BBA BINNENMILIEU Kentallen binnenmilieu & productiviteit ten behoeve van de EET value case tool Platform 31
Onderzoekers: Opdrachtgever: Datum rapportage: Projectnummer:
ir. A.C. Boerstra ir. F. van Dijken Platform 31 15 oktober 2015 BM20140556
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
INHOUD 1
INLEIDING ............................................................................................................ 3
2
THERMISCH BINNENKLIMAAT .......................................................................... 4
3
4
5
6
2.1
OVERVERHITTING ............................................................................................ 4
2.2
ONDERKOELING ............................................................................................... 6
2.3
TEMPERATUURBEÏNVLOEDINGSMOGELIJKHEID ................................................... 7
2.4
OVERZICHT KENTALLEN THERMISCH BINNENKLIMAAT .......................................... 9
BINNENLUCHTKWALITEIT ................................................................................10 3.1
VERSE LUCHTTOEVOER I.R.T. PRODUCTIVITEIT ..................................................10
3.2
VERSE LUCHTTOEVOER I.R.T. ZIEKTEVERZUIM...................................................13
3.3
AANWEZIGHEID VERONTREINIGINGSBRONNEN I.R.T. PRODUCTIVITEIT .................16
3.4
OVERZICHT KENTALLEN BINNENLUCHTKWALITEIT ..............................................19
GELUID ...............................................................................................................20 4.1
BETEKENISVOL ACHTERGRONDGELUID .............................................................20
4.2
NIET-BETEKENISVOL ACHTERGRONDGELUID .....................................................22
4.3
OVERZICHT KENTALLEN GELUID .......................................................................23
LICHT ..................................................................................................................24 5.1
VERLICHTINGSSTERKTE ...................................................................................24
5.2
KWALITEIT KUNSTLICHT ...................................................................................25
5.3
DAGLICHT(WERING) ........................................................................................27
5.4
OVERZICHT KENTALLEN LICHT ..........................................................................29
LITERATUUR ......................................................................................................30
2
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
1 INLEIDING Platform 31 heeft in het kader van het project ‘Kantoor vol Energie’ (zie www.kantoorvolenergie.nl) het Excellente Expert Team (EET) Impuls verzocht om value cases te ontwikkelen waarbij o.a. de verborgen opbrengsten van een goed binnenmilieu, gerelateerd aan productiviteitswinst en eventueel ziekteverzuimvermindering, meegenomen worden. BBA Binnenmilieu is gevraagd om input te leveren (incl. kentallen) met betrekking tot productiviteit- en ziekteverzuimeffecten. Eén en ander als input voor het door het EET te ontwikkelen overall value case model. Het hoofddoel van de BBA bijdrage was om: - inzichtelijk te maken hoe verschillende binnenmilieuaspecten (afzonderlijk) in kantoorsituaties de productiviteit en het ziekteverzuim beïnvloeden; - deze relaties (op 4 kwaliteitsniveaus) te kwantificeren in ‘basis-tabellen’. De meest belangrijke (productiviteit/ziekteverzuim-relevante) parameters zijn bepaald op basis van een literatuursurvey. De uitkomsten van de literatuursurvey zijn in dit rapport beschreven. Hierbij wordt apart ingegaan op kentallen op het gebied van thermisch binnenklimaat (H 2), binnenluchtkwaliteit (H 3), Geluid (H 4) en Licht (H 5). Merk op dat de nadruk lag op binnenmilieu in kantoorsituaties. Dus bv. studies die keken naar het effect van een verbeterde luchtkwaliteit in schoolgebouwen zijn niet meegenomen. Gedurende de survey lag de nadruk vooral op productiviteitseffecten omdat veel binnenmilieu-aspecten (verse luchttoevoer uitgezonderd) met name productiviteitseffecten en geen (of geen goed bewezen) ziekteverzuimeffecten hebben. Op basis van de gevonden literatuur zijn (effect)kentallen bepaald op (per aspect) 4 verschillende kwaliteitsniveaus (A, B, C en D). Hierbij betreft A steeds het referentieniveau waarbij de binnenmilieukwaliteit dusdanig is dat (zo goed als) geen sprake meer is van een negatieve invloed op de productiviteit dan wel het ziekteverzuim (0% effect). Bij het vaststellen van de kwaliteitsniveaus is waar mogelijk aangesloten bij internationale eisen (bv. NEN-EN-ISO 7730, NEN-EN 15251 en NEN-EN 12464). Merk op dat de effecten (percentages) niet zonder meer bij elkaar op te tellen zijn. Verder wetenschappelijk onderzoek is nodig om meer in detail te benoemen hoe de wisselwerking is tussen bv. de productiviteitseffecten op het gebied van thermisch binnenklimaat en die op het gebied van geluid. Dit is de tweede versie van het rapport. De eerste versie is op 18 augustus 2015 aangeleverd aan opdrachtgever. Tot slot: voor meer algemene informatie over binnenmilieu en de invloed ervan op de productiviteit en het ziekteverzuim van kantoorwerkers, zie o.a.: - Boerstra & Leijten, 2003 (te downloaden via de link vermeld in de literatuurlijst); - Loftness et al, 2003 (te downloaden via de link vermeld in de literatuurlijst); - ISSO/REHVA, 2007. Publicatie 901: Binnenmilieu en productiviteit in kantoren (te bestellen via www.isso.nl), en: - Clements-Croome (ed.), 2000. Creating the productive workplace (te bestellen via http://www.tandfebooks.com).
3
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
2
THERMISCH BINNENKLIMAAT Het thermisch binnenklimaat in kantoorgebouwen is één van de hoofdaspecten die invloed heeft op de productiviteit in kantoorgebouwen. Ten aanzien van thermisch binnenklimaat geldt dat de belangrijkste indicatoren zijn: oververhitting (te hoge temperaturen binnen m.n. buiten het stookseizoen); onderkoeling (te lage temperaturen binnen m.n. gedurende het stookseizoen, en dan m.n. in oudere gebouwen), en de: temperatuurbeïnvloedingsmogelijkheid. De productiviteitseffecten van deze drie aspecten zijn hieronder verder beschreven. Per paragraaf is steeds middels een ster (*) bij de titel weergegeven hoe goed e.e.a. wetenschappelijk onderbouwd is: 1 ster betekent ‘matig onderbouwd’, 2 sterren betekent ‘redelijk onderbouwd’, 3 sterren betekent ‘goed onderbouwd’.
2.1 Oververhitting *** Een te hoge temperatuur werkt in zijn algemeenheid negatief door op de prestaties in kantoorgebouwen. Niemela et al. (2002) vonden bij een onderzoek in een callcenter dat de gemiddelde spreektijd per aanvraag 5 tot 7 % lager lag zolang de binnentemperatuur onder de 25 °C bleef (5-7% lager ten opzichte van de spreektijd bij T > 25 °C). Tham et al. (2003) vonden bij een ander callcenter onderzoek een verlaging van de spreektijd met ca. 5% na een verlaging van de binnentemperatuur met 2 °C. Seppänen et al. (2006a, 2006b) voerden een literatuuronderzoek uit waarbij de resultaten 24 onderzoeken (zowel veld- als laboratoriumstudies) van derden zijn gereviewd. Ze vonden voor oververhitting een lineaire relatie tussen de operatieve temperatuur en de prestaties in kantoorsituaties. Zie figuur 4.1 (rechter deel). In basis komt de gevonden relatie erop neer dat de productiviteit optimaal is zolang de temperatuur ligt tussen de circa 20 en 25 °C; zodra de temperatuur boven de genoemde grenswaarde van 25 °C ligt vermindert de productiviteit met 2% met elke °C verhoging (Seppänen et al., 2006a). Dus gedurende bv. een uur dat de operatieve temperatuur op 28 °C ligt zal (dat uur) de productiviteit 6% (3 x 2%) lager zijn dan in een ideale situatie (temperatuur max. 25 °C). De door Seppänen et al. gevonden relatie is in formulevorm uit te drukken. De formule ziet er (vereenvoudigd) als volgt uit: P = 0,16475*T - 0,00583*T2 + 0,00006*T3 – 0,46853
4
1 .95 .9 .85
composite weighted
.8
Relative Performance
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
sample size weighted unweighted
15
20
25
30
35
Temperature (C)
Figuur 4.1. Relatie tussen de prestatie en de operatieve temperatuur binnen volgens de review van Seppänen et al. (2006a, 2006b); de getrokken (middelste) lijn, ‘composite weighted’ wordt verder als leidend beschouwd binnen dit rapport
Meer recente studies die specifiek keken naar de relatie tussen temperatuur en productiviteit in oververhittingssituaties zijn o.a. Balazova et al. (2008), Witterseh et al. (2004), Lan et al. (2011) en Kosonen & Tan (2004). De bij die studies gevonden relaties (plus de uitkomsten van de eerder genoemde reviews van Seppänen et al.) zijn gezamenlijk weergegeven in Figuur 4.2. Oseland & Burton (2012) voerden een meer algemene analyse uit van totaal 75 studies op het gebied van binnenmilieu en prestaties van kantoorwerkers. Op basis van de deelstudies die specifiek keken naar het effect van (te hoge) temperatuur concludeerden zij dat er op jaarbasis sprake is van een productiviteitsreductie van gemiddeld 1,2 a 1,9 % in een niet-optimale situatie. Dit lijkt in tegenspraak met de eerder genoemde waarden, echter: Een belangrijke opmerking bij de door Seppänen et al. en Balazova etc. gevonden relaties: ook in een relatief ongunstig gebouw (bv. met veel glas op het Zuiden, geen zonwering, zonder actieve koeling) zal het per saldo hooguit bv. een kwart van de werktijd (de helft van de werktijd buiten het stookseizoen) voorkomen dat de temperatuur daadwerkelijk hoger is dan 25 °C. Stel dat het dat kwart van de werktijd dan 28 °C gemiddeld is (overigens op zich al een erg hoge aanname) dan hebben we het op jaarbasis nog slechts over een gemiddeld productiviteitseffect van 1,5 % (6% / 4). Een waarde die mooi overeen komt met de jaarbasis-waarden genoemd door Oseland & Burton (2012).
5
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
De uitkomsten van de hierboven beschreven onderzoeken (althans, die onderzoeken die kwantitatieve uitkomsten gaven) zijn in figuur 4.2 samen gevat. 1,2
Relatieve prestatie
1,1
Balazova (2008) self-estimated performance Witterseh (2004) self-estimated performance
1
Lan (2011) self-estimated performance 0,9
Kosonen & Tan (2004) Wyon thinking Kosonen & Tan (2004) Wyon typing
0,8
Seppanen et al (2006) normalized performance
0,7 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 Temperatuur [°C]
Figuur 4.2. Relatie tussen de relatieve prestatie en de operatieve temperatuur in oververhittingssituaties
2.2
Onderkoeling ** Ook te lage temperaturen kunnen de prestaties van kantoorwerkers negatief beïnvloeden. Met name doordat de dexteriteit (vingervlugheid) aangetast wordt als het menselijk lichaam te veel afkoelt. Ye et al. (2005) verrichtten een veldonderzoek in een kantoorgebouw en vonden dat de objectief gemeten productiviteit van de kantoorwerkers 8 tot 10% lager was op dagen dat de kantoorwerkers de omgeving gemiddeld genomen als koel of koud ervoeren (8 tot 10% lager ten opzichte van de score bij een neutrale situatie waarbij men de omgeving gemiddeld als niet warm / niet koud ervoer. Ook Lan et al. (2011) toonden tijdens een laboratoriumonderzoek aan dat lage omgevingstemperaturen een effect hebben: de prestaties bij 18 °C bleken circa 4% minder te zijn dan bij 22 °C. Ook Seppänen et al. (zie de vorige paragraaf) bekeken de effecten van onderkoeling tijdens het genoemde literatuuronderzoek. Ze vonden (onder de 20 °C) een lineaire relatie tussen de operatieve temperatuur en de prestaties in kantoorsituaties. Zie figuur 4.1 (linker deel). Zodra de temperatuur onder de grenswaarde van 20 °C ligt vermindert de productiviteit met ca. 1,5% met elke °C verlaging (Seppänen et al., 2006a). Ook hier geldt weer dat men moet corrigeren voor het feit dat in een relatief ongunstig gebouw (bv. met enkel glas op het noorden en onvoldoende verwarmingsvermogen) het zeker niet op alle werkdagen (het hele jaar) te koud zal zijn. Per saldo zal het dan
6
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
bv. een kwart van de werktijd (de helft van de werktijd gedurende het stookseizoen) voorkomen dat de temperatuur daadwerkelijk lager is dan 20 °C. Stel dat het dat kwart van de werktijd dan 16 °C gemiddeld is dan is het productiviteitseffect op jaarbasis (afgerond) 1,5% (6% / 4).
2.3
Temperatuurbeïnvloedingsmogelijkheid *** Meerdere onderzoeken hebben aangetoond dat het aanbieden van effectieve mogelijkheden voor beïnvloeding van de temperatuur een gunstig effect heeft op de prestaties van kantoorwerkers. In kantoorgebouwen met effectieve thermostaatknoppen of andere middelen voor persoonlijke beïnvloeding van de temperatuur kunnen de gebouwgebruikers de thermische omgeving aanpassen aan hun (momentane) behoeftes; hetgeen op zichzelf al een productiviteitsboost geeft. Leaman & Bordass (1999) spreken in dit verband over ‘personal control’ (over met name de temperatuur) als één van de zogenaamde ‘killer variables’ voor ‘highperformance buildings’. Kroner & Stark-Martin voerden een veldonderzoek uit in een gebouw waarin zogenaamde ‘Environmental Responsice Workstations’ waren geïnstalleerd. Het betrof hier lokale klimatiseringssystemen op bureauniveau waarmee de kantoorwerkers per werkplek de eigen temperatuur in konden stellen. De productiviteit bleek na installatie met 4% verhoogd te zijn. Een review van Wyon (1996) leerde dat het introduceren van effectieve temperatuurbeïnvloeding de prestaties met circa 7% kan verhogen. Loftness et al. (2003) voerden een literatuuronderzoek uit en concludeerden dat met effectieve temperatuurbeïnvloedingsmiddelen (bv. middels goed werkende wandthermostaten of de introductie van zogenaande lokale klimatiseringssystemen op werkplekniveau) een productiviteitsboost van circa 0,5 tot 3% is te realiseren. Oseland & Burton (2012) kwamen op basis van een uitgebreide literatuurstudie tot de conclusie dat het bieden van effectieve mogelijkheden voor temperatuurbeïnvloeding de productiviteit met 1,2 tot 2,1 % kan verhogen. De uitkomsten van de genoemde onderzoeken zijn in figuur 4.3 samengevat.
7
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
1
Relatieve prestatie
0,98
y = -0,033x + 1 0,96 Kroner & Stark-Martin (1994) Wyon (1996) 0,94
Loftness (2003) I Loftness (2003) II
Oseland& Burton (2012) 0,92
0,9 0 Goede beïnvloedingsmogelijkheid
1 Geen beïnvloedingsmogelijkheid
Beïnvloeding temperatuur
Figuur 4.3. Relatie tussen de relatieve prestatie en het wel of niet aanwezig zijn van mogelijkheden voor persoonlijke beïnvloeding van de temperatuur / lokale thermische omgeving.
8
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
2.4 Overzicht kentallen thermisch binnenklimaat
TB1 Oververhitting
TB2 Onderkoeling
TB3 Temperatuur beinvloeding
Antwoordcategorieën
A Percentage Glas x ZTA waarde beperkt (<15) & volledige koeling (To max = 24 °C) B Percentage Glas x ZTA waarde beperkt (<15) & beperkte koeling OF PGxZTA laag (<8) & geen koeling (To max = 26 °C) C Percentage Glas x ZTA waarde beperkt (<15) & geen koeling OF PGxZTA hoog (>15) & beperkte koeling (To max = 28 °C) D Percentage Glas x ZTA waarde hoog (>15) & geen koeling (To max = 30 °C) A Thermische isolatie en luchtdichtheid gevel goed (BB niveau 1995+) & mechanische ventilatie OF idem & zelfregelende natuurlijke toevoer incl. tochtplank of een andere anti-tocht voorziening (To min = 20 °C) B Thermische isolatie en luchtdichtheid gevel goed (BB niveau 1995+) & niet-zelfregelende natuurlijke toevoer zonder tochtplank (To min = 20 °C, periodiek met tocht) C Thermische isolatie en luchtdichtheid gevel matig met dubbel glas (bouwjaar 1970-1995) (To min = 18 °C) D Thermische isolatie en luchtdichtheid gevel slecht met enkel glas (bouwjaar voor 1970) (To min = 16 °C) A Thermostatische temperatuurknop aanwezig voor beïnvloeding verwarming en koeling OF idem maar dan temperatuurbeïnvloeding zomer indirect mogelijk via gebruik handmatig bediende / overrulebare zonwering B Thermostatische regelknop aanwezig alleen voor handmatige beïnvloeding verwarming C Niet-thermostatische regelknop aanwezig voor handmatige beïnvloeding verwarming D Geen temperatuurknop aanwezig OF overwegend open werkvloeren
Relatieve productiviteit
Indicator
Productiviteitseffect
De in de voorgaande paragraven besproken studies leiden tot de volgende kentallen:
0,0%
1
-0,5%
0,995
-1,5%
0,985
-2,5%
0,975
0,0%
1
-0,5%
0,995
-1,0%
0,99
-1,5%
0,985
0,0%
1
-1,0%
0,99
-2,0%
0,98
-4,0%
0,96
9
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
3
BINNENLUCHTKWALITEIT De binnenluchtkwaliteit in kantoorgebouwen heeft invloed op zowel de productiviteit als het ziekteverzuim. Wel met de opmerking vooraf dat het productiviteitseffect beter is onderzocht (en onderbouwd) dan het ziekteverzuimeffect. In relatie tot de link met productiviteit geldt dat de belangrijkste indicatoren zijn: de verse luchttoevoer, en: de aanwezigheid van verontreinigingsbronnen. Ten aanzien van ziekteverzuim geldt dat de hoofdindicator is: verse luchttoevoer. Deze 3 deelrelaties zijn hieronder verder beschreven. Per paragraaf is steeds middels een ster (*) bij de titel weergegeven hoe goed e.e.a. wetenschappelijk onderbouwd is: 1 ster betekent ‘matig onderbouwd’ (oftewel: er is beperkt wetenschappelijk bewijs dat ten grondslag ligt aan de indicator), 2 sterren betekent ‘redelijk onderbouwd’, 3 sterren betekent ‘goed onderbouwd’.
3.1 Verse luchttoevoer i.r.t. productiviteit *** Er zijn diverse onderzoeken die aantonen dat onvoldoende verse luchttoevoer negatief doorwerkt op de productiviteit. Bijvoorbeeld Kemp & Dingle (1994) constateerden een verhoging van de productiviteit met 3,0% nadat de verse luchttoevoer werd verbeterd in een nieuw kantoor met binnenklimaatproblemen. Ook Dorgan (1993) onderzocht wat de impact was van het verbeteren van de verse luchttoevoer in een bestaand kantoorgebouw; hij vond een productiviteitseffect van +4,0%. O.a. Wargocki et al. (2000) voerden een laboratoriumonderzoek uit waarbij het effect van te weinig ventilatie op de productiviteit werd onderzocht. Een verse luchttoevoer van 4 l/s per persoon (klasse C waarde EN 15251) is hierbij als referentiewaarde gehanteerd. Uit het onderzoek bleek dat wanneer de verse luchttoevoer op 7 l/s per persoon ligt dat de objectief gemeten productiviteit dan 1,6% hoger ligt dan bij de referentiewaarde; terwijl dit bij 10 l/s per persoon 2,4% was. Seppänen en Fisk (2005a) evalueerden 5 veldstudies en 2 laboratoriumstudies waarbij gekeken is naar het effect van verse luchttoevoer op de (objectief gemeten) productiviteit van kantoorwerkers. Met de opmerking dat een deel van de studies medewerkers van een callcenter betrof. De evaluatie stelde de onderzoekers in staat om te bepalen hoe de verse luchttoevoer en de productiviteit gecorreleerd zijn. Zie figuur 5.1. Hierbij is de productiviteit bij een verse luchttoevoer van 6,5 l/s per persoon op 100% gesteld. Het onderzoek toonde aan dat de (objectief gemeten) productiviteit bij relatief veel verse luchttoevoer (10-20 l/s per persoon) 2 tot 3,5% hoger is dan bij relatief weinig verse luchttoevoer (5 l/s per persoon of minder).
10
1.03 1.02 1.01
composite weighted sample size weighted unweighted
1
Relative Performance
1.04
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
0
10
20
30
40
50
Ventilation Rate (L/s-person)
Figuur 5.1. Relatieve prestatie in relatie tot de verse luchttoevoer per persoon (zie m.n. de lijn ‘composite weighted); 6,5 l/s per persoon is hierbij als referentiewaarde genomen (bron: Seppänen & Fisk, 2005a).
Seppänen en Fisk (2005a) ontwikkelden op basis van de beschreven uitkomsten een formule waarmee bepaald kan worden met hoeveel de productiviteit verbetert als je de verse luchttoevoer vanuit een startsituatie x l/s p.p. verhoogd naar x + 10 l/s p.p.:
Hierin staat P(V1) voor de ‘performance ratio’ bij de verse luchttoevoer op t=1 en P(V0) voor de verse luchttoevoer op t=0 (referentie of start situatie). Lambda staat voor de gefitte fractionele verandering in productiviteit per 10 L/s per persoon. Voor een verdere toelichting op de formule zie het hoofdstuk ‘Kwantitatieve relaties’ van ISSO/REHVA, 2006. Kosonen & Tan (2004) ontwikkelden in dit verband een rekenmodel gebaseerd op meerdere studies van derden. Ze bepaalden o.a. hoe de verse luchttoevoer (per m2) de productiviteit beïnvloedt bij verschillende ventilatie efficiency niveaus (dit is een maat voor de efficiency waarmee middels ventilatie luchtverontreinigingen afgevoerd worden). Het gevonden verband is weergegeven in figuur 5.2. Merk op dat bij de mechanische ventilatiesystemen zoals die voorkomen in Nederlandse kantoren (mengventilatie middels inblaasornamenten in het plafond) normaliter de ventilatie efficiency niet veel hoger zal zijn dan 80%. Vandaar dat specifiek die lijn als hoofdlijn gezien moet worden hier.
11
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
Stel je gaat (op kamerniveau) uit van 1 kantoorwerker per 10 m2, dan impliceert de figuur (zie de 80% lijn) dat de productiviteit bij 20 l/s per persoon ca. 6% hoger is dan bij 4 l/s p.p., dat dit 4% is bij 10 l/s p.p., en ca. 3% bij 7 l/s p.p..
Figuur 5.2. Productiviteitsverlies in relatie tot verse luchttoevoer per m2 bij verschillende ventilatie efficiency niveaus (houdt in Nederland als default waarde aan: 80%) (bron: Kosonen & Tan, 2004).
De literatuurstudie van Loftness et al. (2003) haalt in totaal 6 studies aan die keken naar het effect van verhoging van de verse luchttoevoer. De diverse studies vonden productiviteitseffecten die varieerden van 0,6 tot 7,4%. Hoewel vele onderzoeken aantonen dat te openen ramen de ervaren kwaliteit van het binnenmilieu sterk verbeteren, zijn er beperkt data beschikbaar over het effect hiervan op de productiviteit. Maar er zijn wel zeer bruikbare gegevens over de relatie tussen de zelf-ervaren controle over de ventilatie (die an sich weer samenhangt met de aanwezigheid van te openen ramen, zie bv. Boerstra et al., 2013) en productiviteit. Raw & Roys (1990) verrichtten in dit verband een veldonderzoek onder 4373 werknemers in 46 Britse kantoorgebouwen. De werknemers werd gevraagd zelf een schatting te geven van de invloed van de werkomgeving op hun productiviteit. Uit het onderzoek bleek dat de zelfgerapporteerde productiviteit van de individuele werknemers gemiddeld hoger was onder werknemers die zelf aangaven (veel) invloed te hebben op de verse luchttoevoer. Het gemiddelde verschil tussen zij die relatief hoog scoorden (5, 6 of 7 op de gebruikte 7-puntschaal) en zij die relatief laag scoorden (1, 2 of 3 op de schaal) bleek op circa 4%punt te liggen. Dit impliceert dat werknemers die beschikken over een te openen raam (of op een andere manier controle hebben over hun verse luchttoevoer) orde van grootte van 4% productiever zijn dan werknemers zonder te openen raam. Wel met de opmerking dat zelf-ingeschatte productiviteit en objectief gemeten productiviteit niet altijd één op één aansluiten. De uitkomsten van Raw & Roys komen overigens goed overeen met de uitkomsten van een recent Nederlands veldonderzoek (Boerstra et al., nog niet gepubliceerd werk).
12
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
De uitkomsten van de hierboven beschreven onderzoeken (specifiek: de onderzoeken met kwantitatieve uitkomsten) zijn in figuur 5.3 samengevat. Op het laatstgenoemde effect van te openen raam wordt in de figuur niet verder ingegaan. Wel is het zo dat bij het opstellen van de uiteindelijke kentallen (zie par. 3.4) ervan uitgegaan wordt dat als er een te openen raam aanwezig de overall verse luchttoevoer (gemiddeld over een jaar) een factor 1,5 omhoog gaat.
106 y = 3,0116ln(x) + 92,729 104
Relatieve prestatie
102
100 Wargocki (2000)
98
Seppanen & Fisk (2005a) Kosonen & Tan (2004)
96
94
92 0
10
20
30
40
50
60
Ventilatiedebiet [l/s per persoon]
Figuur 5.3. Relatie tussen de relatieve prestatie en de verse luchttoevoer; de prestatie bij een verse luchttoevoer van 10 l/s is hierbij als referentiewaarde genomen.
3.2 Verse luchttoevoer i.r.t. ziekteverzuim ** Fisk & Rosenfeld (1997) voerden eind jaren 90 een inventarisatie (review) uit van de ziekteverzuimeffecten die samen hangen met binnenmilieuverbeteringen in kantoorgebouwen en andere utiliteitsgebouwen. De hoofdconclusie was dat er sterk bewijs is dat eigenschappen van gebouwen en gebouwinstallaties en dan specifiek de ventilatievoorzieningen van invloed zijn op het aantal ziektegevallen per jaar door aandoeningen aan de luchtwegen (denk aan griep, verkoudheid, allergieën en astma). De auteurs schatten in dat voor de Verenigde Staten alleen al een kostenbesparing op jaarbasis is te behalen van 6 à 19 miljard dollar (!) door binnenmilieuverbeteringen gericht op verlaging van de overdracht (via de lucht) van infectieziekten. Concrete maatregelen die daarbij genoemd werden waren o.a. meer en kwalitatief betere ventilatie, betere luchtfiltering en minder hoge bezettingsgraden.
13
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
Gedurende een groot Nederlands veldonderzoek (Preller et al., 1990) werden ca. 7000 werknemers in 61 kantoorgebouwen onderzocht. Door middel van een enquête is informatie verzameld over werkgerelateerde gezondheidsklachten, ziekteverzuim en werksatisfactie. Middels een inspectie is verder ook informatie verzameld over gebouwen installatiekarakteristieken. Het onderzoek leerde dat medewerkers met relatief veel binnenklimaatklachten naar eigen schatting een 1 tot 2%punt hoger ziekteverzuim hadden dan mogelijk was geweest (dus volgens de eigen inschatting van die medewerkers) indien het binnenklimaat optimaal was geweest. Later Brits onderzoek (Jones et al., 1995) liet zien dat in kantoorgebouwen met weinig binnenklimaatklachten (en met een goede kwaliteit van het binnenmilieu en vaak meer verse luchttoevoer) het geregistreerde verzuim 2,5 %punt lager lag dan in gebouwen met veel klachten. Milton et al. (2000) evalueerden gedurende een langdurig velonderzoek in een kantoorgebouw met 600 medewerkers hoe ziekteverzuim gerelateerd is aan diverse factoren. Men concludeerde o.a. dat bij verlaagde ventilatie (verse luchttoevoer 12 l/s p.p.) het kortdurend verzuim 0,6 %punt hoger lag dan bij verhoogde ventilatie (verse luchttoevoer 24 l/s p.p.). Merk t.a.v. de genoemde ventilatievouden op dat deze behoorlijk wat hoger lager dan wat je normaal vindt in een Nederlands kantoor. Ook stelden Milton et al. vast dat het kortdurend verzuim in gebouwdelen met relatief veel binnenklimaatklachten op 1,9% lag en in gebouwdelen met relatief weinig binnenklimaatklachten op 1,6% (dus 0,3%punt lager oftewel 1/6 lager). In ISSO/REHVA, 2006 worden kwantitatieve relaties gepresenteerd gebaseerd op de heranalyse van velonderzoeken van derden. Ook hier is weer sprake van een duidelijk verband tussen de verse luchttoevoer en het ziekteverzuim, zie figuur 5.4. Wel met de opmerking dat het hierbij deels ging om onderzoeken in andere gebouwtypen dan kantoorgebouwen. De figuur laat zien dat het (kortdurend) verzuim circa een factor 2 lager ligt (in een gemiddeld Nederlands kantoor zou dat ca. 1,5% punt zijn) bij een relatief hoge ventilatievoud (dit is 1-2 in een Nederlands kantoor) dan bij een relatief lage ventilatievoud (ca. 0,3-0,5). Het verband tussen ventilatie en ziekteverzuim wordt in de bewuste publicatie verklaard door te stellen dat infectieziekten bij relatief weinig verse luchttoevoer (al dan niet in combinatie met een hoge bezettingsgraad en recirculatie van de ventilatielucht) sneller en vaker overdragen worden via de lucht tussen medewerkers onderling. Volgens Leijten & Boerstra (2002) is op twee manieren te verklaren waarom het ziekteverzuim hoger is in gebouwen die relatief slecht geventileerd zijn. Enerzijds vergroot onvoldoende verse luchttoevoer de kans op infectieziekten zoals griep en verkoudheid. Anderzijds is het mogelijk zo dat men zich in slecht geventileerde gebouwen met een suboptimale binnenluchtkwaliteit (en relatief veel binnenklimaatklachten) eerder ziek meldt en men ziekteperiodes verlengt.
14
Illness or sick leave prevalence relative to prevalence with no ventilation
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
Milton (2000), sick leave in offices Brundage (1988), illness in barracks, all years Brundage (1988), illness in barracks, 1983 data Drinka (1996), illness in nursing home Particle concentration model 1 0.8 0.6 0.4 0.2 0 0
1
2 3 4 Ventilation rate (h-1) Figuur 5.4. Voorspelde ziekteverzuim trends in relatie tot het ventilatievoud (bron: ISSO/REHVA, 2006)
De uitkomsten van de op de vorige bladzijden beschreven onderzoeken zijn in figuur 5.5 samengevat. Let op: het gros van de gevisualiseerde onderzoeken is uitgevoerd in een tijd dat het ziekteverzuim (zowel in Nederland als in het buitenland) beduidend hoger lag dan dit anno nu het geval is. Wil men de onderzoeksuitkomsten vertalen naar de tegenwoordige tijd (met anno 2015 een referentieziekteverzuim voor bv. de dienstensector van rond de 3%) dan lijkt het verstandig om de genoemde waarden te halveren. Je komt dan voor de 5 studies gemiddeld op 0,7 %punt, afgerond: 0,5%punt. 0
Vermindering ziekteverzuim [%punt]
-0,5
-1
y = -1,38x -1,5
Preller & Zweers (1990) Jones (1995)
Milton (2000a)
-2
Milton (2000b) ISSO/REHVA (2006)
-2,5
-3 0 Weinig (slecht binnenklimaat)
1 Veel (goed binnenklimaat)
Verse luchttoevoer
Figuur 5.6. Relatie tussen het ziekteverzuim en de verse luchttoevoer.
15
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
3.3 Aanwezigheid verontreinigingsbronnen i.r.t. productiviteit ** Niet alleen onvoldoende verse luchttoevoer vermindert de productiviteit, ook de aanwezigheid van verontreinigingsbronnen doet dat. Tijdens bv. een Deens laboratoriumonderzoek (Wargocki, 1998) bleek dat het verwijderen van vervuilingsbronnen uit een werkruimte (= verbeteren van de luchtkwaliteit) leidde tot een verhoging van de prestaties met 5% (gemiddeld over de verschillende productiviteitstest die gebruikt werden, zie figuur 5.7 voor de uitkomsten van één van die deeltesten; overall range van de gevonden effecten lag op 3-7%). De vervuilingsbron waar het bij dit experiment om ging, was een oude (enigszins) vervuilde, redelijk sterk emitterende vloerbedekking. Op basis van dit onderzoek concludeerde Wargocki dat de productiviteit in kantoorgebouwen te verbeteren is door zo veel mogelijk schone, emissiearme interieurmaterialen toe te passen. Lagercrantz et al. (2000) herhaalden het onderzoek van Wargocki maar nu in een Zweeds onderzoekslab. De resultaten verschilden wat met die van het Deens onderzoek: bv. voor tekst typen vond men nu een effect van slechts 1,5% (als de verontreinigingsbron niet aanwezig was); tegelijk verminderde bv. het aantal fouten tijdens een standaard rekentest wel met maar liefst 15% wanneer de verontreinigde vloerbedekking niet aanwezig was.
Figuur 5.7. Uitkomst van één van de productiviteitstesten die door Wargocki (1998) werd gebruikt: snelheid van tekstverwerken als functie van de aan- of afwezigheid van de vervuilingsbron (oud tapijt). De proefpersonen typten 6,5% minder karakters per minuut als de vervuilingsbron aanwezig was.
Tijdens een veldstudie in een callcenter (Wargocki et al., 2003) is bekeken welk productiviteitseffect het ventileren via een vervuild luchtfilter heeft. De afhandelingstijd per telefoongesprek bleek ca. 8% lager te liggen (= verhoging van de productiviteit) wanneer er (mechanisch) geventileerd werd via een ca. 1 jaar oud filter, in vergelijking tot wanneer er via een nieuw filter geventileerd werd. Deze bevindingen golden
16
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
overigens alleen wanneer verder ook de verse luchttoevoer op orde was en er meer dan 10 l/s per persoon geventileerd werd. Bakó-Biró (2004) deed onderzoek naar het effect van chemische emissies uit (nieuwe) elektronica (specifiek: emissies uit nieuwe PC’s met CRT-schermen). Gedurende een laboratoriumonderzoek werden proefpersonen blootgesteld aan situaties met en zonder de (chemische) verontreinigingsbronnen. Gedurende sessies waarbij de verontreinigingsbronnen aanwezig waren bleken de proefpersonen significant meer fouten te maken, ook bleek de tijd benodigd voor tekstverwerking bv. met 9% toe te nemen (zie figuur 5.8).
Figuur 5.8. Effect van (chemische) binnenluchtvervuiling t.g.v. de aanwezigheid van nieuwe electronica op de tijdsduur benodigd voor de afhandeling van tekstbewerkingstaken (bron: Bakó-Biró, 2004).
Merk op dat het niet alleen sec de aanwezigheid van verontreinigingsbronnen binnen (en daarmee gepaard gaande ‘sensorische’ of geurbelasting) is die een effect heeft op de productiviteit. Er is sprake van een wisselwerking tussen de verse luchttoevoer en de aan/afwezigheid van bronnen. Wargocki et al. (2000) is het gelukt om die wisselwerking te kwantificeren, zie figuur 5.9. De figuur laat zien dat de productiviteit het hoogste is als er sprake is van een combinatie van relatief veel verse luchttoevoer en relatief weinig bronnen (emissies uit interieurmaterialen, filters, apparatuur e.d.).
17
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
Figuur 5.9. Het productiviteitseffect van de COMBINATIE van verse luchttoevoer en de aanwezigheid van verontreinigingsbronnen (‘sensory pollution load of materials’) (bron: Wargocki, 2000).
De uitkomsten van de hierboven beschreven onderzoeken (uitgezonderd het laatste combi-onderzoek) zijn in figuur 5.10 hieronder samengevat. Merk op dat het hier onderzoeken betrof met relatief sterke bronnen. Het effect in een echte veldsituatie is naar verwachting een orde van grootte van een factor 2 kleiner dan het effect dat hier deels in labsituaties gevonden is.
1
Relatieve prestatie
0,98
0,96 Wargocki (1998) tapijt
Wargocki (2003) filter
0,94
Bako-Biro (2005) elektronica y = -0,075x + 1
Lagercrantz (2000) filter
0,92
0,9 1 Aanwezig
0 Afwezig
Verontreinigingsbronnen
Figuur 5.10. Relatie tussen de relatieve prestatie en de aanwezigheid van verontreinigingsbronnen.
18
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
3.4 Overzicht kentallen binnenluchtkwaliteit
Ziekteverzuimeffect
LK1 Verse luchttoevoer
Relatieve productiviteit
Indicator
Productiviteitseffect
De in de voorgaande paragraven besproken studies leiden tot de volgende kentallen:
0,0%
1,00
0%
-1,5%
0,985
0%
-2,5%
0,975
0%
-4%
0,96
-0,5% punt max.*
Geen verontreinigingsbronnen
0,0%
1,00
0%
1 van de volgende 3 verontreinigingsbronnen is aanwezig: i. vervuilde, textiele interieurmaterialen >10 jr oud, ii. nieuwe, sterk geurende interieurmaterialen (<1 jr oud), iii. vervuild mechanisch ventilatiesysteem incl. luchtfilter > 12 maand oud als bij B, maar 2 van de 3 verontreinigingsbronnen aanwezig als bij B, maar 3 van de 3 verontreinigingsbronnen aanwezig
-2%
0,98
0%
-2,5%
0,975
0%
-3%
0,97
0%
Antwoordcategorieën
A B C D
LK2 A VerontreiniB gingsbronnen
C D
Luchttoevoer basisventilatiesysteem hoog (> 7 L/s p.p.) & wel te openen ramen Luchttoevoer basisventilatiesysteem hoog (> 7 L/s p.p.) & geen te openen ramen Luchttoevoer basisventilatiesysteem laag (< 7 L/s p.p.) & wel te openen ramen Luchttoevoer basisventilatiesysteem laag (< 7 L/s p.p.) & geen te openen ramen
* als ingeschat ziekteverzuim effect invullen: 1/6 van start verzuim (huidig) of 1/6 van referentieverzuim in de sector; indien dit uitkomt op een waarde groter dan 0,5 %punt, dan het maximum van 0,5 %punt invullen
19
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
4
GELUID Ook (achtergrond) geluid heeft invloed op de prestaties van kantoorwerkers. Wat betreft geluid in de kantooromgeving geldt dat de belangrijkste indicatoren zijn: het achtergrondgeluidniveau t.g.v. betekenisvol geluid (m.n. verstaanbare nietfunctionele (telefoon)gesprekken van collega’s); het achtergrondgeluidniveau t.g.v. niet-betekenisvol geluid (denk aan bv. installatiegeluid en verkeersgeluid van buiten). De productiviteitseffecten van deze beide aspecten zijn hieronder beschreven. Per paragraaf is steeds middels een ster (*) bij de titel weergegeven hoe goed e.e.a. wetenschappelijk onderbouwd is: 1 ster betekent ‘matig onderbouwd’ (oftewel: er is beperkt wetenschappelijk bewijs dat ten grondslag ligt aan de indicator), 2 sterren betekent ‘redelijk onderbouwd’, 3 sterren betekent ‘goed onderbouwd’.
4.1 Betekenisvol achtergrondgeluid * Of geluid in de kantooromgeving betekenisvol is of niet, blijkt een grote invloed te hebben op de productiviteit (Liebl et al, 2012; Smith-Jackson & Klein, 2009). Het kantoorconcept (open kantoor of een cellenkantoor) c.q. de indeling/indeelbaarheid van de plattegronden bepaalt in belangrijke mate of er vaak verstaanbaar en (deels) verstorend en betekenisvol achtergeluid hoorbaar is op de werkplekken. In kantoorgebouwen kan men de kans op verstoring door het horen van (voor de ontvanger) irrelevante gesprekken uitdrukken middels de zogenaamde STI (speech transmission index). Dit is een maat voor de kwaliteit van de overdracht van spraak in een ruimte. De index kan een waarde hebben tussen 0 en 1. Een waarde 1 betekent dat de spraak totaal ongestoord wordt overgedragen tussen de zender (bv. een telefonerende collega) en de ontvanger (bv. medewerker die geconcentreerd een notitie aan het schrijven is). Is de waarde 0 dan houdt dat in dat er een maximale ‘versmering’ is opgetreden in het geluid dat de luisteraar bereikt. Bij standaard kantoorwerk heeft het de voorkeur om de spraakverstaanbaarheid te beperken en om de STI relatief laag te houden; afhankelijk van de ruimte-indeling ligt de STI in kantoren normaal ergens tussen 0,2 en 0,7. De STI wordt in kantoorsituaties m.n. bepaald door het kantoorconcept (kamerkantoren vs. open werkruimten e.d.) en de akoestische hardheid van de werkruimten (bv. afhankelijk van of wel/geen akoestisch absorberende plafond is toegepast). In bijvoorbeeld auditoria en leslokalen is het juist de bedoeling dat ook verder weg staande/zittende sprekers (zenders) goed gehoord worden. Dan worden ruimten juist ontworpen op een goede spraakverstaanbaarheid en een hoge STI (bij voorkeur zelfs hoger dan 0,7).
20
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
Er zijn diverse studies uitgevoerd naar de relatie tussen spraakverstaanbaarheid in kantoorruimten en de productiviteit bij standaard kantoorwerk. De resultaten van een deel van die studies zijn samengevat in figuur 4.1.
1
0,98
Relatieve prestatie
0,96 Haka (2009) number series
0,94 0,92
Haka (2009) equation-word operation span
0,9 0,88
Haka (2009) self-rated efficiency
0,86
Honigso (2005) review
0,84
Balazova (2008) text typing
0,82 0,8 0
0,2
0,4
0,6
0,8
1
Spraakverstaanbaarheid (STI)
Figuur 4.1. Relatie tussen de spraakverstaanbaarheid (de STI-waarde) in kantoorruimten en de relatieve prestatie van medewerkers in die ruimten. In de weergegeven onderzoeken is steeds voor afsluitbare 1-persoonskamers een STI-waarde van 0,1 aangenomen; voor akoestisch goed ingerichte open kantoorruimten (voldoende dempend) was dit 0,35 en voor akoestisch slechte open kantoorruimten (bv. zonder absorberend / verlaagd plafond) 0,65.
Hongisto (2005) concludeert op basis van literatuuronderzoek (een algemene review) dat de invloed die verstaanbaar, betekenisvol geluid heeft op de prestaties sterk afhankelijk is van de taken die worden uitgevoerd. De prestatie-afname zoals gevonden in de diverse studies die Honingsto bekeek varieerde van 4% tot maar liefst 45%. Honigsto vatte de review-uitkomsten samen in de volgende formule: 𝐷𝑒𝑐𝑟𝑒𝑎𝑠𝑒 𝑜𝑓 𝑝𝑒𝑟𝑓𝑜𝑟𝑚𝑎𝑛𝑐𝑒 =
−7 +7 𝑆𝑇𝐼 − 0,4 1 + exp[ 0,06 ]
Een grafische weergave van deze formule is te vinden (zie de stippellijn) in de eerder genoemde figuur 4.1. Ook zijn er diverse vergelijkende onderzoeken uitgevoerd waarbij de situatie in een cellenkantoor met een STI van ca. 0,1 (tussen ruimten onderling) is vergeleken met een (gesimuleerde) situatie in een open kantooromgeving met STI-waarden (STI binnen de ruimte) variërend van ca. 0,3 tot 0,7.
21
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
Zowel Balazova et al. (2008) en Toftum et al. (2012) toonden aan dat een hoger betekenisvol achtergrondgeluidniveau een negatief effect heeft op de self-estimated performance. Met weinig tot geen betekenisvol geluid (niet-functionele spraak) op de achtergrond schatten de proefpersonen in gemiddeld 11% productiever te zijn. Witterseh et al (2004) vonden ten aanzien van dit aspect (zelf-ingeschatte productiviteit) geen significant effect. Verder zijn tijdens de genoemde onderzoeken de effecten op het uitvoeren van diverse kantoortaken met behulp van lees-, type-, creativiteits- en rekentesten onderzocht. Balazova et al. vonden bijvoorbeeld alleen een prestatie-effect bij tekstverwerken (verlaging met 2% bij hoogste achtergrondniveau). Witterseh et al. constateerden significant slechtere prestaties wanneer proefpersonen werden blootgesteld aan betekenisvol kantoorgeluid zoals normaal aanwezig in open kantoorruimten. Bijvoorbeeld bij de rekentest was het effect -6%, bij teksttypen -1% en bij de creativiteitstest -3%. Hetgeen gemiddeld op een verlaging neer komt van ca. 3,5% oftewel een waarde die in lijn is met de uitkomsten van de review van Hongisto (zie figuur 4.1, uitgaande van een STI waarde van ca. 0,4; dit is een aannemelijke waarde voor een goed ingerichte open kantoorruimte met voldoende dempende afwerkingsmaterialen. Ook Meijer et al. (2009) vonden significant productiviteitsverlies tijdens een veldstudie waarbij de overgang van een cellenkantoor naar een open kantoorconcept is gevolgd. Op de langere termijn (15 maanden) daalde de objectief gemeten totale werk output bij deze studie met 4,7%.
4.2 Niet-betekenisvol achtergrondgeluid * Ook niet-betekenisvol achtergrondgeluid zoals bv. gegenereerd door klimaatinstallaties of hoorbaar t.g.v. verkeersgeluid buiten (en een niet-optimaal geïsoleerde gevel) heeft invloed op de productiviteit. Zie bv. Szalma & Hancock, 2011 en Waye et al., 2001. De invloed van verkeersgeluid en installatiegeluid is veel minder goed onderzocht dan die van betekenisvol achtergrondgeluid (zie paragraaf 4.1). Voorlopig werken we wat dit aspect (niet-betekenisvol achtergrond geluid) betreft dan ook met een inschatting van de prestatie-effecten gebaseerd op de constatering van Szalma & Hancock dat het effect van niet-betekenisvol een factor 3 minder sterk is dan dat van betekenisvol geluid (hinderlijke achtergrondgesprekken).
22
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
4.3 Overzicht kentallen geluid
Antwoordcategorieën
GE1 A overwegend 1- en 2-persoons kamers (STI* < 0,2) Betekenis- B overwegend 3- tot 6-persoons kamers (STI* < 0,2) vol geluid C overwegend open werkvloeren & akoestisch goed dempende ruimten bv. t.g.v. volledig akoestisch absorberend plafonds en textiele vloerbedekking (STI** 0,3 a 0,4) D overwegend open werkvloeren & akoestisch slecht dempende ruimten bv. t.g.v. gebruik van hoofdzakelijk harde interieurmaterialen (STI** > 0,6) GE2 Nietbetekenisvol geluid
A Achtergrondgeluidniveau t.g.v. installaties & bronnen buiten (bv. verkeer***) laag (< 35 dB(A) totaal) B Achtergrondgeluidniveau t.g.v. installaties & bronnen buiten middelmatig (35-40 dB(A) totaal) C Achtergrondgeluidniveau t.g.v. installaties & bronnen buiten verhoogd (40-45 dB(A) totaal) D Achtergrondgeluidniveau t.g.v. installaties & bronnen buiten hoog (> 45 dB(A) totaal)
Relatieve productiviteit
Indicator
Productiviteitseffect
Op basis van de studies die in de voorgaande paragraven zijn behandeld zijn onderstaande geluidkentallen bepaald voor de productiviteitstool:
0%
1
-3%
0,97
-4%
0,96
-7%
0,93
0%
1
-1%
0,99
-1,5%
0,985
-2,5%
0,975
* betreft STI waarde tussen ruimten onderling ** betreft STI waarde binnen de ruimte (tussen werkplekken onderling, gelegen in dezelfde ruimte) *** bij gesloten ramen
23
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
5
LICHT De relatie tussen licht en productiviteit bij kantoorwerk is complex. De complexiteit van de effecten is o.a. beschreven door Gligor (2004). In het kader van deze studie is de aanname gedaan dat de belangrijkste productiviteitswinst op lichtgebied is te verwachten voor de volgende 3 indicatoren: kunstlicht / verlichtingssterkte; kunstlicht / kwaliteit van de armaturen (afscherming, beeldschermvriendelijkheid); daglicht / verblinding t.g.v. dag/zonlicht (aanwezigheid lichtwering). De productiviteitseffecten van deze aspecten zijn hieronder beschreven. Vooraf vast de mededeling dat de beide kunstlicht gerelateerde indicatoren uiteindelijk (zie de laatste paragraaf ‘Samenvatting kentallen licht’) in 1 gecombineerde kunstlicht indicator omgezet zullen worden. Per paragraaf is steeds middels een ster (*) bij de titel weergegeven hoe goed e.e.a. wetenschappelijk onderbouwd is: 1 ster betekent ‘matig onderbouwd’ (oftewel: er is beperkt wetenschappelijk bewijs dat ten grondslag ligt aan de indicator), 2 sterren betekent ‘redelijk onderbouwd’, 3 sterren betekent ‘goed onderbouwd’.
5.1 Verlichtingssterkte ** De effecten van de verlichtingssterkte op productiviteit in kantoren is in verschillende studies onderzocht. Hygge en Knez (2001) onderzochten het verschil in cognitieve prestaties voor kantoorwerk bij verschillende verlichtingssterktes, specifiek bij 300 vs 1500 lux. Men vond significant betere prestaties bij het hogere niveau. De Heschong Mahone Group (2003) heeft de productiviteitseffecten van verschillende verlichtingssterktes t.g.v. daglicht in kaart gebracht en vond m.n. onder de 400 lux een duidelijk negatief effect. Barnaby (1980) vergeleek de prestaties bij 550 en 1600 lux bij complex paper-based kantoorwerk met elkaar en vond een 2% hogere productiviteit bij het hoogste lichtniveau. De uitkomsten van de bovenbeschreven studies zijn samengevat in figuur 5.1. Overigens zijn er diverse andere studies (zie de review van Veitch & Newsham, 1996) die minder spectaculaire prestatie-effecten vonden (of zelfs geen effecten, tenzij de verlichtingssterkte onder de 200 lux kwam). Dus de in figuur 5.1 weergegeven relaties dient men met enige reserves te interpreteren.
24
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
1,15
1,10
y = 0,0419ln(x) + 0,737
Relatieve prestatie
1,05
1,00
Hygge & Knez (2001) short-term recall
0,95
0,90
Heschong Mahone Group (2003) backwards number score
0,85
Barnaby (1980)
0,80
0,75
0,70 0
500
1000
Verlichtingssterkte [lux]
1500
2000
Figuur 5.1. Relatie tussen de relatieve prestatie en de verlichtingssterkte; de prestatie bij 500 lux is hierbij als referentiewaarde aangehouden.
5.2 Kwaliteit kunstlicht ** De kwaliteit van kunstlicht wordt onder andere bepaald door de afscherming van armaturen (en de mate van verblinding en spiegelingshinder die daarmee samen hangt), het spectrum, de lichtkleur, de kleurweergave en flikkering (met name bij TLverlichting). Deze verschillende aspecten zijn onderzocht in relatie tot productiviteit. O.a. de toepassing van indirect licht draagt bij aan een verhoging van de productiviteit. Hedge et al (1995) onderzochten de productiviteitswinst van indirecte verlichtingssystemen in kantoorruimten zonder daglicht. Het gebruik van uplighters bleek te leiden tot een hogere gebruikerstevredenheid, minder visueel discomfort (m.n. bij beeldschermwerk), minder oogklachten en een hogere (‘self reported’) productiviteit. De productiviteitsverbetering bij individuele werknemers bedroeg 3% ten opzichte van ergonomische downlighters en 8,5% ten opzichte van conventionele systemen. Ook Katzev et al. (1992) onderzochten de effecten van diverse typen verlichtingssystemen. Met name systemen met (deels) indirecte verlichting (uplighters) bleken productiviteitsverhogend; ze gaven o.a. 2,3% verbetering bij begrijpend lezen. Uit een case study die de renovatie van het Reno Post Office betrof bleek zelfs een productiviteitsverbetering van 6% t.g.v. de introductie van indirecte verlichting (Edwards & Torcellini, 2002; Loftness et al, 2003).
25
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
Veitch & Newsham (1996) verwijzen in een review aan de andere kant ook naar diverse laboratoriumstudies met proefpersonen die geen statistisch significante productiviteitsverschillen vonden bij het vergelijken van indirecte en directe verlichtingssystemen. Verder lijkt de lichtkleur geen duidelijke invloed te hebben op de prestaties van kantoorwerkers (Borey et al, 1989, Gornicka, 2008). Het flikkeren van verlichtingsarmaturen (specifiek laag frequente TL- verlichting) leidt wel tot aantoonbare vermindering van de prestaties (Veitch & Newsham, 1996). In Nederlandse kantoren is bijna altijd standaard al sprake van hoogfrequente, niethinderlijk flikkerende, verlichting; dus dit aspect (flikkering) laten we verder buiten beschouwing. Uit het bovenstaande is af te leiden dat er m.n. productiviteitswinst is te boeken door te kiezen voor indirecte verlichting of door verlichtingssystemen te selecteren met voldoende afgeschermde armaturen (armaturen met een voldoende lage UGRwaarde). De uitkomsten van (een deel van) de bovenbeschreven studies zijn in figuur 5.2 samengevat.
1,00
Relatieve prestatie
0,98
0,96 y = -0,0547x + 0,9996
0,94
Hedge (1995) Katsev (1992) proof reading Reno Post Office
0,92
0,90 0
uplighters
0,5
downlighters
1 conventioneel
Type verlichting Figuur 5.2. Invloed van het type verlichting en indirect de armatuurafscherming (UGR-waarde) op de prestatie.
26
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
5.3 Daglicht(wering) * Volgens Veitch & Newsham is er relatief weinig bewijs dat daglichttoetreding an sich productiviteitsverhogend werkt, maar zijn er wel sterke aanwijzingen dat verblinding en spiegelingen t.g.v. daglicht en direct zonlicht de prestaties kunnen verminderen. Uit andere inventarisaties (zie bv. Loftness et al, 2003) blijkt echter dat goede daglichttoetreding (en de plaatsing van werkplekken in de buurt van een raam) de productiviteit wel degelijk kan verhogen, en wel met 5 tot 15%. Ook kwalitatief hoogwaardig uitzicht kan een gunstig effect hebben op de productiviteit. Volgens Heschong & Mahone, 2003 kan dit oplopen tot liefst 10%. Met wel de opmerking erbij dat dan een situatie zonder enig uitzicht (inpandige ruimte) als referentie is genomen (komt in Nederland in de praktijk weinig voor). Edwards & Torcellini (2002) stellen dat goede daglichttoetreding gepaard gaat met productiviteitswinst. Het effect wordt echter niet verder gekwantificeerd door deze auteurs. Figueiro et al. (2002) analyseerden het verschil in tijdbesteding tussen werknemers op werkplekken met een raam en zij die gehuisvest waren in inpandige werkruimten. Op de werkplekken met raam werden significant meer tijd besteed aan de computer (30% vs 26%) en minder tijd aan de telefoon (2,0% vs 3,7%) of in gesprek met anderen (5,8% vs 7,9%). Op basis van literatuuronderzoek concluderen Boyce et al. (2003) dat daglicht van groot belang is voor de mens vanwege de invloed op het dag-nachtritme. Daglicht is volgens de genoemde auteurs echter niet per se beter dan kunstlicht voor het uitvoeren van taken. Wel heeft daglicht het voordeel dat het (nagenoeg) volspectrum licht op de werkplek brengt, waardoor (zo stellen Boyce et al.) de kans groter is dat de prestaties verbeteren. Ook waarborgt frequente blootstelling aan daglicht dat het circadiane ritme niet verloopt. In Nederlandse kantoren is het daglichttoetreding over het algemeen gewaarborgd (zeker in vergelijking met die in bv. Amerikaanse kantoren) vandaar dat we t.a.v. daglicht verder focussen op lichtwering en verblinding/spiegeling t.g.v. daglicht. Daglicht kan namelijk ook problemen veroorzaken en teveel licht van buiten kan de productiviteit negatief beïnvloeden. De Heschong Mahone Group (2003) onderzocht het effect van verblinding en spiegelingen door daglicht op de productiviteit. In situaties met overmatige daglichttoetreding (zoals kwalitatief beoordeeld door de onderzoekers) bleek sprake te zijn (m.n. bij beeldschermwerk) van 15% afname van de productiviteit. Zie verder figuur 5.3 met daarin weergegeven de uitkomsten van 3 verschillende productiviteitstests zoals gebruikt door de Heschong Mahone Group. Merk ten aanzien van het genoemde kwantitatieve effect (die 15% productiviteitsvermindering) op dat dit het effect is dat op treedt bij fel licht buiten. In de praktijk, in echte kantoorgebouwen, zal de weerssituatie (of het tijdstip op de dag) vaak dusdanig zijn dat niet sprake is van een belemmering van de werkzaamheden. De aanname hier is verder (zie verder par. 5.4, de daglichtkentallen) dat het praktijkeffect
27
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
een derde bedraagt van het genoemde worst case effect van 15% (dus 5% bij volledig ontbrekende lichtwering). Ook Osterhaus (2005) verrichte onderzoek naar de invloed van verblinding door daglicht. Hij toonde aan dat kantoorwerkers die aangeven dat verblinding veel invloed heeft op hun prestaties ook meer waarde hechten aan de kwaliteit van het licht en de verlichtingssterkte. Uit het bovenstaande is af te leiden dat de aanwezigheid van goede lichtwering ook belangrijk is als de prestaties van kantoorwerkers gewaarborgd dienen te worden.
1
Relatieve prestatie
0,9
Heschong Mahone Group (2003) memory test
y = -0,1767x + 1 0,8
Heschong Mahone Group (2003) backwards number score Heschong Mahone Group (2003) number search
0,7
0,6 0
geen
1
Verblinding
veel
Figuur 5.32. Relatie tussen de mate van hinder door verblinding door daglicht en de relatieve prestatie.
28
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
5.4 Overzicht kentallen licht
LI1 Kunstlicht
LI2 Daglichtwering
Antwoordcategorieën
A verlichtingsniveau in taakzones >500 lux & overal uplighters of beeldschermvriendelijke armaturen (UGR waarde < 19) B verlichtingsniveau in taakzones < 500 lux & overal uplighters of beeldschermvriendelijke armaturen (UGR waarde < 19) C verlichtingsniveau in taakzones > 500 lux & (deels) nietbeeldschermvriendelijke armaturen (UGR waarde > 19) D verlichtingsniveau in taakzones < 500 lux & (deels) nietbeeldschermvriendelijke armaturen (UGR waarde > 19) A beeldschermvriendelijke, handmatig instelbare binnenlichtwering B beeldschermvriendelijke, handmatig instelbare (overrulebare) buitenzonwering bv. in de vorm van screens, jaloezieën of uitvalschermen C niet-beeldschermvriendelijke instelbare binnenlichtwering of centraal geregelde (niet handmatig te overrulen) beeldschermvriendelijke buitenzonwering D geen binnenlichtwering dan wel buitenzonwering aanwezig
Relatieve productiviteit
Indicator
Productiviteitseffect
De bovenstaande studies leiden tot de volgende (voor kunstlicht deels gecombineerde) kentallen. Met de opmerking dat het bij nader inzien handig bleek om de aspecten verlichtingssterkte en kwaliteit kunstlicht met elkaar te combineren:
0%
1
-1%
0,99
-2,5%
0,975
-3%
0,97
0%
1
-2%
0,98
-3%
0,97
-5%
0,95
29
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
6
LITERATUUR Verwijzing
Voluit
Bako-Biro, 2004
Bakó-Biró Z. 2004. Human Perception, SBS Symptoms and Performance of Office Work during Exposure to Air Polluted by Building Materials and Personal Computers. Ph.D. Thesis, Technical University of Denmark. Barnaby JF, 1980. Lighting for productivity gains. Lighting Design + Application, 10(2), 20-28. Boerstra AC & Leijten JL, 2003. Binnenmilieu en productiviteit: eindelijk harde cijfers. VVplus magazine (voorheen Verwarming & Ventilatie), juni 2003: 393-397.
Barnaby, 1980 Boerstra & Leijten, 2003
Boerstra AC, Loomans MGLC & Hensen JLM, 2013. Personal control over temperature in winter in Dutch office buildings. HVAC&R Research, 19 (8): 1033-1050 Boray et al, Boray PF, Gifford R & Rosenblood L (1989) Effects of 1989 warm white, cool white and full-spectrum fluorescent lighting on simple cognitive performance, mood and ratings of others. Journal of Environmental Psychology, 1989(9):297-308. Boyce et al Boyce P, Hunter C & Howlett O (2003) The Benefits of (2003) Daylight through Windows. Lighting Research Center, Rensselaer Polytechnic Institute, Troy (NY), VS. Browning et Browning, W.D. (1997). Boosting productivity with IEQ al, 1997 improvements, Building Design & Construction, April 1997, 50-52. ClementsClements-Croome D (ed.), 2006. Creating the productive Croome, 2006 workplace. 2nd edition. Taylor & Francis ebooks, Abingdon, Verenigd Koninkrijk.
Weblink
http://www.binnenmilieu.nl/v 2/media/file/VV%20juni%20 2003%20Productiviteit%20ei ndelijk%20harde%20cijfers %20DEF.pdf
Boerstra et al., 2013
Dorgan, 1993
Edwards & Torcellini, 2002 Figueiro et al, 2002
Fisk & Rosenfeld, 1997 Gligor, 2004
Gornicka, 2008
Dorgan Associates, 1993. Productivity and Indoor Environmental Quality, final report. National Energy Management Institute, Alexandria (VA), USA. Edwards L& Torcellini P (2002) A literature review of the effects of natural light on building occupants. National Renewable Energy Laboratory (NREL), Golden (CO), VS. (NREL/TP-550-30769) Figueiro MG, Rea MS, Stevens R & Rea AC (2002) Daylight and productivity - a possible link to circadian regulation. Light and Human Health: EPRI/LRO 5th International Lighting Research Symposium, The Lighting Research Office of the Electric Power Research Institute. Palo Alto (CA), USA. 185-193. Fisk B & Rosenfeld F, 1997. Estimates of improved productivity and health from better indoor environments. Indoor Air journal 1997, Vol 7: 158-172. Gligor V (2004) Luminous environment and productivity at workplaces. Thesis (Licentiate), Helsinki University of Technology, Espoo. Górnicka G (2008) Lighting at Work. Environmental Study of Direct Effects of Lighting Level and Spectrum on Psychophysiological Variables. Technische Universiteit Eindhoven, Eindhoven (proefschrift).
http://www.lrc.rpi.edu/progra ms/daylighting/pdf/DaylightB enefits.pdf
Te bestellen via: http://www.tandfebooks.com /doi/abs/10.4324/978020369 6880?DrmAccessMode=offli ne
http://www.nrel.gov/docs/fy0 2osti/30769.pdf
http://www.lrc.rpi.edu/progra ms/lightHealth/pdf/daylightPr oductivity.pdf
http://alexandria.tue.nl/extra 2/200811826.pdf
30
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
Haneda et al, 2006
Haneda M, Tanabe S & Nishihara N (2006) The effect of traffic noise on productivity. Proceedings of Healthy Buildings 2006. Haka et al, Haka M, Haapakangas A, Keränen J, Hakala J, Keskinen 2009 E & Hongisto V. Performance effects and subjective disturbance of speech in acoustically different office types – a laboratory experiment. Indoor Air, 19(6): 454–467 Hedge et al, Hedge A, Sims WR & Becker FD (1995) Effects of lensed1995 indirect and parabolic lighting on the satisfaction, visual health and productivity of office workers. Ergonomics 38(2):260-280. Heschong & Heschong Mahone Group (2003) Windows and Offices: http://h-mMahone, 2003 A Study of Office Worker Performance and the Indoor g.com/downloads/Daylightin Environment. CEC PIER, VS. g/A9_Windows_Offices_2.6.10. pdf Hongisto, Hongisto V (2005) A model predicting the effect of speech 2005 of varying intelligibility on work performance. Indoor Air, 15:458–468. Hygge & Hygge S & Knez I (2001) Effects of noise, heat and indoor http://www.me.unlv.edu/Und Knez, 2001 lighting on cognitive performance and self-reported affect. ergraduate/coursenotes/egg Journal of Environmental Psychology, 21(3): 291-299. 102/Noise,%20heat%20and %20indoor%20lighting.pdf ISSO/REHVA, ISSO/REHVA, 2007. ISSO. Publicatie 901: Binnenmilieu Te bestellen via: 2007 en productiviteit in kantoren. ISSO, Rotterdam. http://www.isso.nl/dienstenproducten/issowinkel/product/winkel/detail/ Shop/issorehva-publicatie901-binnenmilieu-enproductiviteit-in-kantoren Jones et al, Jones, P., Vaughan, N., Grajewski, T. e.a. (1995). New 1995 guidelines for the design of healthy office environments. University College of Cardiff and University London College. Katsev, 1992 Katzev R (1992) The impact of energy efficient office lighting strategies on employee satisfaction and productivity. Environment and behavior. 1992(24):759 778. Kemp & Kemp P & Dingle P, 1994. Productivity and indoor air Dingle, 1994 quality in a sick new office building: a scientific and a social problem. Proceedings Healthy Buildings 1994: 571575. Kosonen & Kosonen R & Tan F (2004) The effect of perceived indoor http://www.halton.com/dh/B Tan, 2004 air quality on productivity loss. Energy and Buildings, QA6fsW31kborn6yUg36(10): 981-986 dKBNvx0mHXmaclst5mkKo 0WKyJCn3DhBnxJenwibP7 _zBqeKH8HdkCSP2Sc73yY qmso6shclXBaZGm2gBXYE ujHGJKfb0cn2rgrnW_HOPr nUJxYaSZY3NwDpKJSNYS R_1aj2mCwJtux2dti88CE/The_ effect_of_perceived_indoor_ air_quality_on_productivity_l oss.pdf Kroner & Kroner WM & Stark-Martin JA, 1994. Environmentally Stark-Martin, responsive workstations and office-worker productivity. 1994 ASHRAE Transactions, 100(2): 750-755. Lagercrantz et Lagercrantz L, Wistrand M, Willen U, Wargocki P, al., 2000 Witterseh T & Sundell J, 2000. Negative impact of air pollution on productivity: previous Danish findings
31
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
repeated in a new Swedish test. Proceedings Healthy Buildings 2000, Vol. 2: 653-658. Lan et al, Lan L, Wargocki P & Lian Z (2011). Quantitative 2011 measurement of productivity loss due to thermal discomfort. Energy & Buildings, 43:1057-1062. Leamn & Leaman A & Bordass B (1999). Productivity in buildings: Bordass, the ‘killer’ variables. Building Research & Information, 1999 27(1) 4-19. Leijten & Leijten JL & Boerstra AC, 2002. Binnenmilieu, Boerstra, productiviteit en ziekteverzuim. Cahier A3 Praktijkboek 2002 Gezonde Gebouwen. Rotterdam, SBR Curnet. Liebl et al, Liebl A, Haller J, Jödicke B, Baumgartner H, Schlittmeier 2012 S & Hellbrück J (2012) Combined effects of acoustic and visual distraction on cognitive performance and wellbeing. Applied Ergonomics, 43(2):424-34. Loftness et al, Loftness V, Hartkopf V, Gurtekin B, Hansen D & 2003 Hitchcock R (2003) . Linking Energy to Health and Productivity in the Built Environment. Evaluating the Cost-Benefits of High Performance Building and Community Design for Sustainability, Health and Productivity. 2003 Greenbuild Conference. Mendell, 1993 Mendell MJ. 1993. Non-specific symptoms in office workers: a review and summary of the epidemiological literature. Indoor Air 1993, Vol. 3, pp. 227-236. Meijer et al, Meijer EM, Frings-Dresen MHW & Sluiter JK (2009). 2009 Effects of office innovation on office workers' health and performance. Ergonomics, 52( 9):1027-1038 Milton et al, Milton, DK, Glencross PM en Walters MD (2000). Risk of 2000 sick leave associated with outdoor air supply rate, humidification, and occupant complaints. Indoor Air, 10, 212-221. Niemela et al., Niemela R, Hannula M, Rautio S, Reijula K & Railio 2002 J (2002). The effect of air temperature on labour
Oseland & Burton, 2012
Osterhaus, 2005 Preller et al, 1990
Raw & Roys, 1990 Robertson et al, 1990
Seppanen & Fisk, 2006
Seppanen et al, 2006a
http://www.usgbc.org/Docs/ Archive/MediaArchive/207_L oftness_PA876.pdf
productivity in call centres, a case study. Energy and Buildings, 34, 759-764. Oseland N & Burton A (2012). Quantifying the impact of environmental conditions on worker performance. Journal of Building Survey, Appraisal & Valuation, 1 (2), 151-165. Osterhaus WK (2005). Discomfort glare assessment and prevention for daylight applications in office environments. Solar Energy, 79(2):140-158. Preller, L., Zweers, T,. Boleij, J.S.M. en Brunekreef, B. (1990). Gezondheidsklachten en klachten over het binnenklimaat in kantoorgebouwen. Arbeidsinspectie, S 83. Raw GJ & Roys MS (1990). Further findings from the office environment survey: productivity. Proceedings Indoor Air 1990, Vol 1, 231-236. Robertson, A.S., Roberts, K.T., Burge, P.S. en Raw, G. (1990). Effect of change in building ventilation category on sickness absence rates and the prevalence of sick building syndrome. Indoor Air ’90, 237-242. Seppanen O & Fisk WJ (2006). Some Quantitative Relations between Indoor Environmental Quality and Work Performance or Health. HVAC&R Research, 12 (4), 957-973 Seppänen O, Fisk WJ, Lei QH. 2006. Ventilation and performance in office work. Indoor Air journal, Vol 16: 2836.
32
Kentallen binnenmilieu & productiviteit
Seppanen et al, 2006b
SmithJackson & Klein, 2009 Toftum et al, 2012
Szalma & Hancock, 2011 Tham et al, 2003
Veitch & Newsham, 1996 Wargocki, 1998 Wargocki et al, 2000
Wargocki et al, 2003
Waye et al, 2011 Witterseh et al, 2004
Wolkoff, 2013
Ye et al., 2005
Seppanen O, Fisk WJ & Lei QH (2006). Effect of temperature on task performance in office environment. LBNL report 60946. Lawrence Berkeley National Laboratory, Berkeley, VS. Smith-Jackson TL & Klein KW (2009) Open-plan offices: Task performance and mental workload. Journal of Environmental Psychology, 29(2): 279-289 Toftum J, Lund S, Kristiansen J & Clausen G (2012) Effect of open-plan office noise on occupant comfort and performance. 10th International Conference on Healthy Buildings, Brisbane, Australia. Szalma JL, Hancock PA, 2011. Noise effects on human performance: A meta-analytic synthesis. Psychological Bulletin, Vol 137(4), Jul 2011, 682-707. Tham KW, Willme HC, Sekhar SC, Wyon DP, Wargocki P & Fanger PO (2003). Temperature and ventilation effects on the work performance of office workers, study of a call centre in the tropics. Proceedings Healthy Buildings 2003, Vol. 3, 280-286. Veitch JA & Newsham GR, 1996. Determinants of Lighting Quality: Research and Recommendations. National Research Council of Canada, Toronto (ON), Canada Wargocki P, 1998. Human perception, productivity and symptoms related to indoor air quality. Ph. D. thesis, Technical University of Denmark, Lyngby, Denemarken. Wargocki P, Wyon DP, Sundell J, Clausen G & Fanger PO, 2000. The effects of outdoor air supply rate in an office on perceived air quality, Sick Building Syndrome (SBS), symptoms and productivity. Indoor Air, 10: 222236. Wargocki P, Wyon DP & Fanger PO. 2003. Call-centre operator performance with new and used filters at two outdoor air supply rates. Proc. Healthy Buildings 2003, Singapore, Healthy Buildings 2003, Vol 3, pp. 213-218. Waye KP, Bengtsson J, Kjellberg A, Benton S, 2011. Low frequency noise "pollution" interferes with performance. Noise & Health, 2001, 4 (13), 33-49. Witterseh T, Wyon DP & Clausen G (2004) The effects of moderate heat stress and open-plan office noise distraction on SBS symptoms and on the performance of office work. INDOOR AIR. 14(s8):30-40. Wolkoff P (2013) Indoor air pollutants in office environments: assessment of comfort, health, and performance. Int J Hyg Environ Health, 216(4):371-394. Ye XJ, Lian ZW, Zhou ZP, Feng JM, Li CZ & Liu YM (2005). Indoor environment, thermal comfort and productivity. Proceedings Indoor Air 2005.
http://eaei.lbl.gov/sites/all/file s/LBNL-60946.pdf
http://orbit.dtu.dk/files/51557 775/6E.1.pdf
http://files.eric.ed.gov/fulltext /ED408543.pdf
33