een mijn het landschap weer m i n of meer in zijn oorspronkelijke staat te herstellen en v o o r hergebruik geschikt te maken.
92 Het advies van de Gezondheidsraad dient niet als een absolute n o r m aang e m e r k t te w o r d e n . Zie voor een juiste interpretatie van deze w a a r d e het Rapport van de Gezondheidsraad «Kerncentrales en Volksgezondheid» sept e m b e r 1975, hfdst. 4, 5 en 6. Het is het resultaat van een a f w e g i n g tussen verschillende factoren o m een emissie zo laag mogelijk te h o u d e n en anderzijds het geringe, in wezen te verwaarlozen risico van een additionele stralingsdosis van 30 m r e m per jaar. Op g r o n d van toepassing van het ALARAprincipe (zie a n t w o o r d 88) en de technische realiseerbaarheid blijft in de praktijk de dosis ver onder deze grens (zie a n t w o o r d 93). 93 In de serie Verslagen, Adviezen en Rapporten van het Ministerie van Volksgezondheid en M i l i e u h y g i ë n e is in 1979 g e p u b l i c e e r d : «Berekende stralingsdoses in de o m g e v i n g v a n de kernenergiecentrale te Borssele ten g e v o l g e van edelgaslozingen in 1974 en 1975». De berekeningen zijn gemaakt met behulp van de geregistreerde lozingen en geregistreerde weersgegevens. Deze berekeningen laten zien dat de theoretisch m a x i m a l e jaardosis lager dan 0,05 m i l l i r e m is geweest. Het is duidelijk dat een dergelijke dosis niet meetbaar is ten opzichte van de door natuurlijke straling te ontv a n g e n dosis van ongeveer 100 m i l l i r e m en de daarin o p t r e d e n d e variatie van 30 m i l l i r e m , afhankelijk van w o o n - en w e r k o m s t a n d i g h e d e n . In de jaren na 1974 en 1975 hebben de lozingen van de centrales geen a f w i j k e n d beeld gegeven. Ook de door de Europese G e m e e n s c h a p gerapporteerde lozingen van kerncentrales en de berekeningen van de daaruit v o o r t v l o e i e n d e radiologische belasting voor de bevolking d u i d e n erop dat veel lagere w a a r d e n dan 30 m r e m v o o r een m o d e r n e kerncentrale haalbaar zijn. («Radio-active effluents f r o m nuclear power station and nuclear fuel reprocessing plants in the European C o m m u n i t y . Discharge data 1974-1978 Radiological aspects».)
94 Nucleaire installaties w o r d e n o n t w o r p e n nadat op g r o n d van een uitgebreide veiligheidsanalyse eisen g e f o r m u l e e r d zijn, waaraan de installatie dient te v o l d o e n . Constructie en bedrijfsvoering dienen daarna d u s d a n i g te w o r d e n uitgevoerd, dat zelfs w a n n e e r het grootste o n t w e r p - o n g e v a l uit de veiligheidsanalyse plaatsvindt (hetgeen overigens zeer onwaarschijnlijk is), ook bij dit ongeval de gevolgen v o o r de o m g e v i n g beperkt zullen zijn. W a n neer een dergelijk ongeval zou plaatsvinden in Windscale of La Hague is het, gelet op de afstand tot Nederland, nauwelijks denkbaar dat dit radiologische g e v o l g e n van enig belang voor ons land zou hebben.
Tweede Kamer, zitting 1981, 15 802, nr. 38
33
95 Voor alle landen die deel uitmaken van de Europese Gemeenschappen, geldt een EG-richtlijn (Euratom Basisnormen) die berust op internationaal erkende aanbevelingen van de ICRP6. De nationale wetgevingen zijn in overeenstemming met die richtlijn. De richtlijn stelt limieten ten aanzien van de stralingsbelasting zowel voor een werknemer als voor andere personen. Deze limieten mogen nimmer overschreden worden en zijn van toepassing op alle werkzaamheden met ioniserende straling, dus zowel voor opwerkingsfabrieken als voor kernenergiecentrales, laboratoria, ziekenhuizen enz. Toepassing van het ALARA-principe (zie antwoord 88) heeft tot gevolg dat in de praktijk de stralingsbelasting vrijwel altijd ver beneden de in de richtlijn genoemde limieten ligt. De stralingsbelasting voor de bevolking ten gevolge van de opwerkingsfabrieken in Engeland en Frankrijk komt voornamelijk voort uit de lozingen van cesium-137 en cesium-134. Berekeningen van de Europese Commissie en van het Engelse ministerie van landbouw en van visserij hebben aangetoond dat de collectieve dosis voorde gehele wereldbevolking ten gevolge van lozing in 1979 van Windscale ongeveer 200 man-Sv (= 20 000 manrem) bedraagt. Lozingen van de fabrieken in La Hague waren in de periode 1972-1978 een grootte-orde kleiner. De collectieve dosis ten gevolge van deze lozingen is dan ook evenredig M e j n e r 96 Die voorzieningen zijn technieken, met behulp waarvan tritium en krypton-85 uit de effluenten verwijderd kunnen worden. Voor krypton-85 zijn dat vooral selectieve adsorptieprocessen en cryogene destillatie. Voor tritium kunnen verrijkingstechnieken toegepast worden of het zogenaamde «voloxidation»-proces. Deze voorzieningen zijn niet aanwezig in de bestaande opwerkingsfabrieken. De huidige lozingsniveaus brengen uiterst lage doses met zich mee, reden waarom bij de nu in ontwerp zijnde installaties toepassing van deze technieken evenmin wordt voorzien. Wanneer echter sprake zal zijn van een sterke uitbreiding van de toepassing van kernenergie, zal mogelijk worden overgegaan tot daadwerkelijke toepassing. Met betrekking tot de betaalbaarheid kan verwezen worden naar een kosten-batenanalyse, die in het licht van het optimaliseringsprincipe van ICRP-26 is uitgevoerd (Importance radiologique et gestion des radionucléides Tritium, Carbone-14, Krypton-85, lode-129, produits au cours dy cycle du combustibie nucleaire, OECD/NEA, April 1980).
« international Commission on Radioiogicai
97 leder vervoer van gevaarlijke stoffen, waartoe ook radioactieve stoffen behoren, brengt bepaalde risico's met zich mee voor de omgeving, omdat de kans aanwezig is dat de lading bij een ongeval betrokken raakt. Ten einde de gevolgen voor de omgeving zoveel mogelijk te beperken worden aan de verpakking zodanige eisen gesteld dat zelfs bij extreme ongevallen verspreiding van radioactiviteit wordt voorkomen. Aan de hand van een compilatie van ongevalsscenario's zijn standaardbeproevingen voor B-containers vastgesteld, overeenkomend met de bij een zeer ernstig ongeval mogelijk te achten externe invloeden zoals brand, val van grote hoogte, botsing tegen scherp voorwerp en onderdompeling in water. Een B-container wordt zodanig ontworpen dat er geen lekkage van de inhoud optreedt indien deze beproevingen achtereenvolgens worden doorlopen. Van ieder nieuw type container wordt een prototype beproefd. Indien dit prototype aan de beproevingseisen voldoet, wordt voor dit model door de nationale bevoegde autoriteit een certificaat afgegeven, ledere volgende container moet aan exact dezelfde ontwerpspecificaties voldoen. De procedures en ontwerp-specificaties berusten op reglementen uit internationale verdragen met betrekking tot het vervoer van radioactieve stof-
Protection.
f en.
Tweede Kamer, zitting 1981,15802, nr. 38
34
98 Van een stralingsdosis van 100000 mrem zijn geen acute effecten te verwachten. Aangezien echter in veiligheidsstudies steeds wordt uitgegaan van de lineaire dosis-effecthypothese wordt aangenomen dat de kans op deze effecten lineair toeneemt met de ontvangen stralingsdosis en zou een persoon die 100 000 mrem aan stralingsdosis ontvangt een verhoogde kans hebben op late effecten zoals leukemie en andere vormen van kanker. Deze aldus berekende kans bedraagt op grond van de thans geldende risicofactoren1%. 99 Voor de te beheersen ongevallen is het kernnood- en nakoelsysteem zodanig ontworpen dat naast een aantal andere eisen de splijtstofbekledingstemperatuur niet hoger wordt dan 1200°C. De conservatieve benaderingswijze hierbij is dat gewaarborgd moet worden dat niet meer dan 10% van de splijtstofstaven defect raakt. De splijtstofomhulling dient dis ook voor temperaturen boven de 900°C een barrière te zijn, zij het dat de kans op falen is toegenomen. Welk scenario de vragensteller voor ogen staat wanneer gerefereerd wordt aan de mogelijkheid van een versnelde uraniumbrand is volstrekt onduidelijk. 100a De enige belangrijke, tot nu toe opgetreden, storing betreft het afschakelsysteem van de kernenergiecentrale Browns Ferry III (VS) waarbij een gedeelte van de regelstaven niet in de kern gebracht kon worden. Deze storing heeft geleid tot het controleren van alle kernenergiecentrales van ditzelfde type en in enkele gevallen werden maatregelen noodzakelijk geacht. 100b Om de goede werking van noodkoelsystemen te bepalen worden deze systemen regelmatig beproefd. Op basis van de uitkomsten van deze tests wordt een indruk verkregen van de betrouwbaarheid van deze systemen. Tot op heden is gebleken dat bij het goed uitvoeren van de tests en de procedures de noodkoelsystemen voldoende betrouwbaar zijn. Uit de ter beschikking staande informatie zijn ons geen voorvallen bekend, waarbij het noodkoelsysteem niet werkte op het moment dat dit vereist was. Zoals reeds eerder aan de vaste kamercommissie voor de Kernenergie werd gemeld is er wel een geval bekend in de kernenergiecentrale Borssele, waarbij van het hoge druk-injectiesysteem een aantal handafsluiters dichtgestaan heeft. Deze situatie is tijdens een periodieke beproeving opgemerkt en heeft geleid tot het aanpassen van de testprocedures. 100c In het algemeen kan gesteld worden dat door periodieke inspecties, beproevingen en lekdichtheidsmetingen alsmede door een grote mate van conservatisme in het ontwerp de functievervulling in voldoende mate wordt gegarandeerd. Voor wat betreft de containments voor kokend-waterreactoren kan nog opgemerkt worden dat de ontwerp-belastingen de laatste jaren zijn herzien in het licht van een beter inzicht in de daar optredende condensatiebelastingen. Dit heeft bij een aantal centrales geleid tot constructieve wijzigingen die tot doel hadden de oorspronkelijk aanwezig geachte veiligheidsmargeste herstellen. 101 In het ontwerp van een kerncentrale wordt in ieder geval rekening gehouden met al die storingen waarvan - op grond van kans van optreden - verwacht mag worden dat ze gedurende de levensduur van de centrales kunnen voorkomen. Zelfs storingen waarvan niet verwacht wordt dat ze gedurende de levensduur van de centrale zullen voorkomen, maar die zonder ver-
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
35
dere tegenmaatregelen een gevaar voor de omgeving zouden kunnen opleveren, worden in het ontwerp beschouwd. Er worden dusdanige technische voorzieningen aangebracht dat niet verwacht mag worden dat zulke storingen uitlopen op situaties waarbij tegenmaatregelen in de omgeving van de centrale moeten worden genomen om de bevolking te beschermen. Hypothetische ongevallen hebben een dermate geringe kans van optreden dat ze niet als ontwerp-basis gekozen worden, hetgeen niet wil zeggen dat tegen zulke ongevallen geen enkele veiligheidsmaatregel bestaat. De efficiëntie van de aanwezige voorzieningen kan echter in die gevallen niet op 100% gesteld worden. 102 In het Brookhavenrapport is de maximale lozing van radioactiviteit van een kerncentrale van 200 MWe berekend, ten einde de maximale schadeomvang te kunnen schatten voor een aansprakelijkheidsverzekering. Hierbij werd verondersteld dat zonder rekening te houden met vertragings- en retentiefactoren, bepaalde hoeveelheden edelgassen, vluchtige en andere splijtingsprodukten prompt in de atmosfeer vrijkomen en zich volgens een bepaald meteorologisch model in de omgeving verspreiden. De studie sprak zich dus niet uit over de realiteitswaarde van dit prompte vrijkomen en ook niet over de kans op een ongeval, waarbij een behoorlijke hoeveelheid aan radioactieve splijtgingsprodukten uit de reactor vrijkomt. In het aangepaste rapport van 1964 is de omvang van de maximale lozingen slechts aangepast voor het vermogen van een kerncentrale. Belangrijke toevoegingen van de Rasmussen-studie bestaan hieruit dat de beschrijvin9 e van de barrières en van de fysische processen die leiden tot uiteindelijke lozingen gepresenteerd worden alsmede de kans van optreden hiervan. In plaats van een hypothetisch ongeval met maximale omvang zijn dus alle andere ongevallen beschouwd waarbij belangrijke hoeveelheden radio-activiteit vrijkomen zodat het totale risico van een kerncentrale is berekend. 103 In een in de Rasmussen-studie aangehaald commentaar van de NASA op het concept van de studie wordt vermeld dat de kwalitatieve risico-analyses (de methodologie met fouten- en gebeurtenissenbomen) zoals gebruikt in de Rasmussen-studie ook in de ruimtevaarttechnologie worden toegepast. De NASA merkt daar echter bij op dat het numerieke deel van de beoordelingsmethodologie in de ruimtevaart niet gebruikt kan worden vanwege gebrek aan herhaalde ruimtemissies en veranderingen in de installaties. Van lancering tot lancering zijn er zoveel belangrijke verschillen dat dit een te kleine verzameling faalgegevens oplevert. 104 De Rasmussen-studie heeft twee categorieën ongevallen gedefinieerd die kunnen leiden tot het smelten van de kern, nl. het verlies van koelmiddel en transiënten. In het geval van een verlies van koelmiddel zou het smelten van de kern normaliter verhinderd worden door het noodkoelsysteem. Het falen van dit systeem zou leiden tot het smelten van de kern. De term transiënt duidt op een storing in de installatie die bij het niet functioneren van het afschakelsysteem of het warmte-afvoersysteem zou kunnen leiden tot smelten van de kern. Een extreem ongeval zal zelfs voor het geval de kern smelt pas plaatsvinden in die situatie waarbij de integriteit van de veiligheidsomhulling op ernstige wijze geschaad wordt en de filtersystemen niet in staat zijn om sommige vluchtige produkten vast te houden. De feitelijke omvang van het extreem ongeval wordt in laatste instantie ook nog bepaald door de meteorologische omstandigheden. 105 De voornaamste kritiekpunten van de Union of Concerned Scientists (UCS) op de Rasmussen-studie betreffen:
Tweede Kamer, zitting 1981, 15 802, nr. 38
36
a. Het incorrect inadequaat gebruik van statistische technieken en gebeurtenissen en foutenbomen. b. De veronderstelling dat het z.g. gemeenschappelijk falen geen significante bijdrage levert aan het totale risico. c. De aanname dat systemen correct zijn ontworpen en alleen kunnen falen door toevallige storingen en falingen. d. Het niet beschouwen van effecten als gevolg van veroudering, schade door aardbevingen en sabotage. e. Niet correct behandelen van het meteorologisch verspreidingsmodel; niet alle nucliden zijn beschouwd en onvolledige behandeling van het verspreidingsgedrag van radioactiviteit (bij voorbeeld depositiesnelheden) in de omgeving. f. Onrealistisch evacuatiemodel. g. Berekening van de radiologische gevolgen zijn onnauwkeurig en onvolledig. Het Lewis-rapport heeft geen integraal commentaar op de UCS-studie. Wel heeft de Lewis-groep in een eerdere publikatie het UCS-rapport beoordeeld. Van de punten d en e wordt erkend dat een nadere bestudering noodzakelijk lijkt. Van punt a wordt gezegd dat het commentaar een grond van waarheid heeft, maar dat de conclusies die hieruit getrokken worden, te ver gaan. De overige punten worden in de vorm zoals die in de UCS-studie gepresenteerd zijn ongegrond verklaard. In de uiteindelijke versie van de Rasmussen-studie is een deel speciaal gewijd aan de commentaren op de studie. Indien naar de mening van de Rasmussen-studiegroep deze kritieken terecht waren, zijn ze opgenomen in het eindrapport. Het is ons niet bekend op welke wijze anders dan via schriftelijk ingediende kritieken nog verder gecommuniceerd is tussen de opstellers van de Rasmussen-studie en de indieners van commentaar en kritiek. Overigens kan worden opgemerkt dat onderwerpen die in kritiekpunten e, f en g worden genoemd, in het advies en aanvullend advies «Kerncentrales en Volksgezondheid» van de Gezondheidsraad zodanig verwerkt zijn dat daarbij rekening is gehouden met nieuwere wetenschappelijke gegevens en specifieke Nederlandse omstandigheden. 106a Het is juist dat de NRC de bevindingen van de Lewis-studiegroep in algemene termen onderschrijft in haar «policy statement» van januari 1979 en met name enkele van de negatieve en positieve opmerkingen. 106b De genoemde selectie van opmerkingen komt niet overeen met het totale oordeel zodat ook de conclusie dat de methodologie niet geschikt is voor de berekening van risico's van kerncentrales niet gerechtvaardigd is. Het rapport van de Lewis-studiegroep vermeldt immers ook als een van de bevindingen: «Despite its shortcomings, WASH-1400 provides at this time the most complete single picture of accident probabilities associated with nuclear reactors. The fault-tree/event-tree approach coupled with an adequate date base is the best available tooi with which to quantify these probabilities». 107 De berekeningen die de Gezondheidsraad heeft uitgevoerd leiden tot resultaten die men het beste als schattingen zou kunnen aanduiden. Reeds de grotere onwaarschijnlijkheid van het optreden van het ongeval gecombineerd met voor de ernst van de gevolgen ongunstige weersomstandigheden wijst erop dat hier de betekenis van het woord «berekening» relatief is.
Tweede Kamer, zitting 1981, 15 802, nr. 38
37
Enige indruk over de waarde die men aan de uitkomst kan hechten wordt verkregen door de parameters gebruikt bij de berekening te wijzigen, zoals dat in het aanvullend advies van de Gezondheidsraad wordt gedaan. (Zie par. 2.4, alsmede bijlage I en II van het aanvullend advies.) In de berekeningen wordt een onderscheid gemaakt tussen de directe gevolgen van zeer hoge doses, waardoor binnen enkele dagen dodelijke slachtoffers kunnen vallen, en de late effecten, in het bijzonder kanker- en leukemie-inductie. Aangezien op grond van de lineariteitshypothesen ook zeer lage doses nog een (weliswaar zeer klein) risico met zich meebrengen zullen uit de berekening op grote afstand theoretisch nog steeds een (gering) aantal kanker- en leukemie-inducties volgen. Deze zijn echter het resultaat van een blootstelling die gering is ten opzichte van de van nature aanwezige straling en zelfs gering ten opzichte van de variatie daarin door leefgewoonten. Het totale aantal leukemie- en kankergevallen dat volgens deze schattingen door het ongeval geïnduceerd zou worden moet dus tegen de achtergrond van een volgens dezelfde theorie veel grotere inductie door de natuurlijke achtergrond worden beschouwd. Ook ten aanzien van het meteorologisch verspreidingsmodel dat moet worden gebruikt voor de dosisberekeningen valt op te merken dat het zuiver theoretisch van aard is. Samenvattend kan worden gesteld dat het zinloos is de berekeningen over nog grotere afstanden dan 800 km voort te zetten. De gevolgen van het ongeval op deze grote afstanden zijn niet van dien aard dat enige reële verandering in de levensverwachting van de bevolking kan worden verwacht. 108 Een schatting van het gebied dat na een ongeval met een kerncentrale tijdelijk onbewoonbaar zou worden, is gemaakt in het aanvullend advies van de Gezondheidsraad, waarvan de meest relevante paragraaf ter zake als bijlage 4-IV in de Energienota deel II is opgenomen. Hoe lang deze tijdelijkheid zal duren is niet concreet aan te geven, omdat ^ j t zal afhangen van de ernst van de besmetting en de omvang van de maatregelen om deze besmetting te verwijderen. De grootte van het besmette gebied is in de eerste plaats afhankelijk van het ongevalsscenario en vervolgens van de weersconditie. Bij het ernstigst denkbare ongeval onder de meest ongunstige weerscondities kan dit besmette gebied een oppervlakte van maximaal 12000 km 2 omvatten. Hierbij is als criterium gehanteerd dat de als gevolg van de grondbesmetting optredende dosis in de periode tussen 7 dagen en 1 jaar na het ongeval groter is dan 5 rem. Er is bovendien geen rekening gehouden met andere verwijderingsmechanismen van de besmetting dan fysisch verval van de radioactiviteit.
7 Contactgroep Veiligheid Omwonenden, ingesteld door de Rijnmondraad, samengesteld uit vertegenwoordigers van overheid en industrie.
109 Voor zover tot nu toe risico-analyses van chemische procesinstallaties zijn uitgevoerd, waren deze vrijwel steeds opgezet als risico-analyse van een bestaande of geprojecteerde installatie. De nabijheid van een dichtbevolkte streek is in zo'n studie min of meer toevallig. De studie die het dichtst de door de vragensteller bedoelde analyse benadert is de zogenaamde «COVO-studie»7. In deze studie is de uitwerking op omwonenden van (deel)installaties in het Rijnmondgebied op systematische wijze onderzocht. Een samenvatting van de resultaten wordt gegeven in het rapport van de COVO-stuurgroep van het Openbaar Lichaam Rijnmond, dat in januari 1981 is uitgekomen. Studies waarin die gevolgen voor de omwonenden eveneens, maar minder direct aan de orde komen zijn: - de Pilotstudie risicokaart Zuid-Holland (Luytenberg, Hoftijzer TNO oktober1979); - de Evaluatie van de gevaren verbonden aan de aanvoer, overslag en opslag van vloeibaar aardgas (de Graaf, TNO, december 1976); - Risico-analyse van de grootschalige aanlanding van LPG op 4 verschillende locaties in Nederland (v.d. Schaaf, TNO, oktober 1980).
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
38
De laatste studie is met stuk nr. 15889, nr. 15, aan de Tweede Kamer aangeboden. 110a Na enige besprekingen in de Commissie Reactorveiligheid over de onderwerpen die in het eisenpakket voor de opleiding van bedienend personeel opgenomen dienen te worden is thans een concept gereed dat aan de betrokken partijen (exploitanten en bedienend personeel van kerncentrales) ter commentaar wordt voorgelegd. Na kennisneming en eventuele verwerking van opmerkingen zal een nieuwe versie opnieuwter advies aan de Commissie Reactorveiligheid worden voorgelegd alvorens de regels worden vastgesteld. Overigens mag hierdoor niet de indruk ontstaan dat erthans geen adequate opleiding van bedienend personeel plaatsvindt. Onder verantwoordelijkheid van de exploitant heeft het bedienend personeel steeds deelgenomen aan een opleidingsprogramma. Het thans vast te stellen eisenpakket formaliseert de niveau-eisen. De wijze waarop dit zichtbaar wordt gemaakt verschaft de overheid de mogelijkheid om op effectieve wijze hierop toezicht uitte oefenen. 110b Een beknopt overzicht van de storingen die in 1980 in de kerncentrale te Borssele en Dodewaard hebben plaatsgevonden, is inmiddels aan de Kamer aangeboden. Tevens is na studie van enige buitenlandse storingsrapportagewijzen een proefperiode aangevangen met een systeem dat in principe uitwisseling van storingsgegevens op internationaal niveau mogelijk maakt. 111 De Regering was zich bewust van de kritiek die ingebracht is tegen de «lnhaber»-studies en heeft dit ook met zoveel woorden in de desbetreffende passage vermeld. Zij heeft echter gemeend niettemin van deze studie meiding te moeten maken, omdat daarin voor het eerst een poging is gedaan te komen tot een volledige vergelijking van de risico's van de verschillende elektriciteitsopwekkingssystemen. Deze poging heeft critici ertoe gebracht soortgelijke vergelijkingen op te stellen. In de context van een onderlinge vergelijking van grootschalige elektriciteitsopwekkingssystemen als kernenergie en kolen is overigens het vermelden van de «lnhaber»-studie zeker niet misplaatst, omdat de kritiek zich in belangrijke mate richtte op de door Inhaberten aanzien van de alternatieve energie-opwekkingssystemen als zon en wind gevolgde methode om bij de risico's van deze alternatieven de risico's van kolengestookte «back-up»-installaties op te tellen. 112 Bij kerncentrales hebben zich nog nooit ongevallen voorgedaan, die ernstig stralingsgevaar voor de omgeving ten gevolge hadden, terwijl het aantal andere ongevallen van ernstige aard te gering is geweest om statistisch ongevalskansen vast te stellen. Daarom moet men bij kerncentrales volstaan met kansberekeningen. Hierbij gaat men - juist omdat er onzekerheden bestaan — uit van uiterst conservatieve aannames, zodat men grote veiligheidsmarges inbouwt. Het is daardoor veel waarschijnlijker dat de risicokansen worden overschat dan onderschat. Om die reden is een vergelijking van statistisch vastgestelde ongevalskansen bij de conventionele methoden van elektriciteitsopwekking met de berekende ongevalskansen van kerncentrales zinvol te achten. 113 De oplossing van het probleem van radioactief afval moet voldoen aan objectieve normen van stralenbescherming zoals vastgesteld in het kader van de Euratom-basisnormen. Het daarin gehanteerde ALARA-principe (zie antwoord 88) ten aanzien van de dosisbeheersing wordt wat betreft het radioactief afval geïnterpreteerd in die zin dat gestreefd wordt naar «the best technical» oplossing.
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
39
Het probleem van het radioactief afval kan in technisch-wetenschappelijke zin als opgelost worden beschouwd wanneer aannemelijk wordt gemaakt dat de voorgestelde oplossing voldoet en zal blijven voldoen aan de genoemde stralenbeschermingsnormen. Verwacht mag worden dat naast een veiligheidsanalyse tevens ook in situ verificatie in vorm van veldonderzoek, proefboringen enz. nodig zal zijn. Hoewel internationaal veel onderzoek is verricht naar sociaal-psychologische factoren van aanvaardbaarheid van risico's is het moeilijk deze te objectiveren. Democratische procedures dienen te waarborgen dat verschillende opvattingen tot hun recht komen bij het nemen van beslissingen. 114 Verarmd uranium ontstaat als nevenprodukt bij de verrijking van uranium. Hergebruik hiervan is op grote schaal vooral als kweekmateriaal voor brandstof in kweekreactoren denkbaar, maar op kleinere schaal zijn ook andere industriële toepassingen bekend, bij voorbeeld in de keramische industrie en alsballastmateriaal. 115 De gasvormige lozingen van een kerncentrale bestaan uit edelgassen, halogenen, aerosolen en tritium. Een deel van de gasstroom kan over een gasvertragingssysteem worden geleid waardoor de kortlevende isotopen door radioactief verval vrijwel geheel verdwenen zijn voordat ze naar de omgeving geloosd worden. Het langlevende edelgas krypton-85 kan op deze manier echter niet in hoeveelheid verminderd worden en wordt dan ook vrijwel geheel geloosd. De aanwezige hoeveelheid xenon-133 wordt afhankelijk van het type gasvertragingssysteem slechts gedeeltelijk gereduceerd. De aerosolen worden door absoluutfilters voor ten minste 99,9% afgevangen, terwijl de halogenen waaronder jodium-131 door koolfilters voor 99% worden afgevangen. Tritium ten slotte kan niet door filters worden afgevangen en wordt derhalve voor zover het uit het primaire systeem vrijkomt, geheel geloosd. De bovengenoemde lozingen worden volledig gecontroleerd door meetsystemen. 116en119 Ervaring in Amerikaanse installaties heeft geleerd dat bij gebruikmaking van de nieuwste technieken 0,85% van de verwerkte hoeveelheid plutonium in de afvalstroom terecht zou kunnen komen. Bij de Duitse laboratoria en splijtstofelementfabrieken tonen de praktijkgegevens tot 1976 dat circa 2% verloren ging. Bij de plutoniumsplijtstofelementenfabriek in Cadarache in Frankrijk belandde daartegen 1 % in het afval. Ervaring in Engeland en België is overeenkomstig. Een maximumwaarde van 1% verlies aan plutonium mag voorde huidige procesvoering als representatief gezien worden. 117 Een nieuw splijtstofelement bevat circa 3,5% splijtbaar uranium (235 U). Na gebruik in de reactor bevat het element nog circa 1,6% splijtbaar uranium en bovendien circa 0,9% reactorplutonium, dat eveneens splijtbaar is. Indien een element wordt opgewerkt, wordt het daarin aanwezige radioactieve afval van de splijtstof gescheiden, waardoor deze splijtstof voor hergebruik in reactoren beschikbaar komt. Indien niet wordt opgewerkt, wordt het gehele element als afval beschouwd, waardoor het uraniumverbruik groter wordt. 118a De Franse opwerkingsfabrieken mogen volgens de huidige vergunningen de radioactieve edelgassen, waaronder radioactief krypton, in de atmosfeer lozen. Krypton-85 heeft namelijk een lage radiotoxiciteit. Voor zover bekend
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
40
is in dit opzicht geen wijziging van de Franse voorschriften in de nabije toekomst te verwachten. Zie ook het antwoord op vraag 96. Indien de Franse overheid in de toekomst zal eisen dat Cogéma deze edelgassen afvangt, dan zal Cogéma conform de opwerkingscontracten, voordat dit materiaal eventueel naar Nederland zou worden teruggezonden, zodanig moeten conditioneren dat deze edelgassen op veilige wijze getransporteerd en opgeslagen kunnen worden. De wijze waarop dat zal gebeuren is, als bekend, thans nog niet te voorzien. 118b Tritium kan in principe in alle diepe poreuze aardlagen worden gepompt die voldoende adsorptiecapaciteit bezitten. Het doel van een dergelijke opslag is een vertragingstijd van circa 100 jaar te introduceren alvorens het opgeslagen materiaal met de biosfeer in aanraking komt. In deze periode treedt dan voldoende verval van het tritium op. 119 Zie antwoord op vraag 116. 120 Van de gasvormige en vloeibare lozingen verdeeld in: a-activiteit, /3-activiteit en tritium alsmede van de lozing van een aantal specifieke nucliden zoals krypton-85, strontium-90 en ruthenium-106 is, voor alle opwerkingsfabrieken in de EG, een volledig overzicht gegeven in de EG-publikatie: «Radioactive effluents from nuclear power station and nuclear fuel reprocessing plants in European Community. Discharge data 1972-1976. Radiological aspects» en een analoge publikatie met «discharge data 1974-1978». Gegevens over de jaarlijkse lozingen van de Amerikaanse commerciële installatie in West-Valley staan niet tot onze beschikking. Bij de opwerkingsfabriek in Windscale is in 1978 een reeds geruime tijd aanwezig lek ontdekt in een opslagtank, waarin zich een hoogradioactieve zure oplossing bevond. Op enige diepte heeft dit een aanzienlijke grondbesmetting veroorzaakt. Bovenliggende grondlagen hebben echter voor voldoende afscherming gezorgd, zodat de besmetting geen meetbare stralingsdosis voor werknemers heeft kunnen veroorzaken. In de installatie te La Hague brak in april 1980 een brand uit in een transformator. Hieraan is in de Tweede Kamer aandacht besteed naar aanleiding van vragen ter zake door de kamerleden Jansen en Zijlstra (Handelingen Tweede Kamer 24 april 1980, nr. 24, blz. 4479-4480 en stuk 15800, XVII, nr. 67). Naar aanleiding van een brand in een grafietopslagsilo in januari van dit jaar zijn eveneens vragen gesteld in deze kamer door de leden Toussaint en Zijlstra (20 januari brief nr. 2808105320). Eerstgenoemde brand had geen enkele radiologische consequentie, terwijl bij de tweede brand één werknemer een stralingsdosis ontvangen heeft ter grootte van de maximaal toelaatbare dosis (Nucleonics Week 15 January 1981). 121 In het kader van het z.g. Nucleaire Drieluik, het communautair actieplan inzake radioactieve afvalstoffen, opwerking en snelle kweekreactoren is door de Europese Ministerraad op 18 februari 1980 tevens een Raadgevend Comité ad hoc inzake opwerking van bestraalde splijtstofelementen opgericht. De taak van het comité is een analyse te maken van de situatie ten aanzien van opwerking en interimopslag van bestraalde splijtstoffen in de Gemeenschap. Vanuit economisch oogpunt wordt hierin de bestaande industriële situatie betrokken en wordt bezien in hoeverre, mede in relatie tot de situatie in landen met een klein nucleair programma, internationale samenwerking dienstig kan zijn. Verwacht mag worden dat de resultaten van het rapport in het najaar van 1981 beschikbaar zullen zijn.
Tweede Kamer, zitting 1981, 15 802, nr. 38
41
122 Bij de keuze voor al dan niet opwerken spelen een aantal factoren een rol. Onderstaand zijn er enige genoemd. - Economische factoren. Zoals uit bijlage 10 van de Energienota blijkt is de opwerkingscyclus goedkoper dan de wegwerpcyclus. De bijdrage aan de kWh-prijs van de beide cycli is respectievelijk 1,68 en 1,77 cent voor een 931 MWe centrale met een capaciteitsfactor van 65%. Bovendien zal, als gekozen wordt voor de opwerkingscyclus, het netto-splijtstofverbruik in de toekomst lager zijn, waardoor de splijtstof minder schaars wordt. - Ecologische factoren. In de opwerkingscyclus worden plutonium en uranium afgescheiden. Hierdoor is de radiotoxiciteit van het afval van de opwerkingscyclus lager dan in geval van een wegwerpcyclus. Bovendien wordt het afval verwerkt tot een vorm die geschikt is voor een definitieve opslag. - Non-proliferatiefactoren. Door het plutonium af te scheiden kan in een later stadium van het afval geen misbruik worden gemaakt. - Ervaringsfactoren. Er is ervaring met het opwerken van bestraalde splijtstof en het verglazen van het kernsplijtingsafval. Frankrijk zal beide processen op commerciële schaal gaan bedrijven. Daarentegen is er voor zover bekend nog geen procestechnische ervaring met het inkapselen van bestraalde splijtstofelementen ten behoeve van een definitieve opberging opgedaan. De waarde van het natuurlijk uranium en het splijtbare plutonium waarmee in de Energienota, deel 3, gerekend is, bedraagt respectievelijk f 190 per kilogram en f 30,20 per gram. Hierbij moet in aanmerking worden genomen dat natuurlijk uranium slechts voor circa 0,7% uit splijtbaar uranium (235 U) bestaat. 123 Technisch is men in staat een reactor op ieder moment na stillegging te ontmantelen. Naarmate de wachttijd na stillegging korter is, zal men daarbij meer gebruik moeten maken van afstandsbediende technieken en van stralingsafscherming, In de eerste tien jaar na stillegging van een reactor wordt het stralingsniveau van geactiveerde componenten voornamelijk bepaald door Fe-55 en Co-60. In de daaropvolgende periode van 10 tot 30 jaar na stillegging zijn Co-60 en Ni-63 de bepalende nucliden. Na deze periode speelt de weinig doordringende/3-straling van Ni-63 de belangrijkste rol. Ook brengt een kortere wachttijd een grotere te verwerken hoeveelheid radioactief afval met zich mee, omdat de kortlevende nucliden nog niet voldoende vervallen zijn. Op grond van deze redenering is een wachttijd van circa 30 jaar de meest waarschijnlijke. Andere factoren echter, zoals bij voorbeeld een nieuwe bestemming van het reactorterrein, kunnen de werkelijke wachtperiode bekorten of verlengen. 124a Er is niet precies aangegeven welke AlF-studie bedoeld wordt. Uit een voor dit onderwerp niet zo recent AlF-rapport (AIF-NESP-009; 1976) komen geen duidelijke richtlijnen voor minimaalVereiste afkoeltijden naar voren. Recentere studies, verricht ten behoeve van de NRC (NUREG-0586 uit 1981, NUREG/CR-069 uit 1980 en NUREG/CR-0130 uit 1978) onderzochten de gevolgen van ontmanteling in afhankelijkheid van afkoeltijd. Daaruit blijkt dat weinig voordeel behaald kan worden uit langere wachttijden dan 30 jaar (zie ook antwoord 123). 124b Voor de centrales te Lingen, Gundremmingen en Niederraichbach b e d r a a q t de minimale afkoeltijd op technische gronden 1 jaar. De mogelijkheid om daarna over te gaan tot ontmanteling is afhankelijk van het realiseren van een definitieve bergplaats voor radioactief afval in Duitsland. De centrale te
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
42
Lingen is reeds meer dan 1 jaar buiten gebruik, zodat praktisch gezien ontmanteling plaats kan vinden, zodra een bergplaats beschikbaar is; voor deze centrale is bepaald dat ontmanteling in ieder geval binnen 30 jaar na stillegging moet plaatsvinden. 125 Bij een ontmanteling van een kernenergiecentrale kunnen de volgende belangrijke aspecten onderscheiden worden: organisatie, bewaking van de stroom aan radioactieve materialen, ontmantelingsconcepten en technieken, controle op dosisbelasting, conditionering van afval. Ervaring op deze punten bij kleine installaties en analyse ervan geven de overtuiging dat bij toepassing op grotere installaties geen nieuwe problemen zullen ontstaan. Zoals ook reeds in het antwoord op vraag 124 werd vermeld, zijn te verwachten dosisbelastingen niet wezenlijk anders dan die verbonden aan normaal reactorbedrijf. De hoeveelheden materiaal zijn vanzelfsprekend aanzienlijk groter maar in absolute zin toch nog steeds beperkt. 126 De hoeveelheden radioactief materiaal, die in de TESIN-studie worden genoemd als ontmantelingsafval, zijn ontleend aan een tabel uit een rapport van de United States Energy Research & Development Administration: ERDA-76-43, deel 1 (mei 1978). In dat rapport werd erkend, dat de gegevens berustten op beperkte informatie. Men sprak de verwachting uit, dat bij de toenemende aandacht voor de ontmantelingsproblematiek die informatie snel zou worden aangevuld. Echter houdt dit wel in dat de gegevens in het ERDA-rapport niet als maatgevend moeten worden beschouwd. Bovendien gaat het om indicatieve schattingen: alleen in actuele situaties kunnen nauwkeurige hoeveelheden worden bepaald. In een recent verschenen rapport, NUREG 0586 (januari 1981) worden beter gefundeerde gegevens verstrekt. Volgens dit rapport is het volume van het radioactief ontmantelingsafval 4 jaar na stillegging van de reactor 17 900 m 3 voor een DWR en 18900 m 3 voor een PWR. Om te zien hoe deze hoeveelheden zich verhouden tot de 1100 m 3 radioactief afval zoals in de Nota Energiebeleid, deel 3, is geïndiceerd is het zinvol de volgende tabel te bekijken. Deze tabel betreft de hoeveelheden afval die volgens schatting in een Duitse studie (gepresenteerd door dr. G. Watzel en anderen in de Proc. ANS-meeting on Decommissioning and Decontamination, september 1979) bij de afbraak van de Biblis-A centrale moeten worden verwerkt. Gewicht (ton) Drukvat
Volume (m 3 )
580 164
74 21
Inwendige afscherming
1312
570
Primair systeem a. Stoomgenerator b. Drukhouder c. Pompen d. Pijpen
1870 170 200 150
226 22 25 19
Hulpsystemen
3265
416
Activiteit (Bq) 1,6.10 1 4 2x1017 4x10"
7.1013
1,4.1013
Volume na verwerking (m 3 ) 296 124 1140
3767 88 500 127 5078
Deze afbraak zou plaatsvinden ongeveer 30 tot 50 jaar na stillegging. Uit de tweede kolom blijkt een totaal van 1373 m 3 voor het volume van het radioactieve afval. Omdat Biblis-A een DWR is met een vermogen van 1205 MWe, kan worden gesteld dat de overeenkomst met de getallen in de Nota Energiebeleid, deel 3, goed is. Opmerkelijk is overigens de laatste kolom van de tabel: er is een sterke volumevermeerdering voor het afval na de verwer-
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
43
king, namelijk tot 11 120 m 3 . Gelet op de tijd na de stillegging stemt deze hoeveelheid (na 30 tot 50 jaar) goed overeen met die genoemd in NUREG 0586 (na4jaar). Als conclusie kan worden gesteld, dat er ten aanzien van de volumina geen discrepanties bestaan,maar dat het volume van het radioactieve ontmantelingsafval afhangt van de staat van verwerking. 127 Een proeffabriek werd in Marcoule gebouwd in 1969 (PIVER plant) en was gedurende 3 jaar in werking. In die periode werd 12 ton afvalglas geproduceerd met 5x106 Ci splijtingsprodukten. Het betrof hier bestraalde splijtstof van gasgekoelde reactoren. Tot de bouw van een industriële verglazingsfabriek werd in 1972 besloten; de daadwerkelijke bouw begon in 1974. In 1977 werd begonnen met proefdraaien met inactief materiaal en in juli 1978 werd met actief materiaal gestart. De capaciteit van de fabriek is ± 30 m 3 glas per jaar ofwel 130-150 m 3 splijtingsprodukt oplossing meteen activiteit van circa 106 Ci/m 3 . In Marcoule is tot nog toe alleen bestraalde splijtstof van gasgekoelde reactoren opgewerkt. Voor het verglazingsproces is het echter niet van wezenlijk belang of de geconcentreerde splijtingsproduktoplossing afkomstig is van bestraalde gasgekoelde reactorsplijtstof of van bestraalde licht-water reactorsplijtstof. Voor zover bekend hebben zich in het bedrijf geen noemenswaardige incidenten voorgedaan. In Frankrijk wordt op dit moment niet op een andere plaats op industriële schaal verglaasd. In de opwerkingsfabriekte La Hague heeft men bestraalde licht-water reactorsplijtstof opgewerkt. Hier is een industriële verglazingsfabriek in aanbouw. 128 Tot nu toe worden bestraalde splijtstofelementen öf ter opwerking weggezonden óf opgeslagen in een tijdelijke, natte of droge opslagfaciliteit in afwachting van de uiteindelijke beslissing om de elementen alsnog ter opwerking weg te zenden of om over te gaan tot definitieve opslag van de elementen. 129 Wanneer opgebrande splijtstofelementen definitief in geologische formaties worden opgeborgen, zal men na enige tientallen jaren via een mijnbouwkundige operatie en een scheidingsprocedé het plutonium terug kunnen winnen. Vanuit non-proliferatie-oogpunt is dit een weinig aantrekkelijke gedachte. Een Pu-depot is niet bestemd voor de definitieve opslag, doch doet dienst als een tussenopslag. Het Pu zal uiteindelijk weer gebruikt worden voor de vervaardiging van splijtstofelementen en opgebrand worden. Zoals bekend streeft de Regering ernaar dergelijke Pu-depots onder internationaal toezicht te doen plaatsen via een Internationaal Plutoniumopslag Systeem Regime. 130 De kritiek op het gebruik van het begrip Relatief Radiotoxisch Risico (RRR) richt zich in wezen teqen een te sterke accentuering van de betekenis van dit begrip als kwantitatieve risico-parameter. Ondergetekenden zijn van mening dat deze kritiek als waarschuwing tegen een dergelijk gebruik niet geheel ten onrechte is. De wegen waarlangs radionucliden de biosfeer kunnen bereiken zullen immers voor ieder van deze radionucliden verschillend zijn, afhankelijk van hun chemische en fysische eigenschappen, van concentratiemechanismen alsmede van de mate waarin zij zijn geïmmoboliseerd. Niettemin achten ondergetekenden het RRR een waardevol begrip in die zin dat het de radiotoxiciteit van kernsplijtingsafval in perspectief trachtte brengen met de van nature voorkomende radioactiviteit en met name met het uraniumerts waaruit het is ontstaan.
Tweede Kamer, zitting 1981,15802, nr. 38
44
De auteur van het artikel waarin het RRR voor het eerst is geïntroduceerd beschouwt het begrip, zoals hij zelf in zijn dupliek op genoemde kritiek verklaart, die eveneens in het juli/augustus-nummer van Atoomenergie en haar toepassingen van 1974 is gepubliceerd, dan ook uitsluitend als een graadmeter voor het radiotoxische risico, dus in een eerste benadering als een kwalitatieve parameter. 131 In Japan is veel onderzoek verricht - met name hogedrukproeven - naar de kwaliteitseisen die aan te dumpen vaten afval gesteld moeten worden. De resultaten van dit onderzoek hebben mede de basis gevormd bij het opstellen van de «Guidelines for sea disposal packages of radioactive waste». Bij de verwerking en verpakking van het afval worden deze Guidelines als minimumnormen gehanteerd. Er is onderzoek verricht naar de condities waarin vaten met afval verkeren die in de vijftiger jaren door de VS zijn gedumpt. De resultaten van dit onderzoek wijzen erop dat corrosie van de vaten zeer langzaam verloopt (levensduur van 25 tot 37 jaar) en dat de betonafscherming in de orde van 100 jaar intact blijft. Tevens is uit dit onderzoek gebleken dat drukbestendigheid de belangrijkste parameter bij het ontwerp van de dumpvaten is. De resultaten van dit onderzoek zijn eveneens in beschouwing genomen bij het opstellen van voornoemde «Guidelines». 132 Gesteld kan worden dat verreweg de meeste kritiek op ondergrondse opslag van KSA op te weinig wetenschappelijke argumenten is gebaseerd. In het algemeen heerst in technisch-wetenschappelijke kring de mening dat opslag van KSA, met name in zoutkoepels, op een voor de huidige en toekomstige generaties veilige manier kan geschieden. De barriérewerking van geologische formaties zorgt in eerste instantie voor de isolatie van de biosfeer. Het uitwerken van nadere veiligheidsvoorzieningen wordt hierbij als een technische opgave gezien. De kritiek die op de ICK-studie is uitgeoefend richt zich vrijwel geheel op detailkwesties en weerlegt niet dat in principe berging in zoutkoepels mogelijk is. Ook de resultaten van de INFCE-studie, betreffende de opslag van radioactief afval, tonen aan dat de aannames van de ICKstudie in veiligheidstechnische zin als zeer conservatief, dat wil zeggen aan de veilige kant, dienen te worden beschouwd. 133 Het feit dat voor natte opslag minder ruimte nodig is dan voor droge opslag is op zich geen voldoende aanleiding om aan natte opslag de voorkeur te geven boven droge opslag. Afweging zal moeten plaatsvinden op basis van factoren als: eisen met betrekking tot afscherming van straling, bedrijfszekerheid, noodvoorzieningen en voorzieningen tegen uitwendige invloeden. 134 In Nederland bestaat als subcommissie van de Beleidscommissie lntegraal Landelijk Onderzoek Nucleair Afval (ILONA) een interdepartementale commissie waarin tevens deskundigen van onderzoekinstellingen zitting hebben. De commissie zal ter bestudering van interimopslag via een studieopdracht nagaan in hoeverre er in Nederland technische mogelijkheden zijn voor interimopslag van bestraalde splijtstofelementen c.q. KSA. Aan bepaalde lokaties wordt op dit moment nog niet gedacht. Er wordt naar gestreefd dat dit jaar nog de eerste voorlopige resultaten bekend worden. In internationaal verband participeert Nederland in de lAEA-werkgroep International Spent Fuel Management (ISFM). Deze werkgroep behandelt de technische en procedurele kwesties betreffende internationale interimopslag van bestraalde elementen. Er is in juli 1980 een werkprogramma opge-
Tweede Kamer, zitting 1981, 15 802, nr. 38
45
steld. Hoeveel tijd met de uitvoering daarvan is gemoeid hangt onder meer af van de vraag welke detailstudies nog verricht moeten worden. Gerekend moet worden dat de werkzaamheden zeker nog twee jaar zullen vergen. 135 Het in paragraaf 6.2.1 beschrevene geldt in principe ook voor een kweekreactor. Zoals in voetnoot drie van deze paragraaf vermeld werd, zou met een lichtwaterreactor, indien men daarop uit zou zijn, zogenaamd schoon plutonium (Pu 239) geproduceerd kunnen worden. Dergelijk plutonium wordt evenwel ook in de kweekzones van een kweekreactor gevormd. Derhalve dient controle door het IAEA plaats te vinden op alle splijtstofhandelingen van beide reactorsystemen, ook al zijn deze reactoren primair voor de opwekking van elektriciteit ontwikkeld. De conclusies van deze paragraaf zijn onverkort geldig voor kweekreactoren. Deze conclusies luiden: - nucleair explosief materiaal kan gemakkelijker en goedkoper langs andere weg worden geproduceerd; - het bezit van kerncentrales is een onvoldoende voorwaarde voor het kunnen produceren van kernwapens; - de technologische kennis is doorslaggevend in een programma gericht op de produktie van een kernwapen. 136 Om voor de hand liggende redenen wordt zowel in ons land als in andere landen terughoudendheid betracht ten aanzien van het verstrekken van gegevens over de fysieke beveiliging van kerninstallaties, zodat waar het de Nederlandse situatie betreft volstaan moet worden met hetgeen in deel III van de Energienota reeds over deze materie is medegedeeld. Over informatie met betrekking tot de situatie in de VS beschikken wij niet. 137 In de pers zijn in de loop der tijden verschillende berichten verschenen over mogelijke diefstal van uranium. Slechts ten aanzien van de vervreenv ding van omstreeks 200 ton natuurlijk uranium bestaat een redelijke mate van zekerheid. Dit uranium verdween tijdens het transport tussen België en Italië. Over andere vervreemdingen is ondergetekenden niets concreets bekend. 138 Voor zover bekend zijn er geen publikaties van atoomgeleerden die zouden aantonen dat een talentvolle student in staat zou zijn een kernexplosief te vervaardigen. Een theoretisch ontwerp is heel wat anders dan het werkelijk vervaardigen van zo'n explosief. In de nota is Sacharov aangehaald als gezaghebbende bron vanwege onder meer zijn betrokkenheid bij Russische kernwapenprogramma's. Op deze grond is gemeend waarde te moeten hechten aan de door Sacharov gemaakte vergelijking. 139 Ten aanzien van ontvreemding of vermissing van plutonium beschikken ondergetekenden niet over concrete gegevens. 140 De opvatting dat het meewegen van de rol van sociaal-psychologische gevoelens in de besluitvorming over de eventuele toepassing van kernenergie impliceert dat in die besluitvorming onvergelijkbare invalshoeken mede in beschouwing moeten worden genomen acht de Regering op zich juist. Overigens zijn dergelijke afwegingsproblemen niet uniek voor de besluitvorming ten aanzien van kernenergie. Ook op tal van andere beleidsgebie-
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
46
den is vaak niet te vermijden dat belangen moeten worden afgewogen waarvan het onmogelijk is de relatieve waarde exact te bepalen. Elke overheid ziet zich bij herhaling voor een dergelijke opgave gesteld. Omdat pasklare antwoorden ontbreken, heeft de Regering ten aanzien van het toekomstige beleid inzake de toepassing van kernenergie, juist ook vanwege de in het geding zijnde sociaal-psychologische gevoelens, een maatschappelijke discussie tot element van de besluitvorming gemaakt. 141 Abusievelijk is in de gedrukte versie van deel 3 op blz. 192, tweede regel vanonder, het getal 9,2% vermeld Zoals in de vraag terecht werd verondersteld dient hier 0,2% te worden gelezen. 142a en 142b De bestrijding van C02-uitworpen is niet doenlijk, omdat met de best denkbare (maar nog niet beschikbare) technieken het merendeel van de opgewekte energie nodig zou zijn om de CO2 op te vangen en op te slaan. Dit blijkt o.a. uit de resultaten van de International Workshop on Energy-Climate Interactions in Munster (3-7 maart 1980) en de studie «Carbon Dioxide Effects Research and Assessment Program». 8 In deze studie wordt naast de mogelijkheden om CO2 te vangen om in hanteerbare vorm weer vrij te maken tevens bezien hoe CO2 hergebruikt of verwijderd kan worden. Van alle mogelijkheden lijkt de best toepasbare de absorptie van CO2 uit schoorsteengassen met behulp van een absorptiemiddel zoals monoethanolamine. Na regeneratie kan het CO2 worden verwijderd door het op grote diepte in de oceaan te brengen (de gevolgen daarvan zijn overigens nog niet bestudeerd). De schatting is dat bij een verwijdering van 50% van het CO2 uit de rookgassen de efficiëntie van bij voorbeeld een conventionele kolencentrale zou dalen van 34% tot zo'n 25%. De kosten per kWh zouden verdubbelen. Voor een verwijdering van 90% van het CO2 zou de efficiëntie dalen tot een waarde tussen 15% en 6%, terwijl de kosten voor de opgewekte stroom zouden toenemen met een factor tussen 4 en 7.
143 In par. 13.5.2.1 van de Nota Energiebeleid deel 3/Brandstofinzet centrales is nader ingegaan op het beleid tot waarborging van de geschiktheid van vestigingsplaatsen voor kerncentrales voor wat betreft de bevolkingsdichtheid. 144 Bij de wegwerpcyclus wordt geen gebruik gemaakt van het gekweekte plutonium en het uraanisotoop U-238 dat in de kweekreactor als uitgangsmateriaal dient voor het kweken van nucleaire brandstof. Met een bepaalde hoeveelheid uraan als uitgangspunt kan dus in een cyclus gebaseerd op de snelle kweekreactor aanzienlijk meer elektriciteit worden geproduceerd dan in een wegwerpcyclus. Hieruit volgt dat de consequenties voor de omgeving per eenheid geproduceerde elektrische energie het grootst zijn voor de wegwerpcyclus. 145 De context waarin deze uitspraak is gedaan, is die van het risico van een ongeval dat gevolgen heeft voor de omgeving. Bij het bedrijven van een kernenergiecentrale hanteert men een grotere geconcentreerde energie-inhoud dan bij de uraniumwinning, het opslaan van mill-tailings of het opwerken van bestraalde splijtstofelementen en daarom vormt het in genoemde context het grootste risico. 8
A. S. Albanese, M. Steinberg; Environmental Control Technology for Atmospheric Carbon Dioxide. Final Report. US Department of Energy. May 1980. DOE/EV-0079.
146 De beleidsconclusies van deel 2 en deel 3 waar het de koleninzet betreft vertonen geen verschil van benadering. De betrokken passages op blz. 211 waaruit vragensteller een dergelijk verschil meent te kunnen konstateren
Tweede Kamer, zitting 1981,15 802, nr. 38
47
hebben met name betrekking op de gevolgen van een extra koleninzet die uitgaat boven dat waartoe in Nota deel 2 werd geconcludeerd. Een dergelijke extra koleninzet welke noodzakelijk zou zijn wanneer van kernenergie zou worden afgezien, zou in z'n totaliteit onder omstandigheden aanleiding kunnen geven tot belangrijke knelputen op milieuhygiënisch en ruimtelijk gebied, maar evenzeer waar het uit het oogpunt van de voorzieningszekerheid een te eenzijdige voorzieningsstructuur betreft. Bij een te grote kolenafhankelijkheid spelen immers ook kostprijsoverwegingen een grote rol, gegeven de omstandigheid dat men is overgeleverd aan de ontwikkeling van de kolenprijzen. Als voorbeeld kan gelden het kolenafvalprobleem. In deel 2 werd geconcludeerd dat bij toepassing van een aantal maatregelen en stimulansen geen onoverkomelijke problemen met de verwachte hoeveelheden kolenafval zouden hoeven te ontstaan. De eventuele extra hoeveelheid kolen zoals geschetst in deel 3 genereert een extra afvalhoeveelheid van circa 1 tot 1,5 min. ton per jaar, hetgeen een nog grotere wissel trekt op het vinden van voldoende afzetmarkten, hetzij opslagruimte voor dit afval. 147 De nota stelt dat de uiteindelijke afweging van alle factoren in politiek kader dient plaats te vinden, omdat, zoals eerder reeds gesteld (vraag 140), de relatieve waarden van de af te wegen factoren niet eenduidig zijn vastte stellen. Hierin ligt besloten dat op voorhand aan geen van die factoren een doorslaggevende betekenis voor de besluitvorming kan en mag worden toegerekend. 148 De Regering heeft in de Nota deel 3 nergens gesteld dat de verdere toepassing van kernenergie in Nederland onafhankelijk van het buitenland zou kunnen geschieden. Wel is gepoogd, o.m. in hoofdstuk 9, aan te tonen dat door het uitsluitende gebruik van de andere thans beschikbare brandstof welke voor de elektriciteitsproduktie als alternatief voor olie en gas aangewend kan worden, t.w. kolen, de voorzieningszekerheid onvoldoende gegarandeerd kan worden. De toepassing van kernenergie naast die van kolen zal deze voorzieningszekerheid vergroten doordat de afhankelijkheid van derden zowel in technische als in politieke zin meer gespreid zal kunnen worden. Zonder daarop al te uitvoerig in te gaan kan, waar het de splijtstofcyclus betreft, gewezen worden op de mogelijke uraniumleveranties uit NoordAmerika, Australië, Niger, de Sovjet-Unie en eventueel West-Europa; waar het de fabricage van elementen betreft op Noord-Amerika, alsmede op een aantal Westeuropese landen; waar het de verrijking betreft is - zoals bekend - in Nederland commerciële capaciteit aanwezig; waar het de eventuele opwerking betreft kan thans gedacht worden aan het VK en Frankrijk en voor de toekomst waarschijnlijk aan België en de BRD en mogelijk andere landen. Daarnaast dient er ook op gewezen te worden dat gezien de relatief zeer geringe volumina en dus de mogelijkheid voor grote verbruiksperioden voorraad aan te houden, alsmede gezien de weinig gecompliceerde transportstromen de flexibiliteit in deze voorziening een extra dimensie toevoegt aan de energie-onafhankelijkheid. Het is o.m. om deze redenen dat in par. 9.5 geconcludeerd werd dat uit energiepolitieke overwegingen uitbreiding van het kernenergievermogen sterkte prefereren is. 149 De planning van te bouwen vermogen in de openbare sector zal regelmatig moeten worden afgestemd op feitelijke ontwikkelingen en de meest actuele inzichten in de toekomst. De ontwikkeling van gedecentraliseerd vermogen zal bij deze evaluatie zeker een rol spelen. Het advies van de Commissie WKK heeft echter geen gevolgen voor de in deze nota veronderstelde planningsschema's; de door de commissie verwachte ontwikkeling van WKK sluit in belangrijke mate aan met de in deel 3 gehanteerde prognoses terzake.
Tweede Kamer, zitting 1981,15802, nr. 38
48
150a en 150b De gegevens die ten grondslag liggen aan de verwachting dat de ontmantelingskosten 10% van de constructiekosten van een kerncentrale bedragen zijn weergegeven in bijlage 10.1 van de Nota Energiebeleid (blz. 424). De daar aangehaalde studie, alsmede andere gezaghebbende studies, zoals met name weergegeven in het verslag van een IAEA/NEA symposium uit 1978 (Decommissioning of nuclearfacilities, IAEA 1979) komen alle rond de in de nota aangegeven raming uit. De geraamde ontmantelingskosten van de kerncentrales in Niederaichbach, Lingen, Gundremmingen en Indian Point-1 zijn, voor zover bekend, niet gepubliceerd. Voor de ontmanteling van de Duitse centrales is een speciale firma, Nuklear-Ingenieur-Service GmbH (NIS) opgericht. Deze firma schat op basis van de voorbereidingen die getroffen zijn voor de ontmanteling van bovenstaande Duitse centrales dat de complete afbraak van een moderne 1300 MWe reactor ongeveer f 220 min. zal kosten (Nuclear News, januari 1981). Dit betekent dat deze raming van de ontmantelingskosten uitkomt op minder dan 10% van de investeringskosten. 151 De op blz. 238 genoemde Britse studie bevat slechts informatie over de capaciteitsfactor van kerncentrales. Een integrale vergelijking van capaciteitsfactoren van kolen- en kerncentrales in 1978 in de VS is gemaakt in het tijdschrift «Atomwirtschaft», december 1979, blz. 602-604. De capaciteitsfactor, als maatstaf voor de elektriciteitsproduktie in relatie tot het theoretisch maximum, van de kerncentrales in de VS was dat jaar 68%, die van kolencentrales 55%. Daarbij is van belang erop te wijzen dat deze capaciteitsfactor van Amerikaanse drukwaterreactoren de eerste 12 jaar van bedrijf op blijkt te lopen van ca. 60% tot boven de 80% (Power Engineering, oktober 1980). De beschikbaarheidsfactoren, zijnde een maatstaf voor de bedrijfszekerheid, waren aanzienlijk hoger en wel resp. 76,6% en 77,5% voor kerncentrales resp. kolencentrales. 152 Voor een overzicht van de levensduur van de kerncentrales, die thans in bedrijf zijn, dan wel buiten bedrijf zijn gesteld, wordt verwezen naar het tijdschrift Nuclear Engineering International, supplement July/August 1980, blz. 64 t/m 71, dat als bijlage hierbij gaat. Tevens bevat dit overzicht grafische informatie over de bouwtijd en de beschikbaarheid van de kernreactoren. Voor zover bekend zijn tot nu toe alleen kerncentrales gesloten die behoorden tot de categorie experimentele installatie of prototypen. Een uitzondering hierop vormen de kerncentrales te Gundremmingen en Lingen. Deze centrales die in de categorie demonstratiereactoren vallen en die in resp. 1966 en 1968 in bedrijf zijn genomen, kunnen niet voldoen aan nieuw te stellen veiligheidseisen (Atomwirtschaft, april 1980).
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
49
Bijlage 152
Planned Pakistan ^///j
Contracted Argentina
kV\\\l
Under constructie
E
Netherlands
In operation South Korea
^
India
£S
Bulgaria
Czechoslovakia
West German
^
o O Spain
v""""m<«««M
o France
E^S BS2 K\\\\\\\^
I ! 3
N\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\<^
m
U.S.S.R.
\6Ó6666Ö^5666666^^^
NSNSNS\S.S;
2
Finland
Taiwan
Italy
Belgium
Japan
@
m ^^sssssss
East German
Switzerland
Sweden
U.S.A. Canada
KWWWWV
zzss _l
11
I
1
1
U.K.
L-
o o
8
in
in
o
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
50
Progress Schedules
Scheduled
0
0
Actuat Initial announcement
X
Start of construction
•
Cnticality
•
F uit power
A
Schedule*
'''~
KEY
Actual Design and construction
Major shutdown
Commissionino, <^*' Commercial operation
j ^ ™
Detail not available Closedown/ cancelled
#
NUCLEAR ENGINEERING INTERNATIONAL
Tweede Kamer, zitting 1981, 15 802, nr. 38
51
RefNo. Power station MWIe) net 076 077 078 079 080 081 082 083 084 085
CH H D B NL B IN B US F £ F US S SU
P G B H P
1Lucens Lingen, KWL1 Oodewaatd. GKN Taiapui 1 & 2 Fayettville. SEFOR José Cabrera, Zonta 1 Si LaurentdesEaux' Oyslet Cieek 1 Vlarviken Novovotoneih 2
9 256 51 6 404 20 1532 487 650 130 365
086 087 088 089 090
J B CH P US B US P J P
Tsuruga Be/nau 1 NineMilePomtl Ftobert E Ginna 1 Mihama 1
091 092 093 094 095
USB D B F G J B SU F
Dresden 2 809 Grosswelzbeim. HDR 25 St LaurenldesEaux; 516 Fukusbima Danchi 1 439 12
096 US 097 US 098 US 099 C 100E
P Pom! Beach 1 P H B Robinson2 B MiAstOM 1 H Pickenng A1 8r 2 B Santa Maria de Gatoii i
101 GBG
Wylfa
103 US B Dresden 3 104 SU P Novovoronezh 3 & 4 105 US P Surry 1 106 107 108 109 110
S US P US CH
B P H B B
Oskarshamn 1 Palisades Kanupp QuadCitiesl Mubleberq
111 US B Pilgrim 1 112 C H Gentilly 1 1 1 3 D F Karlsruhe. KNK 114 US B Quad Ciltes 2 115 CH P Wurgassen. KKW Pickenng 3 & 4 Stade. KKS Bugev 1 Mihama 2
116 D 117 C 118D 119 F 120 J
B H P G P
121 E
G Vandellos
62
m *
3
•
•
•
x—
——O
X
-
X— _•
Niederaichbach Peach Bottom 2 Browns Ferry 1 Cooper Prairie Isiand 1
Kewaunee P NSMutsu
141 US P
142 J
,
$
1
—
640 515x2 630 545 470
•
1
«_
.'••
•
Jf-B
X
»
C>*1
»
—m—
146 147 148 149 150
A US OU J US
H B P B B
151 152 153 154 155
USB Edwin 1 Hatch 1 D P BiUitA USP Zion2 USP Fort Calhoun 1 B P Doell
156 1Ó7 158 159
F F IJS P S B USP
Atucha Browns Ferry 2
B
Nordl-1
Fukushima Oatichi 2 Peach Bottom 3
Phenii Oconee 3 Rmghals 1 Arkansas Nuciear 1 1
i
1
i
ar-m r<s
a
•
—o—•
I I
i l i
I I I I
V
— m —
—
-m
3
—— -m -m 0
X—
:IB
•
X
62
63
64
65
66
67
i
m
•
<—•< _•«
* . A
•m
I
I
I
Tit
_p X—
I I I I
B
1
1
X+—
233 886 762 850
•••
•
zs • • • • • • •
«f < d
*
822 1146 1040 457 392 5
1
I
1
1
m-
•— X- • X-
•
•
MB1 1 1 II 1 1 1 I I I
•••• i i l • 1
31
i
1
i •
••*
0
X
X—
•
1 11
1 !••
III
t
•^
•
o •a
~m
•
-. mi.Mmi * n — I I a i •••••• ' »
i l i tl
<*W
—O
•
319 1067 420 760 1035
I BBl
i i
I I
• •
1
1 mmm
i
Z2*l E3K 1 SKI l l l l
• r v —a
48 820
II
••1 1
III
1
i
l__
H l • nnKK
1
V
144 SU G Bihbin. Chukotka 145 US P Three Mile Isiand 1
i
•u
i 1 Ül t l M l
•«
X-»
•
1
1
»i
•
X
«
1
••
1
C9I
O^ •
540
i
i
i i
•>
jfc— • —
•
•
O-rt
x— •
X—
•••• z •• •
*
•—
i
1
'."
Xr-m-
100 1051 1067 778 530
• 1^
I I I •=
—«-
»
i
I I I I I i • i 1•
••
*—
•
1 II 1 1 1
O»
x-
•
.=. I
o
x-
725 450 820
•
22 •É2
ft
O — *
4J|
„j.n.igin
mx • •• •i •i •i
rO
X
• •
II
• .
ju i^irtr., .ftnr
» -m
•
\=
~ $ ~
SST II
x-^ — x-
II 1
l l l l
Lij
- j —
• i
x- m x- i • x— «O x —
i
•
o
fe
i
Sn •
0
X—
—a
• •
1
_ ^ - | -
-0—TT
h».—-
i
1 1 1 11 I I I I 1 1 lil • •1 1 I I• •I B 1H • l i i ^ H • • § • ! 11 • • ES 1 ESC I I • 1 1 = * E• S• t• • 11 1 1 • • • •o—C til • • • • ••••l il ïf
—a
•fl—
•••
i
I I I
1•1
X—
—s—
••
•
II
I I
••
*— x-
79
78
1
::/. ,, /
•
77
76
75
•••>
•
E
M
X— X
•
i r
*
X
74
=
•
655 250 18 809
—*a
,
Ie
X- •
•
—j—*
Ir— —•— •
X-o-
•
•
>-J
*-*
•
1 —0
•••
x-
440 822 125 809 320
.
•
X —•—
X—
>
m
o
1
•
73
••• •
*—
72
71
70
y.
•_ —•
Raiasthan 1 & 2 0 H US B US B USB US P
69
68
*•
-m
X
136 137 138 139 140
67
.
809 820 806
825 112 886 864 822
132 USP Tuikey Point 4 133 NL P Borssele, KC8 134 SU P Kola 1 & 2
•
x—
840
126 127 128 129 130
Maine Yankee Bohunice 1 Oconee 1 Indian Point 2 Surry 2
66
497 707 664 515x2 440
122 USP Turkey Point 3 123 USB Vermont Yankee 124 USP PomtBeach2 P H P P P
65
o_
340 350 625 470 320
«80 725 514 497
US CZ US US US
64
63
x— _
••••• 1 ••• 1
~
•1
I I I
••
- W * —-fjw"4--.->•—^
\
1
• ' .
•
f !
—k x— •> 68 69 70
71
72
73
74 | 7 5 | 7 6 | 77 78
79
July August Supplement 1980
Tweede Kamerzitting 1981, 15 802, nr. 38
52
Tweede Kamer, zitting 1981, 15 802, nr. 38
53
July August Supplement 1980
67
T w e e d e Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
54
UT)
£
oo co
?!
I
co
!
\1
IJ j
! 11
1
T E 1 "f
CO »
00
'
.
ï J _ AA S ï* .4 ; AL _ T}T JT B
„..LI—V- ^m L-L.J':...i ' i g Q a s i i . „t.. '.j?.4k i4i.ü!!.. iJ_ï L.T |Tï i!T j T T J j 1, i i i i! ïlAiii! f ttTTTTTlt", if f TTtir . 8
1 7
|MT^
' '
i i
i~-
!:i ' • i _ 9 i; * 00 I ! * f l I T l S ? l | 1 j isüiigii_iSö_ ! '1• 1 1 1 1 TiTTTTtj | | | B i OO en
T
s
. f l ~ 4-U- i-j
V
1
s T
1 ' ° Y Y 1 1 1fl«N
§' s
Illllllll
T_i__L_i
+
,
I I I '
ti
i
_ '
I
£
4 - 1 ^ 1 4-J-
1 1 TT 1 T
*
+TT+ | t
**
je
11
ii
B
CS
r». x T ff
V T
is r-»
" x xx
r*~
*
"
II ii
T
i
Tii
9
x
...ii
O
_ x
n ï,:ï 4
.; > ; *
i
ij
I
J.Je Je Je
X
<x ^
ï *..
ii
x
.
JE
II
*
K
K
i
i
*
*
X
X
V
*
X
X
JL II
**
x
X
*
5!
2
. *
CM
; t_n c o c_o _o • * CD g C Ï cv).—
§SSSJ SiSSSg 81S| SS8|
o CM O rocji
£
c_^ CD rOi_o cyi <_n
cr> c_i PM no tcco
X
o * J 9 ) o co c^> N i i > i — 10 M OO o . CD co I M O . .—
..
I
! | 8 | ggSBS s § " i l . l ~ l | p i p
I ~
~
-
s
s
BSSSIÜIli
"
CH J US C 331 332 333 334
B B P H
US B US P TW B US B US B 326 327 328 329 330
P P P P P B 0 F F F 321 322 323 324 325
Ref.No.
i lïliilïiljyïiiiiïï lïiiil 11 liSi! ïlïii lïJji Ifïil ïlll lilili I lï! kïï o_o.a-o.a_
a___._oo.-3
_o a . o . _o
o . _o a . o. c o . 0
o-o.
d o .
I L L Z L
a.-0-Ccaa.
o . a_ o . a . o .
ao o . a_ oo u -
o . o . _c a_
0.0.0.0.0.
0 . 0 . co a . o .
o.a.0.0.0.
o E
3 u _
„ _ „ o * u .
J
3__.3__,3
a o . S o
3
u-Eo-ata,
0 m 3 3 . . .
3333S § „ . „ „ 5
S
o
.
3
_
3
CM O
00 O) c» c
a> ro
s Q
co co
E
* 942 1067 1120 516 K 2
1093 1120 950 1254 1205
*
*
X
902 1226 880 900 920
S
....
X
s
z
Je
Je
1 0
CS
x
*
X
ï
X
g
il
_-.
r=
en
net
* ts
'"« *
<~--. - L" „ ^ ^ i ^ - . ,
X X
o
MW(e)
u D
*
X
11
X
A __ + _
"
U
00 in
ij. x
11
X
CM
A
X
...i.
*
I I .
11
*
f*. X
R
ü ü
" j II
il ii J, 1
n 11
ii
o z E
coa-coeoa.
8S8S§§g§SS
Cl)
T3 CU CU
5
RrfNo. 406 407 408 409 410
D US US US US
P B P P P
411 US P 412 TW B 4131 F 414 US P 415 US B
Power station MWte) net HanrrriKKH Mayport 1 WNP3Satsup Braidwood 2 Seabrook 1
1231 1150 1240 1120 1200
San0nofre3 Kuosheng2 Btasimone PEC North Anna 3 Rivier Bend 1
1067 951 120! 907 934
69
71
70
72
O
•
•*=3
927 1295 1285 921 5 1000
V
426 427 428 429 430
US US US US J
P B P B P
Surry 3 Black Fox 1 AlvinW Vogtlel Limerick 1 Kashiwazaki 1
900 1155 1164 1100 1067
f
431 432 433 434 435
US C IN US US
B H H B P
HartsvilleBt Pickenng B7 «• 8 Narora 1 & 2 Harlsville A2 Seabrook2
1233 516x2 220x2 1233 1200
P B P P B
MarbleHilll Hamaoka 3 North Anna 4 Shearon Harris 1 Bailly
1130 1066 907 900 644
446 447 448 449 450
E US US US 0
P P F P P
Trillo 1 Jamesport 1 Clinch RiverLMFBR WNP4Richland Vahnum B
1041 1169 350 1250 1228
451 452 453 454 455
US F US US US
P P P G P
Surry 4 Flamanville 2 MarbleHill2 St Rosalie 2t AlvinW Voglle 2
900 1285 1130 1160 1164
456 457 458 459 460
US US US BR US
B B P P B
Grand Gulf 2 Harts«illeB2 Palo Verde 2 Angra dos Reis 3 PhippsBendl
1254 1233 1270 1232 1233
461 462 463 464 465
US D US US US
B P B P G
PhippsBend2 Borken Skagit 1 Pilgnm 2 Fulton 11
1233 1230 1288 1150 1160
466 467 468 469 470
US US US US US
P P B P P
PebbleSprings 1 Tyrone 1 SNUPPS Limerick 2
1260 1100 1100
471 472 473 474 475
D US E US US
F B P B P
SNR2KalkarLMFBR Riverbend 2 Tnllo 2 Black FOK 2 CherokeeCounty 1
476 477 478 479 480
US C US US US
P Yellow Creck 1 H Bruce B7 & 8 B AllensCreekl P Greenuvood 2 P Millstone 3
0
-2'.
86
5*f
-
—rJQl
«rj r ^
_
«&. — _ 4 Cw i
X.
s
*
X
4
<5
%
x —
y.
85
84
4
gf
X
x
83
r
—o*-
X
Santillan 1 and 2' Paluel 2 Flamanville 1 Koeberg 2 Regodola
US J US US US
c
x —
B P P P
441 442 443 444 445
82
81
80 —n—
-ü
X—
E F F SA E
BiuceB5&6 Angrados Reis 2 Neupotz2(B| Karun 2
79
78
—•—
X
421 422 423 424 425
H P P P
77
x-
890 1205 1136 1150 907
C BR D IR
76
'S
US P St Lucie 21 US B Perry 2 US B Mrne Mile Point 2 US P Mayport 2 TW P Maanshan1
436 437 438 439
75
X—
416 417 418 419 420
756x2 1232 1246 900
74
73
<XÖ
_l
x
<4
ë?
w
o3(
x_
.-o4
•
^ ~ A
—o o< i a
3
*.
*»89
X
y
x
"—"Z m ^1. -r
v
y
••87 x_
0
4
0
i
V
x "
y
x
<4
x
x.
T*Ut
,
y
1
*X
_a
•
o i-
^
X£ ••87 >-86 -»>88
V
y
4
xX
^x
'
0 < A X
'
y
•CX^A
v
x
. — —
"•87 — OCA • - 9 0
X
G
x xV
=f
- — d >-87 >-89 • • 9 0
y
•
0$
y
*
x.
• • 9 0
*
" • 8 7
Central loiva iVandal ai'1770 1300 934 902 1155 1280
V
y
- —
X—
69
71
70
Actual Initial announcement
x
Start of constfuction
•
Crrticality „ Fuif power
•
c
*
72
[••90 ~ A
W fl? *-86
»X
Scheduled
o3
.
*
1285 756x2 1200 1264 1159
4
:*»-9
X
73
74
/*
*
c>
75
76
77
Scheduled
78
Oesign and conslfuction ,_-'' *-
79
80
81
82
83
84
85
86
Actual Major shutdown
Commissioning Commercial operation
<^ j
1
I
Detail not available Closedown/ cancelled
#
July August Supplement 1980
Tweede Kamer, zitting 1981, 15 802, nr. 38
56
Ref.No. Power station M W ( e ) 481 US P jreeneCountyi 482 US B Hope Cfeek 2 483 US P Sterling 1 SNUPPS 4 8 4 US P NEPlt 485 US B AlanR Barton 11 Yello»vCreek2 DarhngtonAl f, 2 488 US P PaloVerde3 489 US P Sheaton Harris 2 490 US P Callaway2 SNUPPS 486 US P 487 C
P
Davis Besse2 492 US P Perkins 1 493 US P Haven 1 494 J F MoniuFBR 495 F P Chinon BI 491 US P
P Paks3,4 Remerschen+ 498 PO P Zarnowiew 499 F P Chinon B2 500 F P Le Blayais 3.4
496 H
497 LX P
501 F
P
502 F
P
503 F
P
504 J
B
505 US P 506 J
P
507 US P 508 T W P 509 US P 510 US B 511 US P 512 US B
75
74
72 73
net
76
1212 1067 1150 1150 1200
79
78
77 —O
x— v
X-
x
Paluel 3. 4 Cruas 1.2 Cruas 3, 4 Onagawa 1 South Dadet
1295 800 880 500 1150
ïakahama 3.4 WNP5,Satsop Maanshan 2 Jamespoit 2 AlanR. Bailon 31
830 1240 907 1169 1200
#
, *EH
x-
—°*,5
rxtf
a
x-
^
.
•
|>
xj
04
,
515 C
H
516 US P 517 US P 518 US P 519 US P 520 US P 521 US P 522 US P 523 US G 524 US G 525 US G 526 US G 527 US B 528 US B 529 US B 530 US P 531 US B 532 US P 533 D
P
534 US P 535 US P 536 US P 537 US P 538 US P 539 US P 540 US P 541 US B 542 US P 543 US P 544 OD P 545 US P 546 US P 547 US P , 5 4 8 SU G
Q
1549 SU G 1550 SU P | 5 5 2 CH B 1553 CH
1
554 CH
555 US P 556 US P 557 E
ë
558 US B 559 SU P
o <
1
°4
n
u
f^H —
•
,"S«S>
<
—<xj —oeS
x- * "7*Ü7
y
Ot V
°4
*
£ oc
)
906 DouglasPoint(US|1t 1100
03
V
^•92
513 US P 514 US B
89
88
,
4
87
86
85
*
906 '1280 900 300 875 440 1247 448x2 875 92C
84
*^i
*
1285 881 «2 1270 900 1150
83
82
81
*
—0—
x—
80
Somerset 1 Darlington A 3 & 4
1200 881 i 2
Shearon Hains4 Atlantic offshore 11 Clinton 2 PebbleSpnngs 2 NEP 2+
900 1150 928 1260 1150
Somerset 21 Sears Islandt Vidallt Vidal 2f Summit 21
1200 1280 767 767 770
St. Rosalie 11 AlanR Barton4f DouglasPoinl(US|2t AlanR. Barton 21 Gieenwood 31
1160 1200 1100 1200 1264
Zimmer 2 + Cherokee 3 Isar 2 BlueHillslt Haven 21
1100 1280 1220 950 900
Atlantic offshore 21 Shearon Harris 3 Montague 1 BlueHills2t Perkins 2
1150 900 1150 950 1280
Montague 2 Perkins 3 PSEG offshore 11 Magdeburg 1, 2 PaloVeide4.5t
1150 1280 1150 440 1238
Carroll County 1 Carroll County 2 Smolensk 1.2 Chernobyl 1.2 West Ukrainian 1.2
1100 1100 1000 1000 880
Graben 1 Ruthi Verbois Portland PSEG offshore 2*
1140 900 1000 1075 1150
Ametella del Mar Chilton 2 Nikolayev 1 & 2
950 1100 2000
<4
*
feMT T !
*
¥
* -
•
*
<•••
•
90
V
*x —*
¥
#
* •
.,
v
_
v
3
|
- - t e
^"
# I-V."
Hi
•
• • 9 0
* X
-**
••92 ••93
o=2t
••94
*
°4
72
73
74
75
76
77
78
79
80
81
82
83
84
85
86
87
88
89
NUCLEAR ENGINEERING INTERNATIONAL
70
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
57
ReINo
Power station IMWIe) net
560 561 562 563 'w
D F F F !
P P P P y
Emsland Le Pellerin 1 Le Pellerin 2 Bellevillel Bellev/ille 2
MS i
P
566 567 568 569
F F F F
P P Saint Alban 1 P Saint Alban2 P Cattenom 1
570 571 572 573 574
F F F F F
P P P P P
Cattenom 2 Nogent 1 Nogent 2 Golfechl &2 Penly 1 & 2
1270 1280 1280 1300g 1300g
576 577 578 579 580
SU SU SU SU SU
P P P P G
West Ukraine 3 Kola 3 & 4 Kalinml & 2 Nikolayev 3 & 4 Ignalina 1 & 2
1000 880 2000 2000 3000
581 582 583 585 586
J B FukushimaDaini 2 J B FukushimaOaim 3 J B FukushimaDaini 4 SU G Leningrad 3 & 4 A P Atucha 2
1067 1067 1067 2000 692
587 588 589 590 591
K K F F F
1800 1992g 925 925 875
P P P P P
Kon 5 & 6 Kon 7 & 8 Graveünes 5 Gravelines6 Chinon B3
76 77 78
79 80
81 82
83 84
86 87
85
1231 1300g 1300g 1270 1270
1285 1285 1270
592 F P CtiinonB4 876 440 593 CU P Cienfuegos 594 D P RWELechwerke(KRL)2xl300g
•«£
-cxi
i-o<£ i ^
X —
FBFC - Societe Franco-Beige de Fabncation de Combustibiles (F) FEL - Fairey Engineering Ltd (UK) Fiat SpA Sezione Energia Nuclear (I) Fives - Penhoet, Ste (F) FN - Fabbncazioni Nucleari (I)
91 92
93
«è
-
k>4
o\
.TK&
12»
x—
—<x£ CX
A
'
—x—
rU»
<*& x— x—
iJ^V n
-A>
«S <X£
(Continued from page 62)
E&B - Emch & Berger (CH) Ebasco - Ebasco Services Ine (US) ECC - Engineering Construction Corp E E - T h e Enghsh Electric Co. Ltd. (UK) El - Elettronucleare Italiana (I) Electrobel - Cie Generale de Entrepnses Electriques et Industrielles SA (B) Elektrowatt Engineering Services Ltd (CH) E l i n - E l i n Union AG (O) Engema-Frankl (B) EREB - Hungarian Co for Power Plant Investment Escher-Wyss Ltd (CH) Exxon Nuclear Fuel (US) EyT - Entrecanales y Tavora (E)
89 90
•oQ
N0TES AND A6BREVIATI0NS Daniel - Daniel Construction Co DB - Dominion Bridge and Engineermg(C) DBI - Diversilied Builders Ine (US) DCM - Dumez et Chantiers Modernes (F) Demag AG (D) Dinglerwerk AG (D) Dominion Bridge Co (C) Douglas UN - Douglas United Nuclear Ine (US) Dravo Corp US)
88
FRA - Framatome (F) FRAMACECO - Framatome Aceowen (F) Fuji Electric Co. Ltd. Furukawa Electric Co. Ltd. FW - Foster Wheeler Co. (UK)
and
GA - General Atomic Corp (US) GAAA - G r o u p e m e n t A t o m i q u e Alsacienne Atlantique (F) GCMB - G r o u p e m e n t C h a n t i e r s Modernes-Ballot (F) GE - General Electric GEC - General Electric Co. (UK) GETSCO - General Electric Technical Services Co. GGA - Guit General Atomic G & H - G i b b s & HMI Ine (US) GHH - Gutehoffnungshutte Sterkrade AG Gilbert - Gilbert Associates Ine (US) GNE - General Nuclear Engineering GTM - Grands Travaux Marseille (F) Hazama Gumi Co (J) HCC - Hindustan Construction Corp (IN) Hitachi Ltd. Heavy Electricals Ltd. (IN) Hochtief AG (D) Howaldt Kiel - Howaldtwerke Hamburg und Kiel Deutsche Werft AG (D) HP - Howden-Parsons (C) HRB - Hochtemperatur-Reaktorbau GmbH (D) ICL - International Combustion Ltd IGEOSA - I n t e r n a t i o n a l General Electric Operations SA
IHI - Ishikawajima Harima Heavy Industries Co. Ltd. (J) INB - Internationale Natrium Brutreaktor Baiges. GmbH (D) I n i t e c - E m p r e s a N a c i o n a l de Ingenieria y Tecnologia (E) Interatom - Internationale Atomreaktorbau GmbH (D) ttalimplanti - Societe Italiana Impianti EpA (I) Italstrade SpA (I) Jeumont-Schnelder. Ste de Constructions Electromecaniques (F) J F P - J . F. Pritchard Co. JL - John Laing & Son Ltd. (UK) JNF - Japan Nuclear Fuel Co. J-S - Jeumont-Schneider JSW - Japan Steel Works J T - John Thompson Ltd. (UK) Kahle - Paul Kahle Rohrleitungsbau (D) Kaiser Engineers (US) Kajima Construction Co. Ltd. (J) Kawasaki Steek Corp Kerr - Kerr McGee Nuclear Corporation (US) Klockner-Werke AG (D) Kraerner Bruk (DK) KRT - Kernreaktorteile GmbH (D) KTF - Kaluga Turbine Factory (SU) Kumagal - Kumagai Gumi Co. Ltd. (J) KWU - Krattwerk Union AG (D) LD - Leavell Dravo Levivier, Sts Delattre (F) L&T - Larsen & Toubro India McAlpine. Sir Robert & Sons Ltd (UK)
MAEDA - Maeda Construction Co. Ltd. (J) MAN - Maschinenfabrik Augsburg Nurnberg AG (D) Mannesmann AG (D) MAPI - Mitsubishi Atomic Power Industries (J) Marelli. Ercole & Co SpA (I) MB - Motherwell Bridge & Engineering MELCO - Mitsubishi Electric Corp MHI - Mitsubishi Heavy Industries Mon Eng - Montreal Engineering (C) Mowlem, John & Co. Ltd. (UK) N C C - N u c l e a r Civil Constructors (UK) Nearatoom NV (NL) Neyrpic. Ets (F) NFS - Nuclear Fuel Services Ine (US) N N S - N e w p o r t News Shipbuilding Co. Noratom - Norcontrol A S (N) NUKEM - Nuklear-Chemie und Metallurgie GmbH (D) Nuovo Pignon Spa (I) OPS - Offshore Power Systems (US)
O
Parsons, C A . & Co. Ltd. (UK) PCEC-Pacific Coast Engineering Co. PCI - Power Contractors Ine (US) Pech - Pechiney (F) Pernini - Pernini Power Contractors (US) Philips - NV Philips Gloeilampenfabrieken Workspoor (NL) PKS - Peter Kiewit & Sons Co. (US) PNC - Power Reactor & Nuclear Fuel Development Corp (J) connnuea
on page 72
PublishedbylPCElectncal-Electromc Press Ltd , Dorset House, Stamford Streel. LondonSEI 9LU c IPC Business Press Ltd , 1980 Pnnted in Great Bnlam bySurrey Fine Art Press Ltd . Redhill, Surrey. Pubiication date tirst Tuesday of month CONDITIONS OF SALE AND SUPPLY This penodical is sold subject to the followmg conditions, namely that it shall not. without the wntten consent of the publishers first given. be lent. re-sold. hired out or otherwise disposed ot by way of Trade at a pnce inexcess of the recommended maximum p n c e s h o w n on the cover, and that it shall not be lent. re-sold. hired outor otherwise disposed of m a mutilated condition or in any unauthonsed cover by way of Trade or aflixed to or as part of any pubiication or advertismg, literary or pictonal matter whats oever
71
July August Supplement 1980
Tweede Kamerzitting 1981, 15802, nr. 38
58
153 De berekening van de operationele kosten van een 1200 MWe kerncentrale van 0,8 cent/kWh is gebaseerd op de onderverdeling in personeelskosten, kosten voor onderhoud en hulpstoffen en kosten voor afvalverwerking en opslag zoals aangegeven in bijlage 10.1 (m.n. tabel 10.1.5 en 10.1.6) van de Nota Energiebeleid, deel 3. 154a De veronderstellingen die ten grondslag liggen aan de berekening van de kosten voor enerzijds de opwerkingscyclus en anderzijds de wegwerpcyclus zijn uitvoerig behandeld in bijlage 10 van de Energienota, deel 3 (m.n. tabel 10.1.9 en 10.1.11). Er is bij de raming van de kosten van de opwerkingscyclus uitgegaan van de thans vastgelegde en contractueel overeengekomen kosten, 154b De kosten van de opslag van kernafval bedragen zoals uit tabel 10.1.9 van bijlage 10 van de Energienota, deel 3, en de daarbij behorende toelichting blijkt en op grond van de in de Energienota gemaakte vooronderstellingen respectievelijk f 73 en f 460 per kilogram uranium voor het afval van de opwerkingsfabriek en het kernsplijtingsafval. Beide factoren dragen slechts voor 0,17 cent bij aan de kWh-prijs, indien uitgegaan wordt van een centrale van 931 MWe en een beschikbaarheid van 65%. Deze bedragen zijn gebaseerd op de KlVI-studie uit 1977. 155 Het bureau Komanoff Energy Associates heeft een analyse gemaakt van de stijging van de investeringskosten van kerncentrales en kolencentrales in de Verenigde Staten in de periode 1971 tot 1978 en de resultaten ervan geëxtrapoleerd naar te verwachten investeringskosten in de jaren tachtig. Uit de analyse blijkt dat in de VS de investeringskosten voor kerncentrales sterker zijn gestegen dan die van overeenkomstige kolencentrales en Komanoff verwacht dat zulks in de jaren tachtig eveneens het geval zal zijn. Uit de analyse komt duidelijk naar voren dat in de jaren zeventig bij kerncentrales veelvuldig nieuwe eisen zijn geïntroduceerd tijdens de bouwperiode. Hieraan moest veelal voldaan worden voordat een bedrijfsvergunning werd verleend, zodat de totale bouwtijd sterk werd verlengd. In de jaren zeventig werd de bouw ook vaak door gerechtelijke procedures vertraagd. Aanpassing van het ontwerp aan de inmiddels nieuw geformuleerde eisen leidde dan weer tot verlenging van de periode van onderbreking. Terwijl vóór het begin van de jaren zeventig de bouwperiode van -en kerncentrale nog 4 a 5 jaar bedroeg, zijn daardoor in de VS de perioden voorafgaand aan inbedrijfstelling van kerncentrales thans uitgelopen tot soms 10 a 12 jaar. Pas na de inbedrijfstelling volgde dan de eerste vermogensproduktie, waaruit inkomsten voortvloeiden. Hierin moet naar onze mening in belangrijke mate de oorzaak van de onevenredig hoge stijging van de investeringskosten van kerncentrales in de jaren zeventig worden gezocht. Dit verklaart ook waarom zowel in de VS als in de Bondsrepubliek Duitsland, waar zich een soortgelijke ontwikkeling voordeed, stappen worden ondernomen om de vergunningenprocedure zodanig te stroomlijnen, dat na het onherroepelijk worden van de beslissing tot het verlenen van een vergunning, de bouw zonder al te veel bureaucratische interventies binnen een normaal te achten periode voltooid kan worden. Men zou dan bij voorbeeld aanpassing aan nieuwe eisen pas binnen een bepaalde termijn na de inbedrijfstelling moeten aanbrengen waardoor de financiering ervan kan plaatsvinden uit de lopende inkomsten. Een dergelijke procedure, die inhoudt dat de bouw geschiedt volgens een tevoren goedgekeurd standaardontwerp, wordt in Frankrijk reeds toegepast. De investeringskosten van deze kerncentrales zijn hierdoor laag ten opzichte van die in de Verenigde Staten. Ten aanzien van de kolen zij erop gewezen, dat de kolenprijs tussen 1974 en 1978 vrij stabiel is geweest. Deze prijs nam in die periode met gemiddeld
Tweede Kamer, zitting 1981,15 802, nr. 38
59
niet meer dan 2,3% per jaar toe. Dit percentage is ook in de Komanoff-studie voor de extrapolatie naar de jaren tachtig gebruikt. Inmiddels is de kolenprijs sterk gestegen, in Nederland heeft in drie jaar bijna een verdubbeling plaatsgevonden. Het ziet er momenteel niet naar uit dat in de toekomst belangrijke prijsdalingen te verwachten zijn. Daar de brandstofkosten bij kolencentrales zeer sterk doorwerken in de kWh-prijs, is derhalve de waarde van deze Komanoff-studie, in elk geval voor de Nederlandse verhoudingen, sterk gereduceerd. 156 De invloed op de werkgelegenheid ten gevolge van toepassen van kernenergie en inzet van kolen is in onderstaande tabellen en grafieken weergegeven. 1. Werkgelegenheid in Nederland t.g.v. 600 MWe kerncentrale (excl. indirecte werkgelegenheid I Fase
Aanloopfase w.o. beoordeling (KFD + stoomwezen:
Personeelsinzet (man)
Duur (jaar)
Werkgelegenheid (manjaar)
25
25
2
50
24 1220 6
1250
6
7500
Bedrijfsfase w.o. verrijking (UCN): bediening + onderhoud: afvalopberging 1 :
20 300 35
355
25
8875
Ontmantelingsfase w.o. ontmanteling: afvalopberging:
100 35
135
5
675
Bouwfase w.o. toezicht (KFD + stoomwezen): bouw: verrijking (UCN):
Totaal ruim 17 000 manjaar. ' Aangenomen is dat al het radioactieve afval tijdens de bedrijfsfase in een zoutmijn opgeborgen wordt. 2. Werkgelegenheid in Nederland t.g.v. 600 MW kolencentra (e:
Fase
Duur (jaar)
Werkgelegenheid (manjaar)
Aanloopfase w.o. beoordeling (KFD + stoomwezen
1
Bouwfase (incl. toezicht)
620
5
3 100
400
25
10 000
Bedrijfsfase w.o. bediening + onderhoud — kolencentra — rookgasontzwavelingsinstallatie — kalk/kolentransport inci. overslag — afvaltransport % verwerking
Vh
1V4
170 20 155 55
Totaal ruim 13 000 manjaar
Uit de twee tabelen blijkt dat toepassen van kernenergie meer werkgelegenheid schept dan inzet van kolen en dat deze werkgelegenheid bovendien in een vroeger stadium geëffectueerd wordt. Onderstaand is de werkgelegenheid als functie van de tijd grafisch weergegeven.
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
60
sn T
' / ' 1000
•
Kernenergie: 1. aanloopfase 2. bouwfase 3. bedrijfsfase 4. ontmantelingsfase
2 f t / /
Kolen
a. aanloo pfase b. bouwfase c. bedrijfsfase
/ t
t
f
' * ' / ' 1 /' .' '
500
/ / / t
6 v. v
/ V
* t > /
c
X P.
>
W /
V /
V /
V V V '
t
t
^ ?
V
V V V \ V V V " \ V \
t
/
f
f
/
/
/
/
/
/
3
t
/
>
//
\ * ê
1
/
\ — I
10
1
20
4 /
/
/
?
1-*
30
jaar
157 Ten aanzien van de toekomstige positie van de Minister van Economische Zaken wordt in de nota overwogen deze meer bevoegdheid te geven waar het betreft de beleidsbepaling en beleidsuitvoering inzake de opwekking van elektriciteit op basis van kernenergie. Zoals in de nota staat omschreven zou deze Minister hierbij - anders dan nu het geval is - een beslissende stem moeten krijgen door middel van een van de in de nota aangegeven juridische constructies, waarbij tevens de resultaten van de studies van de Commissie Concentratie Nutsbedrijven in aanmerking dienen te worden genomen. Vergunningverlening voor kerncentrales staat m.n. in het teken van toezicht op veiligheids- en volksgezondheidsaspecten. Door de Minister van Economische Zaken hier niet langer evenwaardig te doen zijn aan die van Sociale Zaken en van Volksgezondheid en Milieuhygiëne, wordt eerstgenoemde gevrijwaard van de mogelijkheid van belangenconflict of belangenvermenging. 158 Zoals duidelijk is aangegeven in par. 11.5, heeft het te formuleren onderzoekprogramma op kernenergiegebied zowel betrekking op het nucleair onderzoek dat noodzakelijk geacht wordt wanneer besloten zou worden geen nieuwe kernenergiecentrales te bouwen, als wel op het handhaven van deskundigheden en vaardigheden welke noodzakelijk zullen zijn om besluiten om wel nieuwe kernenergiecentrales in Nederland te bouwen op een verantwoorde wijze en zonder vertragingen uitte voeren. Deze benadering is geheel in lijn met de Wetenschapsbudgetten voor 1980 en 1981. Mocht na de maatschappelijke discussie besloten worden nieuwe kerncentrales te bouwen, dan zal het thans te formuleren onderzoekprogramma naar verwachting bijstelling behoeven. 159 Zoals eerder (140,147) werd aangegeven, kan niet op voorhand aan enige factor van alle factoren die in de afweging aan de orde dienen te komen absolute voorrang worden gegeven. Een beleid dat zich van een dergelijke opvatting zou bedienen moge voor diegenen die aan die factor groot gewicht toekennen sympathiek zijn, voor beslissingen ten aanzien van vragen van groot nationaal belang biedt het bij voorrang streven naar sympathie evenwel onvoldoende fundament.
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
61
Uiteraard wordt bij de beleidsvoorbereiding met alle aspecten, dus ook met persoonlijke gevoelens, rekening gehouden. Juist deze persoonlijke gevoelens leiden tot de mogelijkheid om in het kader van een maatschappelijke discussie aan die persoonlijke gevoelens de accenten te verlenen die men noodzakelijk acht, opdat Regering en parlement ten volle in staat zijn het gewicht van die accenten bij de bepaling van een definitief standpunt te betrekken en af te wegen tegen alle andere in het geding zijnde factoren. Ook in die eindafweging ligt, als in elke afweging, besloten dat men overwegingen van verschillende aard onderling vergelijkt. 160 Op grond van artikel 37 van het Euratomverdrag wordt elke nucleaire installatie in de Europese Gemeenschap beoordeeld door een commissie van de EG, bestaande uit onafhankelijke deskundigen, waaronder Nederlandse. Betreffende de risico's voor de Nederlandse bevolking van de in het buitenland gesitueerde kerncentrales en andere nucleaire installaties gelegen nabij Nederland heeft de Commissie in haar adviezen geconcludeerd dat de lozingen van radioactieve afvalstoffen zoals deze bij normaal bedrijf plaatsvinden niet kunnen leiden tot een contaminatie van het water, de bodem of het luchtruim die uit gezondheidsoogpunt van noemenswaardige betekenis kan worden beschouwd. Onopzettelijke lozingen die ten gevolge van ongevalssituaties kunnen plaatsvinden zouden in het Nederlandse grensgebied een contaminatie van de bodem teweeg kunnen brengen waarvan de gevolgen voor de bevolking door bestuurlijke maatregelen evenwel beperkt kunnen worden. Deze maatregelen zijn of worden vastgelegd in de respectieve alarmregelingen. 161 Verwezen zij naar het in het antwoord op vraag 68 hierover gezegde. 162 Voor de publieke meningsvorming is van belang dat wordt beschikt over zo volledig en zo veelzijdig mogelijke, op haar betrouwbaarheid getoetste informatie. In de Opzetnota (kamerstuk 15 100, nr. 18) is dan ook uiteengezet dat de voor de maatschappelijke discussie te vormen Stuurgroep zorg draagt voor de inventarisatie van opvattingen, feiten en inzichten, die van alle kanten naar voren gebracht zijn en worden, en vervolgens voor een zo goed mogelijke objectivering door de aangevoerde gegevens te verifiëren en veronderstellingen en inzichten te toetsen op hun aannemelijkheid en verantwoordheid. Het is derhalve aan de Stuurgroep, die juist daarom zelf onafhankelijk dient te zijn, te beslissen op welke wijze zij de verificatie en toetsing wil uitvoeren en welke deskundigen zij daarbij wil betrekken. Dit geldt zowel ter zake van het in de Nota Energiebeleid neergelegde regeringsstandpunt als ten aanzien van door anderen ingebrachte en onderbouwde standpunten. 163 Het Instellingsbesluit Stuurgroep Maatschappelijke Discussie energiebeleid bepaalt dat het tot de taak van de Stuurgroep behoort aan een ieder gelegenheid te bieden zijn mening kenbaar te maken over de eventuele vestiging van kernenergiecentrales op de in de Energienota, deel 3, genoemde vestigingsplaatsen. Er is echter in de mogelijkheid voorzien, dat de Regering, gehoord de Stuurgroep, hiervan afziet, indien het niet wenselijk is deze procedure in het verloop van de Maatschappelijke Discussie in te passen. 164 Het feit dat een maatschappelijke discussie over de toepassing van kernenergie voor elektriciteitsopwekking tegen de achtergrond van de totale energiesituatie wordt gehouden, betekent reeds dat aan een aantal principiële bezwaren uit de inspraak op het ASEV tegemoet is gekomen. In deel 3 van
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
62
de Nota Energiebeleid is uitgebreid ingegaan op de door velen bij het ASEV aan de orde gestelde noodzaak en aanvaardbaarheid van kernenergie in zijn algemeenheid. In hoofdstuk 13 is onder andere rekening gehouden met opmerkingen over - het bevolkingsdichtheidscriterium, waaronder de vlottende bevolking en evacuatiemogelijkheden, - de kwalitatieve afweging met betrekking tot oppervlaktewater, - agglomererende effecten, - aard bodemgebruik, - accumulatie in de biosfeer, - aansluiting aan het koppelnet, - organisatorische en veiligheidsaspecten, - de toetsing van vestigingsplaatsen aan afzonderlijke criteria, abosluut of relatief, - de eindwaardering per vestigingsplaats. 165 De Presidentiële Commissie doet in haar rapport (het z.g. Kemeny-rapport) de aanbeveling dat de Nuclear Regulatory Commission verplicht zou moeten worden om, zover dat uitvoerbaar is, nieuwe kerncentrales te vestigen in gebieden die verwijderd zijn van bevolkingsconcentraties, dit ten einde een additionele bijdrage te leveren aan de veiligheid. De Special Inquiry Group concludeert in haar rapport (het z.g. Rogovinrapport) dat toekomstige reactoren uit voorzorg zouden moeten worden gevestigd op plaatsen die ten minste 10 mijl en wellicht verder gelegen zijn van belangrijke bevolkingscentra. Deze aanbevelingen moeten gezien worden tegen de achtergrond van de praktijk in de Verenigde Staten waar de vestigingsplaatscriteria het toelieten dat ontwerp-eigenschappen van de installaties ongunstige karakteristieken van de vestigingsplaats compenseerden. In de loop van de tijd had dit tot gevolg dat de voorzieningen in het ontwerp van de installatie toenamen en de isolatie van de vestigingsplaats ten opzichte van bevolkingscentra een steeds minder belangrijke plaats kreeg. 166 Er kan op dit moment nog niet gesproken worden over de nieuw voorgestelde vestigingsplaatscriteria in Amerika. In de zomer van 1979 heeft een Siting Policy Task Force een rapport uitgebracht aan de Nuclear Regulatory Commission waarin een negental aanbevelingen werden gedaan voor een nieuw te ontwikkelen beleid ten aanzien van de vestiging van kerncentrales. Deze aanbevelingen zijn voor het merendeel kwalitatief en algemeen richtingaangevend terwijl er in de discussie-paragrafen wat meer inhoudelijke suggesties gedaan worden voor mogelijke wijzen van invulling. Deze hebben betrekking op: - vast te stellen afstand tot kerncentrale waarbinnen permanente bewoning uitgesloten wordt; - vast te stellen afstand tot kerncentrale waarbinnen evacuatiemaatregelen doorgevoerd zouden kunnen worden; - beperkingen voor de bevolkingsdichtheid en de verdeling daarvan in relatie tot de gemiddelde bevolkingsdichtheid van de regio; - beschouwing van potentiële bedreiging van de vestigingsplaats door menselijke activiteiten en natuurlijke eigenschappen; - mogelijkheden tot nemen van maatregelen om grondwaterbesmetting te beperken bij zeer ernstige ongevallen; - beschouwing van de ontwikkelende technologie bij de beoordeling van de gevaren van aardbevingen; - mogelijkheden tot het treffen van maatregelen om de activiteiten in de nabijheid van een kerncentrale te reguleren;
Tweede Kamerzitting 1981,15 802, nr. 38
63
- vestigingsplaatskeuze op een manier die het niet noodzakelijk maakt dat een bijzonder ontwerp een tekortkoming in de vestigingsplaats compenseert; - vestigingsplaatskeuze in een zeer vroeg stadium van een beoordelingsprocedure zodat die op een duidelijke wijze afgesloten kan worden; - wijze van beëindiging van een beoordelingsproject wanneer een van de betrokken autoriteiten geen goedkeuring verleent; - ontwikkeling van de gemeenschappelijke basis voor de beschouwing van alle externe gebeurtenissen. De Nuclear Regulatory Commission heeft, mede naar aanleiding van de nadruk die door Kemeny en Rogovin gelegd wordt op het vestigen van kerncentrales op afstand van bevolkingscentra (zie beantwoording vraag 165), in de zomer van 1980 een z.g. «Advance Notice of Rulemaking» gepubliceerd. Dit is per definitie een uitnodiging aan een ieder om commentaar te leveren op zeven van de negen aanbevelingen van de Task Force alsmede enige alternatieven die geboden worden. Bovendien worden suggesties gevraagd voor de nadere invulling van de vooralsnog in vele opzichten kwalitatieve aanbevelingen. Tot de belanghebbenden die inmiddels gereageerd hebben op deze uitnodiging tot commentaar behoren Japanse industriële groeperingen. Deze brengen naar onze informatie naar voren dat gewaakt moet worden voor een verabsolutering van de grenzen die men aan de bevolkingsdichtheid en de verdeling daarvan zou willen stellen. Hierbij speelt natuurlijk een grote rol dat de bevolkingsdichtheid in Japan - evenals in de meeste Westeuropese landen - aanzienlijk hoger is dan in de Verenigde Staten. In een verklaring van de Nuclear Energy Agency (OESO) over vestiging van kerncentrales (perspublikatie 9-1-1981) wordt gevarieerdheid van aanpak als volgt vertolkt: «In some countries site selection is viewed in practice as a process independent of specific plant engineering features, while in other countries it is viewed more als only one element in the overall process». 167 In de meeste landen waar kernenergiecentrales gevestigd zijn of worden, bestaat als algemeen beleid dat men in de regio waar de energiebehoefte bestaat een vestigingsplaats kiest die naast allerlei andere randvoorwaarden zoals koelwatervoorziening, aansluiting openbare net met name het kenmerk vertoont dat de bevolkingsdichtheid relatief gering is. Slechts in een enkel land is deze vestigingsplaatskeuze qua bevolkingsdichtheid ook uitgedrukt in een norm met getallen. In bijlage 13-111 van de Energienota, deel 3 is, daarop ingegaan door de in de Verenigde Staten en de Duitse Bondsrepubliek gehanteerde karakterisering van de bevolkingsdichtheid te vergelijken met die in en rond de voorgestelde Nederlandse vestigingsplaatsen. 168 a. Het voorkomen van grote bevolkingscentra op een afstand van meer dan 20 km van mogelijke vestigingsplaatsen is zeker geen uitgangspunt geweest bij de beslissing om als eerste toets met de gewogen bevolkingsdichtheid tot deze grens van 20 km te rekenen. De keuze van deze grens is veeleer gebaseerd op de overweging dat hiermee de omvang van het gebied wordt gemarkeerd waar sprake zou kunnen zijn van acute sterfte onder omstandigheden van een extreem ongeval met een kerncentrale. In de tweede toets, waarin de gewogen bevolkingsaantallen tot 100 km in beschouwing worden genomen, leidt de aanwezigheid van een bevolkingsconcentratie buiten deze 20 km-grens tot eliminatie van een der potentiële vestigingsplaatsen (Maasvlakte), terwijl de overige ruim binnen het door de referentievestigingsplaats gedefinieerde criterium blijven.
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
64
b. Voor afstanden groter dan 100 km zijn de onderlinge verschillen tussen de potentiële vestigingsplaatsen genivelleerd omdat daar de gemiddelde bevolkingsdichtheid van Nederland wordt bereikt. De consequenties van een extreem ongeval zijn dan v.w.b. de grondbesmetting en de bij een tijdelijke ontruiming van een besmet gebied betrokken bevolkingsaantallen voor iedere vestigingsplaats praktisch gelijk. 169a De bescherming van een kerncentrale tegen bijzondere extreme invloeden zoals een neerstortend militair vliegtuig en gaswolkexplosies ten opzichte van de normaal bij de bouw in acht te nemen belastingen door wind en sneeuw leidt tot een verhoging van de totale bouwkosten van 6 a 7%. 169b Bij de constructie van een kerncentrale wordt rekening gehouden met de gevolgen van het neerstorten van een vliegtuig, zodat in voorkomend geval is zeker gesteld dat de centrale veilig wordt afgeschakeld, de kern wordt gekoeld, de restwarmte wordt afgevoerd en de voorzieningen die de lozing van radioactiviteit dienen te beperken intact blijven. Zoals gesteld in het advies van de Commissie Reactorveiligheid over de veiligheidsaspecten van de splijtstofcyclus in Nederland (1975) is de waarschijnlijkheid van het neerstorten van een militair toestel vrij gelijkmatig over Nederland verdeeld. Het is dus nauwelijks mogelijk door de keuze van een vestigingsplaats de kans op het ter plaatse neerstorten te verminderen. Derhalve dient bescherming tegen deze externe invloed aanwezig te zijn, ongeacht de vestigingsplaats. Zo zal bij de vaststelling van vliegroutes rekening gehouden moeten worden met de ligging van de kerncentrales terwijl ook bepaalde restricties gelden voor de aanleg van luchtvaartterreinen, afhankelijk van hun ligging ten opzichte van kerncentrales. 170 In de Verenigde Staten is de daadwerkelijke concretisering van rampenplannen en dus tevens evacuatieplannen een zaak van de afzonderlijke Staten; de richtlijnen zijn uitgevaardigd door de federale overheid i.c. de Nuclear Regulatory Commission, de Environmental Protection Agency en de Federal Emergency Management Agency. De verplichting tot het opstellen van rampenplannen is binnen de Europese Gemeenschap opgelegd krachtens art. 39 van de Euratom basisnormen. Binnen Nederland maken evacuatieplannen onderdeel uit van de maatregelen die voorbereid moeten worden op grond van het ontwerp-Rampenwet. Deze plannen dienen tevens rekening te houden met ongevalssituaties bij kerncentrales in onze grensgebieden. 171 Op 28 december 1979 is in werking getreden de Wet aansprakelijkheid kernongevallen, welke regelen bevat ter uitvoering van het Verdrag van Parijs inzake wettelijke aansprakelijkheid op het gebied van de kernenergie (Trb. 1964, 175) en het Verdrag van Brussel tot aanvulling van dat verdrag (Trb. 1964, 176). Op dezelfde datum zijn genoemde verdragen, die rechtstreekse werking hebben, voor Nederland van kracht geworden. In deze wet is het voor vergoeding beschikbare bedrag voor schade veroorzaakt door kerninstallaties in Nederland gesteld op f 1 mld. Voor grensoverschrijdende schade geldt dit bedrag op basis van wederkerigheid, d.w.z. dat Nederland die schade slechts vergoedt wanneer het betrokken land in een eigen wetgeving eveneens een mogelijkheid van schadevergoeding van deze omvang heeft geopend. De benodigde gelden worden deels gefourneerd uit hoofde van de WAverzekering voor kerncentrales, deels door de Nederlandse staat en deels door de verdragsluitende staten gezamenlijk.
Tweede Kamerzitting 1981, 15802, nr. 38
65
De verplichte WA-verzekering is voor de Nederlandse kerncentrales in 1976 bij algemene maatregel van bestuur gesteld op f 100 min. Dit bedrag ligt aanmerkelijk hoger dan in alle andere landen die partij zijn bij de Verdragen van Parijs en Brussel, met uitzondering van de Bondsrepubliek. Uitgangspunt is dat de exploitant van een kerninstallatie aansprakelijk is voor elke schade toegebracht aan personen en aan goederen of vermogen. Voor een precieze vaststelling van de aansprakelijkheid zij verwezen naar eerdergenoemde wet. De schade dient te zijn veroorzaakt door een kernongeval, d.w.z. een schadebrengend feit of een opeenvolging van zulke feiten met dezelfde oorzaak, mits dat feit of die opeenvolging van feiten of enig daardoor veroorzaakte schade voortkomt uit of het gevolg is van radioactieve eigenschappen of een combinatie van radioactieve eigenschappen met giftige, explosieve of andere gevaarlijke eigenschappen van splijtstoffen of radioactieve produkten of afvalstoffen. Voor de kosten van ontsmetting en reparatie van de centrale zelf bestaat geen verplichting deze te dekken, wat niet wegneemt dat betrokkenen daarvoor voorzieningen hebben getroffen. 172 De lokatie, afscherming en luchtbehandeling van de regelzaal is zodanig dat het bedieningspersoneel bij een scala van ongevallen het werk kan voortzetten. Dit geldt voor de installatie die ze bedienen maar cp gelijke wijze voor andere installaties op dezelfde vestigingsplaats. Eventueel kunnen bij een ernstig ongeval in één eenheid de andere eenheden afgeschakeld worden zodat de nazorg c.q. het benodigd bedienend personeel beperkt kan worden. 173 Zoals ten aanzien van alle projecten met een strategische waarde, geldt concentratie op één plaats van een omvangrijke elektriciteitsproduktie in buitengewone omstandigheden hoogst onwenselijk kan blijken. Door mogelijke spreiding van elektriciteitsproduktie-eenheden, ongeacht of deze op kernenergie zijn gebaseerd, wordt vermeden dat door één enkele actie een groot deel van de nationale elektriciteitsvoorziening wordt uitgeschakeld. 174 Het in par. 13.6.1 genoemde bestuurlijk overleg heeft nog niet plaatsgevonden. Van rijkszijde zijn daarvoor ook nog geen initiatieven genomen. Het bestuurlijk overleg in het kader van de p.k.b.-procedure wordt pas voorzien in een latere fase van de maatschappelijk discussie. 175 De Regering hoopt zeer binnenkort een populaire versie van alle drie delen van de Energienota uit te brengen, gelijktijdig met een reeds eerder aan de Kamer toegezegd technisch verklarend compendium. Beide boekwerkjes zullen geen onvertaalde Engelse termen bevatten. Overigens is in de integrale versie van deel 3 inclusief de bijlagen steeds waar zinvol een vertaling van eventuele Engelse termen gegeven. 176a Een exemplaar van het «Report of the President's Commission on the Accident af Three Mile Island» (hetz.g. Kemeny-rapport) is reeds op 19 novenv ber 1979 ter kennisneming aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal gestuurd. Het rapport van de Nuclear Regulatory Special Inquiry Group over Theree Mile Island (het z.g. Rogovin-rapport) is in januari 1980 verschenen. De bevindingen komen in grote lijnen overeen met die van het Kemeny-rapport. In beide rapporten wordt o.a. een uitgebreid relaas gegeven van het ongevalsverloop. In essentie is dat overigens niet anders dan de beschrijving die in
Tweede Kamer, zitting 1981, 15 802, nr. 38
66
bijlage 4-11 van de Energienota, deel 3, wordt gegeven. Waar het de aanbevelingen uit het Rogovin-rapport betreft kan opgemerkt worden dat deze meer gericht zijn op de noodzakelijke veranderingen in de organisatie en het functioneren van de Nuclear Regulatory Commission. 176b Het radioactieve water dat gedurende de beginfase van het ongeval door het overlopen van de opvangtank op de vloer van het hulpgebouw terechtkwam, is sindsdien verwijderd en behandeld. De meeste ruimten van het hulpgebouw en het splijtstofopslaggebouw zijn op enkele cellen na ontsmet. Deze besmetting was vooral veroorzaakt door de verspreiding van radioactiviteit tijdens geforceerde ventilatie van de gebouwen. Een speciaal daarvoor gebouwde waterbehandelingsinstallatie heeft het besmette water en de ontsmettingsvloeistoffen gereinigd tot een niveau waarop het volgens de normale voorschriften geloosd mag worden. Juridische procedures waar men in verwikkeld geraakt is door weerstand van de lokale overheden verhinderen echter de lozing. Er bevindt zich voorts nog circa 2300 m 3 radioactief water op de vloer van het reactorgebouw (containment) en nog 340 m 3 radioactief water in het primair systeem. Een speciaal voor de behandeling van dit sterk radioactieve water ontworpen reinigingssysteem is thans gereed. De feitelijke behandeling hangt af van het gereedkomen en procedureel afwerken van een «Environmental Impact Statement» voor deze wijze van afvalverwerking. De 43 000 Ci Krypton die na het ongeval in het containment vastgehouden werd is in de zomer van 1980 geloosd. Daarna is het containment verschillendemalen door personen betreden ten einde gegevens te verzamelen voor verdere ontsmettingswerkzaamheden. De apparatuur binnen het containment ziet er in het algemeen nog goed uit, terwijl bovendien het stralingsniveau een factor 2 a 3 lager blijkt te liggen dan waar aanvankelijk op gerekend was. De eigenlijke ontsmettingswerkzaamheden zullen pas plaatsvinden wanneer het radioactieve water van de containmentvloer verwijderd is. Door maatregelen van een tariefcommissie van de staat Pennsylvania kan de eigenaar van de TMI-centrale de opruimingskosten slechts zeer beperkt doorberekenen in de elektriciteitsprijs voor de consument. Dit halveert de financiële inspanning van het bedrijf bij de schoonmaakwerkzaamheden van $ 100 tot $ 50 min. per jaar. Naar verwachting zal pas in medio 1984 het reactorvatdeksel verwijderd worden zodat de splijtstof in 1985 verwijderd kan worden. 177a De Regering wil volstaan met de gegeven algemene beschrijving van de oorzaken en gevolgen van de ongevallen. Voor nadere informatie over de genoemde ongevallen in nucleaire installaties kan worden geraadpleegd: - «Reactor Safeguards» by C. R. Russel, Pergamon Press, 1962; - «The Technology of Nuclear Reactor Safety. Vol 1 - Reactor Physics and Control», Thompson & Beckerly, MIT Press 1973; - «Recommendations related to Browns Ferry Fire», NUREG-0050, Febr.197( - «Kernkraftwerk Brünsbüttel; Störfall mit Dampfaustritt», GRS Kurzinformation 1978, Reihe B nr. 2/4. 177b Over de verschillende maatregelen na de ongevallen kan in het kort het volgende opgemerkt worden. 1 NRX-ongeval: de reactor is in februari 1954 weer in bedrijf gekomen, na het schoonmaken van het gebouw en vernieuwen van een groot gedeelte van de kern. 2 «Windscale pile»-ongeval: de schade aan de reactor was moeilijk te repareren zodat besloten werd de reactor niet meer in bedrijf te stellen. 3 Joegoslavisch reactorongeval: geen schade aan de reactor.
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
67
4 SL-1-ongeval: de reactor is na het ongeval volledig ontmanteld; de daarbij gemaakte kosten zijn de Regering niet bekend. 5 Brünsbüttel: de centrale is sinds november 1980 weer in bedrijf op een vermogen van 80% van het maximale vermogen. 6 Browns Ferry-brand: voor er toestemming tot inbedrijfstelling gegeven werd door de Nuclear Regulatory Commission, vonden verschillende wijzigingen in procedures en bouwtechnische aanpassingen plaats. Na ca. 1 Va jaar uit bedrijf geweest te zijn werd de kerncentrale weer in bedrijf gesteld. 177c Naast de reeds eerder gerapporteerde ongevallen in de Joegoslavische reactor en de SL-1 (beide onderzoeksreactoren) zijn ons in commerciële kerncentrales geen nucleaire ongevallen met dodelijke afloop bekend. Eventuele andere ongevallen in kerncentrales of uraniummijnen hebben een «niet-nucleair» karakter en zijn te vergelijken met bedrijfsongevallen in de industrie. 177d Diverse landen hebben een storingsmeldingsysteem, waarbij de storingen door de autoriteiten volgens een bepaalde categorie wordt ingedeeld. De ernst van de storing wordt dan bij voorbeeld afgemeten naar de mate waarin de beschikbaarheden van de veiligheidssystemen afnemen. De z.g. «Abnormal occurences» in de Verenigde Staten zijn storingen die volgens de voorschriften periodiek door de vergunninghouders aan de overheid gemeld worden, dus zowel ernstige als minder ernstige voorvallen. De Duitse categorie A storingen (ongevallen) zijn storingen die direct gevaar kunnen opleveren voor personeel en omgeving. Deze komen zeer zelden voor (het Brünsbüttel-incident vermeld in Bijlage 4-III van de Energienota/deel 3 is een voorbeeld). De Amerikaanse autoriteiten hanteren een lijst onderwerpen met veiligheidsaspecten (z.g. «unresolved safety issues»). Deze onderwerpen betreffen algemene veiligheidszaken, steeds op meerdere centrales betrekking hebbend, waarbij de toereikendheid van de veiligheidseisen nog ter discussie staat. Generieke oplossingen van deze veiligheidsproblemen zijn op korte termijn niet noodzakelijk, maar worden, gezien de totale levensduur van de installaties, wenselijk geacht. De beslissing over vergunningverlening van iedere afzonderlijke installatie wordt bepaald door: a. eventueel getroffen interimvoorzieningen om de veiligheid te waarborgen; b. de kans van optreden en/of de gevolgen van een ongevalsscenario waarbij in het nog in studie zijnde onderwerp een belangrijke factor is, of c. de termijn waarop een definitief standpunt over het betreffende aspect verwacht kan worden. 178 Zoals reeds in par. 7.2.2 van de nota werd vermeld, zullen de extra voorzieningen ter beveiliging van de kerncentrale niet nader worden toegelicht omdat de handhaving van de doeltreffendheid van deze voorzieningen dit uit de aard der zaak vereist. Dit standpunt is ook reeds uiteengezet bij de beantwoording van mondelinge en aanvullende schriftelijke vragen die het kamerlid Jansen op 6 december 1979 heeft gesteld over bijzondere veiligheidsvoorzieningen bij de kerncentrale Borssele. Voor de kerncentrale Dodewaard kan slechts vermeld worden dat in bepaalde systemen soortgelijke voorzieningen zijn en zullen worden getroffen. Vanwege het relatief kleine vermogen van de reactor hebben ze een beperktere omvang. 179 De schaalfactoren die voor elk onderdeel van het reactorsysteem zijn gebruikt, zijn ontleend aan het lAEA-bulletin, vol. 20, nr. 1, februari 1978, blz. 11-23.
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
68
Er is geschaald v o l g e n s de f o r m u l e C
8
N
waarin C Q de bekende kosten zijn voor eenheidsgrootte S Q en C de te berekenen kosten voor grootte S (600 MWe «S «1200 MWe).
Het s c h a a l m o d e l is gebaseerd o p kostenschattingen van Amerikaanse reactoren in 1976 en 1977. De v o l g e n d e w a a r d e n zijn gebruikt v o o r N v o o r schaling van de bestanddelen zoals o p g e n o m e n in tabel 10.1.3 (bijlage 10). Onderdeel van reactorsysteem
N
Nucleaire installatie Turbine Island installation Elektrische installatie Civiel werk Kantoorgebouwen en koelwatervoorzieningen Diversen
0,35 0,75 0,37 0,2 0,2 0,2
Tevens w o r d t er in dit v e r b a n d op gewezen dat er in tabel 10.1.3 een f o u t geslopen is. De kosten van de elektrische installatie van een 1200 M W e c e n trale bedragen niet f 62, d o c h f 52 m i n . , zodat de totale constructiekosten f 2823 m i n . b e l o p e n . 180a en b In onderstaande tabel zijn de kerncentrales v e r m e l d die na 1 januari 1975 en v o o r 1 j a n u a r i 1980 in de westerse w e r e l d in bedrijf zijn g e n o m e n . Als tijdstip van i n b e d r i j f n a m e is o p g e n o m e n het tijdstip w a a r o p de reactor voor de eerste maal c o m m e r c i e e l bedreven w e r d . De b o u w t i j d is de t i j d die is verstreken tussen de aanvang van de b o u w en de i n b e d r i j f n a m e . De onderstaande gegevens zijn ontleend aan Nuclear Engineering lnternat i o n a l , s u p p l e m e n t j u l i / a u g u s t u s 1980.
Naam v.d. kerncentrale
Land
Type 1
Max. verBouwtijd mogen MWe (jaren)
Jaar van in bedrijfname
Atucha 1 Browns Ferry 2 Peach Bottom 3 Edwin J. Hatch 1
Argentinië VS VS VS
HWR BWR BWR BWR
319 1067 1035 822
6,5 6,6 5,7 6,7
1975 1975 1975 1976
Biblis A Doel 1 Ringhals 1 Prairie Island 2
BRD België Zweden VS
PWR PWR BWR PWR
1146 392,5 762 530
4.5 5,8 6,7 6,1
1975 1975 1976 1975
Fukushima Daiichi 3 Oskarshamm 2 Takahama 1 Calvert Cliffs 1
Japan Zweden Japan VS
BWR BWR PWR PWR
760 570 780 865
5,5 4,8 5,0 6,8
1976 1975 1975 1975
Rancho Seco 1 Fort St. Vrain Hinkley Point B Dounray PFR
VS VS VK VK
PWR HTGR AGR LMFBR
913 3;'0 800 254
5,8 8,1 9,5-11 9,6
1975 1977 1977/78 1976
Donald C. Cook 1 James A. Fitzpatrick Brunswick 2 Millstone 2
VS VS VS VS
PWR BWR BWR PWR
1054 821 821 830
6,7 7,2 6,0 6,2
1975 1976 1975 1976
Ringhals 2 Trojan Tihange 1 Hamaoka 1
Zweden VS België Japan
PWR PWR PWR BWR
822 1095 870 516
5,2 6.1 5,0 4,6
1975 1976 1975 1975
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
69
Naam v.d. kerncentrale
Land
Type'
Takahama 2 Genkai 1 Doel 2 Barseback 1
Japan Japan België Zweden
PWR PWR PWR BWR
Salem 1 Browns Ferry 3 David Besse 1 St. Lucie 1
VS VS VS VS
PWR BWR PWR PWR
Fukusihima Daiichi 5 Neckar G K N 1 Loviisa 1 Mihama 3
Japan BRD Finland Japan
Bruce A 1 Biblis B Indian Point 3 Brünsbuttel, K K B
Max verBouwtijd mogen MWe (jaren)
Jaar van in bedrijfname
4,4 5,8 4,0 5,5
1975 1975 1975 1975
1090 1067 906 777
8,7 8,0 8,0 7,5
1977 1977 1977 1977
BWR PWR PWR PWR
760 810 420 780
6,3 4,6 7,0 4,6
1978 1977 1977 1976
Canada BRD VS BRD
HWR PWR PWR BWR
740 1240 965 771
6,6 3,4 7,2 6,6
1977 1977 1976 1977
Hunterston B Beaver Valley 1 Bruce A 2 Calvert Cliffs 2
VK VS Canada VS
AGR PWR HWR PWR
1248 852 740 865
8,2-9,2 7,9 6,5 8,4
1976/77 1977 1977 1977
Barseback 2 Isar K K I Unterweser Joseph M. Farley 1
Zweden BRD BRD VS
BWR BWR PWR PWR
570 870 1230 829
3,5 6,7 7,4 7,0
1977 1979 1979 1977
Kori 1 Chinshan 1 Fessenheim 1 Fessenheim 2
Korea Taiwan Frankrijk Frankrijk
PWR BWR PWR PWR
564 604 880 880
7,8 7,8 6,1 5,6
1978 1978 1978 1978
Bugey 2 Brunswick 1 North Anna 1 Ohi, KEPCO 1
Frankrijk VS VS Japan
PWR BWR PWR PWR
925 821 898 1120
6,5 5,5 9,2 6,8
1979 1975 1978 1979
Ikata 1 Tokai 2 Bugey 3 Donald C. Cook 2
Japan Japan Frankrijk VS
PWR BWR PWR PWR
538 1056 925 1093
4,6 6,0 4,4 9,0
1977 1978 1979 1978
Fukushima Daiichi 4 Chinshan 2 Ohi, KEPCO 2 Three Miles Island 2
Japan Taiwan Japan VS
BWR BWR PWR PWR
760 604 1120 906
6,6 8,5 6,7 8,7
1978 1979 1979 1979
Bruce A 3 Bruce A 4 Bugey 4 Hamaoka 2
Canada Canada Frankrijk Japan
HWR HWR PWR BWR
740 740 895 814
5,6 6,6 5,3 4,3
1978 1979 1979 1979
Fugen A T R Fukushima Daiichi 6
Japan Japan
HWR BWR
149 1067
11,5 6,6
1979 1979
• BWR = Boiling Water Reactor PWR = Pressurized Water Reactor HWR = Heavy Water Reactor
780 529 392,5 570
HTGR = High Temperature Gascooled Reactor AGR = Advanced Gascooled Reactor IMFBR • Liquid Metal Fast Breeder Reactor
De afzonderlijke investeringskosten van al deze centrales, en van die nu in aanbouw zijn en de komende vijf jaar in bedrijf zullen worden genomen zijn, daar het hier om commerciële gegevens gaat, niet bekendgemaakt. Onderstaand zijn wel een aantal mogelijke investeringskosten, met een eventuele referentie, opgegeven. Het betreft hier de meest recente schattingen. Hierbij moet opgemerkt worden dat deze kosten zeer sterk afhankelijk zijn van een aantal specifieke factoren, zoals de vestigingsplaats, de veiligheidseisen, de eenheidsgrootte van de reactor, evt. kosten van een eerste kern en de produktievorm (serieproduktie). Derhalve zijn deze investeringskosten in wezen niet met elkaar te vergelijken.
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
70
Eenheidsgrootte
Opgave van
Electricitéde France' British Central Electricity Generating Board 5 Nederlands/Amerikaans consortium 3 1
Revue Générale Nucleaire, mei/juni 1980, nr. 3. 2 Nuclear Engineering International, september 1980; het betreft hier een reactor van het AGR-type.
Prijs per kW geihstall. vermogen
1300 MWe
f
1800
ca 1250 MWe 650 MWe
f f
4250 2835
3
Opgave Benucon op grond van de zgn. SNI-650 studie (BWR-type).
181 De kosten van het onderzoek naar de opslag van kernsplijtingsafval worden voor de eerstkomende vijfjaren geraamd op circa f 35 min. Daarvan is circa f 4,5 min. bestemd voor studies en onderzoek van Noordzee-zoutkoepels, circa f 11 min. voor onderzoek inzake de opslag in de bodem van de diepe oceaan en circa f 19,5 min. voor diverse studies in Euratomverband en voor vervolgonderzoekingen als feasibility-studies etc. Wanneer tot proefboringen zou kunnen worden overgegaan moeten de genoemde bedragen nog worden vermeerderd: voor zoutkoepels te land te ramen op circa f 12 min. en voor koepels in de Noordzeebodem op circa f 21 min. Voor het aangeven van de kosten voor het aanleggen van een mijn voor onderzoekdoeleinden in een maagdelijke zoutkoepel kan globaal worden uitgegaan van de minima vermeld in de gespreksnotitie voor het op 26 oktober 1978 gehouden mondelinge overleg (kamerstuk 1978/1979, 15 100, nr. 2). Er zullen, ook voor onderzoekdoeleinden, twee mijnschachten moeten worden aangelegd, waarvan een, met het oog op het verwijderen van de uit te graven zoutmassa's, dezelfde afmetingen zal moeten hebben als de schacht van een opbergmijn. Ook zullen, naast de verbindingsgang van de beide mijnschachten, nog enkele gangen van voldoende lengte moeten worden uitgegraven om voldoende zekerheid betreffende de opbergcapaciteit van de zoutkoepel te verkrijgen. Een meer exacte kostenraming zou pas kunnen worden opgesteld, wanneer de juiste lokatie bekend is en beschikt wordt over de gegevens van de proefboringen in de zoutkoepel. Bij het huidige prijsniveau moet dan voor de aanleg van een opbergmijn worden gerekend op circa f 165 min. en voor de bovengrondse voorzieningen op circa f 3 3 min. Uitgaande van een minimaal vereiste personeelsbebezetting van ongeveer 150 man als vermeld in genoemde gespreksnotitie (zij het dat desamenstelling voor een alleen voor onderzoek bestemde mijn wat anders zal zijn dan voor een opbergmijn) zouden de exploitatiekosten op circa f 15 min. per jaar kunnen worden geraamd. De technische levensduur van mijnbouwkundige installaties kan op 30 a 50 jaar worden gesteld. Indien die installaties goed worden onderhouden resp. periodiek worden vernieuwd, kan een mijn voor vrijwel onbeperkte tijd worden opengehouden. Hierbij zij aangetekend, dat het uit veiligheidsoverwegingen wenselijk lijkt gangen, waarvan de gehele capaciteit voor het opbrengen van kernsplijtingsafval is gebruikt, weer met zout te vullen. Dit betekent dat een opbergmijn naarmate hij tot de volledige capaciteit zal zijn gebruikt, met zout zal zijn opgevuld en ten slotte zal moeten worden gesloten. 182 De kosten van opwerking zijn berekend aan de hand van een KlVI-studie uit 1977. Hierin komt geen opsplitsing van de kosten van opwerking in al zijn onderdelen voor. De opsplitsing wordt wel gemaakt in het INFCE-werkgroep-4-rapport. Voor een opwerkingsfabriek van 1500 MTU/jaar bedragen de bestanddelen op prijsbasis 1977 ($ 1.00 = f 2,45):
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
71
Operationele kosten (mln.gld/jaar)
145
Investeringskosten: — scheidingsfabriek — laboratorium ontvangst en opslagfaciliteit voor bestraalde elementen — kantoren, diversen Totaal investeringskosten
1838 122 368 122 2450
Uitgaande van deze cijfers kan berekend worden dat de kosten van opwerking f 400 tot f 1000 per kilogram uranium bedragen. Er is voor de berekening van uitgegaan dat de beschikbaarheid van de installatie 80% zal bedragen. Het lage bedrag is gebaseerd op de aanname dat de vaste lasten van het geïnvesteerde kapitaal 10% zullen bedragen (overheidsfinanciering), voor het hoge bedrag is 32% aangenomen (commerciële financiering). Het bedrag van f 904 dat in de nota is gebruikt voor de kosten van opwerking ligt dicht bij de hoge raming. 183 Er zijn meerdere methoden waarop een elektriciteitsbedrijf een centrale kan kopen en laten bouwen. Schematisch zijn er de volgende drie methoden, tussenvormen zijn mogelijk. a. Het elektriciteitsbedrijf koopt een compleet werkende centrale. De leverancier is verantwoordelijk vanaf het ontwerp tot en met de inbedrijfstelling (turnkey). De leverancier kan, onder zijn totale verantwoordelijkheid, een ontwerpbureau huren om het ontwerp te maken. b. Het elektriciteitsbedrijf treedt zelf op als hoofdaannemer, voert het projectmanagement en het ontwerp met eigen personeel uit, koopt onderdelen en diensten. c. Het elektriciteitsbedrijf treedt zelf als hoofdaannemer op, maar huurt een daarin gespecialiseerd ingenieursbureau (Amerikaans: Architect Engineer) om projectmanagement, ontwerp, inkoop, montage, toezicht, etc. voor hem uitte voeren. Traditioneel werd in Nederland voor kolen- en oliecentrales volgens methode b gewerkt, in de USA volgens methode c. Methode a wordt vrijwel altijd daar toegepast waar onvoldoende kennis en/of mankracht bij het elektriciteitsbedrijf aanwezig is. Bij voorbeeld altijd in de derde wereld, maar ook in sommige Europese landen. Borssele is turnkey gekocht, terwijl in het begin van de jaren zeventig de «Nederland 3» centrale turnkey is aangevraagd. Voor kernenergiecentrales komt door de grote behoefte aan management en ontwerpcapaciteit vrijwel altijd methode a of c in aanmerking. Het Nederlandse aandeel - in geval van variant a - kan weliswaar worden vastgelegd in contractcondities, maar dan nog is het van groot belang of het projectmanagement en het ontwerp door een Nederlands bedrijf of een buitenlands bedrijf worden beheerd. Een buitenlands projectontwerpteam heeft namelijk, soms onbedoeld, de neiging de hun vertrouwde produkten uit eigen land te specificeren volgens de daar gangbare materialen en codes voor leveranciers. General Electric, Westinghouse en de andere Amerikaanse reactorleveranciers zijn gewend een relatief beperkt «Nuclear Steam Supply System» te leveren. Kraftwerk Union, Framatome (samen met Electricité de France) en bij voorbeeld ook ASEA in Zweden leveren in eigen land turnkey een min of meer gestandaardiseerd en compleet ontwerp, toegesneden op de eisen in eigen land, onder gebruikmaking van een maximum aan leveringen uit eigen land (vaak ook gezien hun bindingen met leveranciers van bij voorbeeld turbine generator sets).
Tweede Kamer, zitting 1981,15802, nr. 38
72
Voor exportopdrachten bestaat bij de Europese - zowel als bij de Amerikaanse - reactorleveranciers altijd de bereidheid competente lokale industrie (inclusief ontwerpbureaus) in te schakelen, altijd echter binnen de restricties van hun totale verantwoordelijkheid. Het projectmanagement en de voornaamste ontwerp-werkzaamheden blijven onder controle van de buitenlandse leverancier. De Nederlandse industrie wordt dus geconfronteerd met op buitenlandse firma's toegesneden eisen en specificaties en is daardoor in het nadeel. Een maximum Nederlands aandeel is het best gewaarborgd als een Nederlands bedrijf voor een zo groot mogelijk deel van de centrale qua projectmanagement en ontwerp verantwoordelijk is. Voor de Nederlandse situatie zijn daartoe in principe afspraken gemaakt tussen RSV, VMF en Bredero (via samenwerking in Benucon) enerzijds en General Electric anderzijds. Een zelfde werkrelatie is overigens niet onmogelijk met firma's als KWU en Framatome (en bij voorbeeld ook ASEA en de Canadese AECL), doch lijkt wel moeilijker te realiseren. Deze relatie is ontstaan toen in het begin van de zeventiger jaren, op suggestie van de Nederlandse overheid, RSV en VMF partnerships met buitenlandse reactorleveranciers zijn aangegaan voor het aanbieden van de z.g. «Nederland 3» kernenergiecentrale. 184 De kritiek van het document «Kernenergie in discussie» op de mede aan de Energienota ten grondslag liggende risico-analyses, nl. de RASIN-studie, het rapport van de Commissie Reactorveiligheid en het Advies van de Gezondheidsraad «Kernenergie en Volksgezondheid», is in grote lijnen als volgt samen te vatten: a. het gebruikte risicomodel ter schatting van somatische en genetische schade veroorzaakt door ioniserende straling; b. mogelijk synergistische effecten; c. effecten op ecologische systemen; d. proliferatie van nucleaire materialen; e. terreur- en sabotage-acties; f. het gekozen ongevalscenario; g. de effecten van een nucleair ongeval (slachtoffers, besmetting van steden, bodem en gewassen); h. de opberging van radioactief afval. Aan de onder a, b, c, f, g en h genoemde punten van kritiek is in het aanvullend advies van de Gezondheidsraad inzake kerncentrales en volksgezondheid uitvoerig aandacht besteed. Deze kritiek werd daarbij aan de hand van de meest recente gegevens in essentie weerlegd. Naar het oordeel van ondergetekenden hebben zich sindsdien geen ontwikkelingen voorgedaan die tot herziening van de in dit aanvullend advies weergegeven opvattingen nopen. Van dit standpunt is reeds bij separate brief van 26 februari 1981 aan de Voorzitter van de Tweede Kamer mededeling gedaan. Ten aanzien van punt h, de opberging van radioactief afval, zij opgemerkt dat dit aandachtsgebied onderwerp van studie is geweest binnen de lnterdepartementale Commissie voor de Kernenergie (ICK), die hierover in 1979 heeft gerapporteerd. Dit rapport vormt de basis van hoofdstuk 5 van de Energienota, deel 3. Aan de punten d en e zijn in de Energienota, deel 3, afzonderlijke hoofdstukken gewijd. Samenvattend menen ondergetekenden dat op de kritiek van «Kernenergie in discussie» in ruime mate is ingegaan, dat deze niet heeft geleid tot een herziening van het beleidsvoornemen tot verdere uitbreiding van de kernenergie-optie en dat thans een nieuwe reactie op «Kernenergie in discussie» niet opportuun is.
Tweede Kamer, zitting 1981, 15802, nr. 38
73