Ch. PERELMAN Astiitant à l'Université de Bruxellet
^0$
Logica en het Vrije Onderzoek
E x t r a i t d e l a Reuue
Je i'Universilé
N " 2. D é c e m b r e 1 9 3 8 - J a n v i e r
de
Bruxelles
1939
BRUXELLES
IMPRIMERIE M E D I C A L E E T 34,
RUE
SCIENTIFIQUE (Soc.
BOTANIQUE,
1839
34
AN.)
De Logica en het vrije Onderzoek (*) FAR
Ch. P E R E L M A N , Assistant à l'Université de Brtixellee.
H e t o n d e r r i c h t i n d e l o g i c a is z o n d e r t w i j f e l h e t o n d e r z o e k d a t het m e e s t er toe bijdraagt o m d e s l u d e n t e n zin voor het vrije o n d e r z o e k te g e v e n e n h e n er m e d e v e r t r o u w d te m a k e n . Ik b e n e r d a a r o m h e t b e h e e r d e r U n i v e r s i t e i t h o o g s t d a n k b a a r voor dat het mij de heel verantwoordelijke taak toevertrouwd h e e f t d e V l a a m s c h e s t u d e n t e n in d e n geest v a n o n z e A i m a M a t e r te v o r m e n . Ik d r u k m i j n b e s t e n d a n k uit a a n d e h o o g l e e raars in d e w i j s b e g e e r t e . d e h e e r e n D u p r é e l e n Decoster, e n in 't b i j z o n d e r a a n m i j n l e e r m e e s t e r B a r z i n , d i e m i j d e b e l a n g r i j k h e i d e n d e yyaaràc v a n h e t v r i j e d e n k e n d o o r h u n v o o r beeld hebben getoond. H e t s c h i j n t m i j b e l a n g r i j k , in d e z e o p e n i n g s l e s v a n m i j n curs u s , n a d e r d e n zin e n d e ontv*rikkeling v a n h e t v r i j e o n d e r z o e k t e b e p a l e n e n d e r o i v a n d e l o g i c a b i j z u l k e e n o n d e r z o e k vaat te stellen. D e g r o n d s l a g e n v a n het geestelijke leven h e b b e n altijd vers c h e i d e n e jaren e n s o m s zelfs v e r s c h e i d e n e e e u w e n gevergd vooraleer ze h u n h u i d i g e b e t e e k e n i s h e b b e n b e k o m e n . Nooit is h e t g e b e u r d d a t e e n g r o n d b e g i n s e l a l s a l g e m e e n e v o r m , d u s in aile g e v a l l e n g e l d i g , a a n g e n o m e n w e r d , z o n d e r d a t h e t w e r d v o o r a f g e g a a n d o o r b i j z o n d e r e gevallen w a a r b i j d a t , w a t later als t o e p a s s i n g d e r regel' a a n g e z i e n zal w o r d e n , als u i t z o n d e r i n g tegen de toenmalige grondregels beschouwd werd. H e t beginsel v a n het vrije onderzoek zou, o p negatieve wijze, gekenschetst k u n n e n w o r d e n door het als d e tegenstelling van (•) Kede uitgesproken bij den aanvang van den leergang in Logica aan de Universiteit van Brusset. op 27 October 19J8.
— 210 — het g e z a g s b e w i j s te b e s c h p u w e n . W i e het vrije o n d e r z o e k als g r o n d s l a g a a n n e e m t , g e e f t d a a r m e e te k e n n e n d a t hij zich a a n geen gezagsbewijs wil o n d e r w e r p e n . M a a r d e z e h u i d i g e o p v a t t i n g is h e e U w a t b r e e d e r e n a l g e m e e ner d a n d e o p v a t t i n g die vier e e u w e n g e l e d e n door L u t h e r verkondigd werd. I n z i j n p r e e k o v e r d e v a l s c h e p r o f e t e n z e g t L u t h e r (1) : « ... d e r h e r r C h r i s t u s gibt m a c h t a l l e n C h r i s t e n richter zu s e i n u b e r a l l e r 1er u n d g e w a l t h a b e n z u o r t e r n o b s i e r e c h t s e y , d a s s t u c k ist b e y d e n f a l s c h e n C h r i s t e n n u n i e t z v o r r û c k t . E s ist w o l T a u s e n t i a r d a s w i r n i c h t h a b e n m a c h t g e h a b t z u urteylen, s u n d e r h a b e n ein m û s s e n n e m e n als gerecht ailes das der Bapst und Concilia bestimpt haben... Das Euangelium musz ligen oder der B a b s t mit d e n Concilien, d a n n d e r Babst spricht : wir allein h a b e n zu urteylen w e s d u dich h a l t e n solst. A b e r C h r i s t u s r e d t n i c h t a l l e i n z u d e m B a b s t s u n d e r z u a l l e n ». E n verder zegt L u t h e r : « D e n n d u m u s t dein urteil nicht stellen auff d e n B a b s t o d e r auf die a n d e r e n , s u n d e r m u s t selber so g e s c h i c k t s e i n , d a s d u m o g s t s a g e n : d a s ist r e c h t , d a s ist u n r e c h t , s u n s t k a n s t d u n i c h t b e s t e e n , ist n i c h t m û g l i c h . . . D a s r e d e i c h d a r u m b . . . d a s ir r i c h t e r m u s t s e i n u n d h a b t m a c h t z u urteylen uber ailes w a s e u c h vorgeschlagen wirdt... N e m e n w i r w a s a n , so sol es also g e s c h e h e n , d a s w i r s nit d a r u m b a n n e m e n d a s sy also s a g e n , s u n d e r d a s sichs v e r g l e y c h t m i t u n s e r m g e w i s s e n u n d d e r g e s c h r i f t . . . D a r u m b ist k e i n r i c h t e r auff e r d e n d a n n d e r m e n s c h , d e r d e n w a r h a f f t i g e n g l a u b e n in s e i n e m h e r t z n h a t ». W e zien d o o r dit citaat, d a t L u t h e r d e k e r k e l i j k e uitlegging der bijbel v e r w e r p t , o m alleen deze a a n te n e m e n die een w a r e g e l o o v i g e d o o r m i d d e l v a n e e n z e l f s t a n d i g o n d e r z o e k zelf v i n d t . H e t v r i j e o n d e r z o e k , i n d e n z i n v a n L u t h e r , is e e n v r i j m a k i n g v a n d e n d w a n g v a n het kerkelijke g e z a g d a a r dit indruist t e g e n een vaststaande kennisbron, namelijk het geweten van den geloovigen christen. Deze opvatting v a n het vrije onderzoek heeft niets met de rede g e m e e n z a a m . L u t h e r b e s c h o u w d e de r e d e m e t g r o o t e a r g w a a n . D e z e h e r v o r m e r is v a n m e e n i n g d a t (1) If. Luther-Werke, Kiitische Gesamtausgabe. Weimar, 1905, X, 3, blz. 258 en V .
— 211 — (( h i j d i e d e r e d e a l s r a a d g e e f s t e r a a n n e e m t , n o o i t o p r e c h t d e g r o n d s l a g e n v a n h e t g e l o o f z a l k u n n e n a a n v a a r d e n », e n z o n d e r e e n w a a r g e l o o f is h e t o n m o g e l i j k G o d s w o o r d t e b e g r i j p e n . In d e z e l f d e p r e e k , w a a r i n h i j h e t v r i j e o n d e r z o e k v e r k o n d i g t , k o m t L u t h e r t ô t d e v o l g e n d e c o n c l u s i e : « A l s o ist d i e V e r n u n f f t u n d d a s a u g e n i t r i c h t e r , s o n d e r g o t t e s g e y s t i n u n s )>. K u n n e n w e L u t h e r a a n z i e n als een oprechte verdediger v a n het vrije o n d e r z o e k ? Mij d u n k t v a n niet. W a n t het vrije o n d e r z o e k wil niet alleen zeggen dat m e n d e mogelijkh e i d h e e f t o m d e w a a r h e i d te z o e k e n o n a f h a n k e l i j k v a n een gegeven g ezag, m a a r ook dat m e n het recht heeft gevolgtrekkingen te m a k e n , die ons niet v a n te voren g e d i c t e e r d z i j n . E r is g e e n v r i j h e i d v a n o n d e r z o e k , a l s e r g e e n v r i j h e i d v a n c o n c l u s i e b e s t a a t , e n h e t is d e z e l a a t s t e vrijheid die L u t h e r schijnt te o n t k e n n e n . V o l g e n s L u t h e r m a g a l l e e n h i j het w o o r d G o d s vrij o n d e r z o e k e n d i e h e t w a r e geloof i n z i j n h a r t d r a a g t . W a t is n u h e t l o g i s c h e c r i t é r i u m v a n h e t w a r e g e l o o f ? H e t f a i t d a t m e n b i j h e t b i j b e l o n d e r z o e k tôt d e z e l f d e g e v o l g t r e k k i n g e n is g e k o m e n a l s L u t h e r . D e L u t h e r a a n heeft zich dus v a n het kerkelijke gezag bevrijd o m e e n ander gezag te a a n v a a r d e n . H o e w e l d e L u t h e r s c h e leer het vrije o n d e r z o e k niet zoo bevord e r d heeft als het o p het eerste gezicht schijnt, h e e f t het voorb e e l d v a n L u t h e r er t o c h toe b i j g e d r a g e n vele p r o t e s t a n t e n o p h e t p a d v a n h e t v r i j e o n d e r z o e k t e b r e n g e n . In s o m m i g e p r o t e s tantische kringen geldt nu de m e e n i n g dat een protestant de bijbel niet alleen m e t zijn g e w e t e n m a a r ook m e t zijn rede m o e t t r a c h t e n te b e g r i j p e n . H i j m o e t zich zijn e i g e n geloof v o r m e n e n , in d e b i j b e l , a l l e e n dit a a n n e m e n w a a r m e e zijn rede o v e r e e n k o m t . D e bijbel w o r d t n o g b e s c h o u w t als d e grond,slag v a n het geloof, m a a r w a t er in te straffe tegenstelling met d e r e d e is m a g g e i n t e r p r e t e e r d w o r d e n . W e z i e n h i e r e e n c o m promis tusschen bijbel en rede die ontelbare vormen k a n aann e m e n . v a n a f h e t z i c h v o l k o m e n o n d e r w e r p e n a a n d e b i j b e l tôt e e n v o l l e d i g r a t i o n a l i s m e . D i e p r o t e s t a n t e n , die n o c h d e letterlijke interpretatie der bijbel a a n n e m e n noch ieder christelijk geloof v e r w e r p e n , leven in e e n w e r e l d b e s c h o u w i n g w a a r het geloof e n d e r e d e e l k a a r o n o p h o u d e l i j k b e v e c h t e n ,
— 212 A l s r é s u l t a n t v a n d e z e w o r s t e l i n g is h e t t h é i s m e g e b o r e n d a t d e goddelijke rede als e e n i g e b r o n v a n w a a r h e i d b e s c h o u w t . D e b i j b e l w o r d t uit n a a m der r e d e verv^orpen ; e e n n i e u w e godsdienst moet o p g e b o u w d w o r d e n met hulp der vermogens, zooals d e theisten zeggen, « die G o d h u n gegeven heeft o m d e waarh e i d o m t r e n t H e m t e o n t d e k k e n n. G o d s b e s t a a n is, v o o r d e theisten, een o n l o o c h e n b a a r uitgangspunt e n de goddelijke oorsprong van onze kennisvermogens waarborgt ons op bovennatuurlijke wijze dat w e de waarheid kunnen bereiken. H e t verschil tusschen het théisme e n het spiritualisme, zooa l s h e t d o o r A h r e n s , h o o g l e e r a a r i n d e w i j s b e g e e r t e in d e u n i v e r s i t e i t v a n B r u s s e l u i t e e n g e z e t w e r d . is b i j n a o n m e r k b a a r . E e n u i t t r e k s e l v a n z i j n r e d e , in 1839 g e h o u d e n , zal e r v a n g e t u i g e n . « L a p h i l o s o p h i e et la r e l i g i o n s o n t d e u x d o c t r i n e s distinctes qui, p o u r leur salut r é c i p r o q u e , n e d o i v e n t être ni c o n f o n d u e s , ni a b s o r b é e s T u n e d a n s l ' a u t r e . N é a n m o i n s , elles sont d a n s u n e liaison intime; car eles reposent, d a n s leur dernière base, sur u n principe c o m m u n . N o u s a v o n s déjà vu q u e la philosophie, en remontant des effets aux causes, des causes secondaires a u x c a u s e s p r e m i è r e s , e n c h e r c h a n t la d e r n i è r e raison d e l ' e x i s t e n c e , d e l ' e n c h a î n e m e n t et d e la m e r v e i l l e u s e o r g a n i s a tion d e tous les êtres créés l ' u n en v u e d e l'autre, arrive nécess a i r e m e n t à l ' i d é e et à la c e r t i t u d e d e l ' e x i s t e n c e d ' u n E t r e s u p r ê m e qui, d a n s son intelligence infinie, a c o o r d o n n é tout, et qui dirige, c o m m e p r o v i d e n c e s u p r ê m e , la vie d e s h o m m e s , en c o n c i l i a n t l e u r l i b e r t é a v e c le p l a n p r o v i d e n t i e l d e l ' u n i v e r s . L a vraie philosophie, celle qui ne s'arrête p a s à la surface des choses, m a i s qui s'élève a u dernier pincipe, ne peut p a s être a n t i r e l i g i e u s e ; elle est, a u c o n t r a i r e , le p l u s f e r m e a p p u i d e la r e l i g i o n , p u i s q u ' e l l e lui d o n n e u n e b a s e r a t i o n n e l l e , l a r e n d ainsi plus accessible a u x intelligences et l'élève au-dessus de t o u t e s les a t t a q u e s . T o u t e f o i s , la p h i l o s o p h i e f o u r n i t s e u l e m e n t la d é m o n s t r a t i o n des vérités principales sur lesquelles est b a s é e t o u t e r e l i g i o n et a u x q u e l l e s s ' a t t a c h e t o u t s e n t i m e n t r e l i g i e u x ; elle m e t hors d e d o u t e l'existence d e D i e u c o m m e intelligence s u p r ê m e , c o m m e p r o v i d e n c e d o u é e d e toutes les qualités m o r a l e s ; elle e n s e i g n e la liberté et la r e s p o n s a b i l i t é m o r a l e d e l ' h o m m e ; elle p r o c l a m e , d e plus, u n e vie f u t u r e réglée p a r la justice d i v i n e , , , L a p h i l o s o p h i e n e p e u t s ' i r n m i s c ç r d a n s les
— 213 — cultes ou les d o g m e s particuliers ; elle p r o f e s s e u n respect prof o n d p o u r t o u s c e u x qui r e n f e r m e n t les vérités éternelles d e toute religion et qui enseignent de vrais principes m o r a u x pour la c o n d u i t e d e s h o m m e s ; elle les r e g a r d e t o u s c o m r n e d e s m a n i festations d ' u n m ê m e besoin éternel de l'âme, c o m m e des couleurs p a r t i c u l i è r e s q u ' a prises la l u m i è r e d i v i n e , e n d e s c e n d a n t d a n s l ' a t m o s p h è r e terrestre. M a i s la p h i l o s o p h i e n e peut se teindre d ' a u c u n e d e ces diverses c o u l e u r s ; elle p u i s e ses doctrin e s à la s o u r c e p r e m i è r e d e t o u t e v é r i t é , d a n s l ' e s p r i t , d a n s la r a i s o n , d o n et i m a g e d e la d i v i n i t é d a n s l ' h o m m e . . . C ' e s t p o u r rétablir, surtout d a n s les n o u v e l l e s g é n é r a t i o n s , le v r a i s e n t i m e n t r e l i g i e u x , e n l ' é c l a i r a n t et e n le p u r i f i a n t , q u e l a p h i l o s o p h i e doit prêter son p u i s s a n t concours, e n d é v e l o p p a n t scientifiquem e n t , a v e c m é t h o d e , les vérités é t e r n e l l e s d e t o u t e religion (I). Z o o a l s w e zien, bestaat er geen principieel verschil tusschen het t h é i s m e e n het spiritualisme. D e eerste richting begint met God, die de volkomenheid van de menschelijke denkvermogens w a a r b o r g t , d e a n d e r e zal z o n d e r G o d d e v o l t r e f f e l i j k h e i d v a n d e r e d e bev^^ijzen, m a a r z a l d e V o o r z i e n i g h e i d t r a c h t e n t e r u g t e v i n d e n d o o r h e t n a d e n k e n o v e r d e e e r s t e o o r z a a k v a n al h e t geschapene. H e t t h é i s m e e n h e t r a t i o n a l i s t i s c h s p i r i t u a l i s m e z e t t e n al e e n stap vooruit o p d e n w e g v a n het vrije onderzoek. Z i j verlaten d e h e t e r o n o m i e d e r k e n n i s v e r m o g e n s , zij v e r w e r p e n ieder gezagsbewijs e n willen een w e r e l d b e s c h o u w i n g o p b o u w e n die alleen o p d e r e d e s t e u n t . M a a r toch, als w e b e t e r d e z e richtingen o n d e r z o e k e n , zien w e dat deze zoo g e n a a m d e rationalistische neigingen n a a r het m o d e l v a n de dogmatische leerstellingen g e v o r m d zijn. D e r e d e w o r d t , o m zoo te z e g g e n , a a n g e z i e n als e e n n i e u w e bijbel, als e e n b o e k w a a r u i t m e n d e w a a r h e i d lezen k a n d o o r m i d d e l v a n o v e r w e g i n g e n i n t r o s p e c t i e . D e r e d e is d e goddelijke o p e n b a r i n g a a n heel het menschelijke geslacht van d e totale en definitieve w a a r h e i d . Ieder m e n s c h bezit een n a t u u r l i j k e b i j b e l . H e t is v o l d o e n d e h a a r a a n d a c h t i g t e l e z e n , o m m e e s t e r v a n d e w a a r h e i d te w o r d e n . E n m e n w e e t d a t m e n het zoo d i e r b a r e g o e d bezit, door het gevoel v a n e v i d e n t i e dat de w a a r h e i d altijd vergezelt. (1) Geciteerd door VANDERKISDERE, in L'Cniversitc de Unircllea. 1834-84. hlz. 41.
— 214 — T u s s c h e n de rationalistische en de christelijke opvatting der w a a r h e i d b e s t a a t er geen grooter verschil als tusschen twee regeeringsvormen, zooals de démocratie e n de absolute monarc h i e ; e n n i e t a l l e e n k a n m e n d e n o v e r g a n g v a n d e l a a t s t e tôt d e e e r s t e h e e l g o e d v e r v o l g e n , m a a r m e n ziet n o g d e g e m e e n z a m e trekken dezer opvattingen. Allebei gelooven a a n het bestaan eener definitieve en onveranderlijke waarheid aan de m e n s c h e i d b e k e n d g e m a a k t hetzij door m i d d e l v a n e e n profeet of e e n a n d e r d o o r G o d b e z i e l d w e z e n , h e t z i j d o o r m i d d e l v a n d e rede, die o n d e r aile leden v a n het m e n s c h e l i j k e geslacht op g e l i j k e m a t e v e r d e e l d is. I n h e t e e r s t e g e v a l is h e t n o o d i g d e n profeet te wettigen o m v a n d e w a a r h e i d zijner uitingen zeker te z i j n ; i n h e t t w e e d e , m o e t i e d e r e w a a r h e i d d e n s t e m p e l d r a g e n v a n het evidentiegevoel dat haar vergezelt. Ongelukkigerwijze h e b b e n d e v a l s c h e p r o f e t e n d e r g o d s d i e n s t in h e t spiritualistisch r a t i o n a l i s m e d e v a l s c h e evidenties tôt t e g e n h a n g e r . O m t r e n t e e n h a l v e e e u w geleden k w a m als reactie d a a r t e g e n het m a t é r i a l i s m e als k a m p i o e n v a n het vrije o n d e r z o e k op. H e t ontzegde d e n vertegenwoordigers v a n iedere andere richting het recht in het n a a m v a n d e vrije g e d a c h t e o p te t r e d e n . D e z e w e r d e n als r e a c t i o n n a i r e n , zelfs als h u i c h e l a a r s u i t g e s c h o l d e n ; m e n w i l d e a a n h u n o p r e c h t h e i d niet g e l o o v e n , m e n w i l d e h u n v e r k l a r i n g e n niet a a n h o o r e n . H e t m a t é r i a l i s m e k e n d e zich het m o n o p o l i e v a n het vrije onderzoek toe, gelukkig niet voor lang. Z u l k e e n v e r w a r r i n g k o n n i e t d u r e n . H e t is n i e t v o l d o e n d e t e g e n één d o g m a o p te treden, o m het recht te verkijgen e e n a n d e r d o g m a o p te d r i n g e n . E n w e k u n n e n e e n leer die zich als d e w a a r h e i d a a n k o n d i g t , niet a n d e r s d a n als e e n d o g m a b e s c h o u w e n . H e t v r i j e o n d e r z o e k is g e e n s t e l s e l : h e t is e e n m é t h o d e d i e juist d a a r i n b e s t a a t d a t zij g e e n d e f i n i t i e v e stelsels e r k e n t . H e t materialistisch e m p i r i s m e h a d e v e n m i n recht het vrije onderzoek te b e l e m m e r e n , als het spiritualistisch rationalisme. M a a r op het oogenblik dat w e de rede en de zinnelijke aans c h o u w i n g in t w i j f e l t r e k k e n , h e b b e n w e al m e t i n n e r l i j k e kritiek te d o e n . H e t vrije o n d e r z o e k , in dit s t a d i u m v a n zijn ontw i k k e l i n g , is g e e n e m a n c i p a t i e b e g i n s e l m e e r : h e t w o r d t e e n dialectisch beginsel. H e t gaat niet m e e r o m d e v e r w e r p i n g v a n e e n of a n d e r g e z a g i n h e t g e e s t e l i j k e l e v e n , m a a r o m e e n d i e p gaander en verfijnder gebruik der kennisbronnen die we, alhoe-
— 215 — w e l b e p e r k t , t o c h in o n z e r e d e n e e r i n g e n zuUen b l i j v e n a a n nemen. T e g e n o v e r het k l a s s i e k e r a t i o n a l i s m e zullen w e iets a n d e r s stellen d a n d e C a r t e s i a a n s c h e t w i j f e l . D e s c a r t e s b e t w i j f e l d e iedere w a a r h e i d die zich niet d o o r h a a r klaarblijkelijkheid opdrong, en n a m als o n o m s t o o t e l i j k critérium der w a a r h e i d d e r a t i o n e e l e e v i d e n t i e a a n . W e z u l l e n t r a c h t e n te t o o n e n d a t dit c r i t é r i u m , z o o w a a r d e v o l h e t z i j , t o c h n i e t o n f e i l b a a r is ; e n n o g m e e r : d a t er e e n c r i t é r i u m b e s t a a t , d a t ons o o k g e e n a b s o l u t e w a a r h e i d levert, e n dat w e t o c h b o v e n d e rationeele evidentie stellen. O m dit te b e w i j z e n , zullen w e het v o o r b e e l d v a n D e s c a r t e s volgen, m a a r in t e g e n g e s t e l d e richting. Descartes n a m , n a het vinden v a n een eerste w a a r h e i d , als grondregel de m é t h o d e a a n d i e h e m toeliet die w a a r h e i d te o n t d e k k e n . Z o o g e r a a k t e hij a a n zijn evidentiecriterium. W i j zullen ons a f v r a g e n h o e het g e b e u r d e dat m e n e e n s t e m m i g e e n oordeel verwierp dat als klaarblijkelijke waarheid gold en nu nog évident schijnt ; w e zullen d a n als z e k e r d e r k e n n i s b r o n d e z e a a n n e m e n die o n s in s t a a t s t e l d e e e n r a t i o n e e l é v i d e n t e w a a r h e i d te v e r w e r p e n . W e zullen zeker geen w a a r h e i d vinden die ons een sterker e v i d e n t i e g e v o e l s c h e n k e n zal d a n d e logische g r o n d r e g e l s . W i l m e n een voorbeeld geven v a n w a a r h e i d e n die door h u n klaarblijkelijk k a r a k t e r zich zelve o p d r i n g e n e n door allen a a n g e n o m e n w o r d e n , d a n zal m e n m o e i l i j k iets a n d e r s d a n d e g r o n d w a a r h e i d e n der logica k u n n e n n a a r voren brengen. E n toch h e b b e n d e p a r a d o x e n d i e m e n in d e logica g e v o r m d h a d , e n voornamelijk het Russelsche paradox, de mogelijkheid geopenb a a r d o m uit het k l a s s i e k e stelsel d e r logica e e n c o n t r a d i c t i e af t e l e i d e n . R u s s e l l is e r i n g e s l a a g d v a n h e t m e e s t v o l m a a k t e logische stelsel, d a t e e n h a l v e e e u w g e l e d e n door d e n D u i t s c h e n logicus G o t t l o b F r e g e o p g e s t e l d w e r d , e e n oordeel e n zijn n e g a t i e af t e l e i d e n . D e z e a f l e i d i n g is o n o m s t o o t e l i j k b e w e z e n , z o n d e r d a t m e n d a a r b i j zijn t o e v l u c h t g e n o m e n h e e f t tôt intuitie. D i t k o n juist h i e r d o o r g e s c h i e d e n , wijl het stelsel v a n F r e g e e e n dergelijk b e w i j s toeliet, d a a r deze logicus het meest g e f o r m a l i s e e r d e l o g i s c h e s y s t e e m s c h i e p d a t tôt d i e n tijd bestond.
— 216 — W a a r i n b e s t a a t d e formalisatie v a n e e n logisch stelsel ? D a a r i n d a t al z i j n b e w i j z e n g e c o n t r o l e e r d k u n n e n w o r d e n z o n d e r dat m e n e e n b e r o e p hoeft te d o e n o p d e beteekenis v a n de s y m b o l e n d i e m e n in h e t b e w i j s b e g r u i k t , ja zelfs z o n d e r d a t m e n d i e s 3 ' m b o l e n b e g r i j p t . H e t is v o l d o e n d e d e b e w i j s r e g e l s te k e n n e n o m d e n a u w k e u r i g h e i d v a n het b e w i j s te k u n n e n n a g a a n . H e t doorvoeren van zulk een formeel bewijs door R u s s e l l d w o n g F r e g e zijn stelsel te v e r a n d e r e n , w a a r v a n toch aile deelen rationeel évident w a r e n : hij moest hetzij een klaarblijkelijk a x i o m a hetzij e e n klaarblijkelijke afleidingsregel verwerpen. H e t f e i t d a t h e t m o g e l i j k is e e n f o r m e e l e t e g e n s t r i j d i g h e i d v a n e e n a x i o m a t i s c h s t e l s e l af t e l e i d e n , d w i n g t z e l f s d e n s t e r k s t e n a a n h a n g e r d e r r a t i o n e e l e e v i d e n t i e dit stelsel te v e r w e r p e n , h o e k l a a r b l i j k e l i j k h e t o o k z i j . W e h e b b e n d u s e e n s t e r k e r g e l o o f in een bewijs w a a r v a n w e aile schakels door de zinnelijke aans c h o u w i n g k u n n e n v o l g e n d a n in e e n r a t i o n e e l é v i d e n t e w a a r heid. W e m o e t e n dus altljd trachten ons evidentiegevoel a a n de w a a r n e m i n g te toetsen ; w e zullen d e zoo getoetste o o r d e e l e n als g e g r o n d e r b e s c h o u w e n d a n d e g e n e d i e o n s e n k e l d o o r h u n evidentie vertroiiwen inboezemen. E n t o c h is d e z i n n e l i j k e a a n s c h o u w i n g o o k n i e t b o v e n e l k e k r i t i e k v e r h e v e n . H e t is w e l w a a r d a t w e o n z e w a a r n e m i n g e n m o e i l i j k in t w i j f e l k u n n e n t r e k k e n . M a a r h e t is v o l d o e n d e d a t w e m e t w o o r d e n p r o b e e r e n uit te d r u k k e n , w a t w e m e t onze z i n n e n w a a r n e m e n , o p d a t e r al o n z e k e r h e i d o n t s t a a t . H i e r , v o o r m i j , s t a a t e e n l e s s e n a a r . Ik o n t v a n g , a l s ik in z i j n r i c h t i n g k i j k , e e n m e n i g t e v e r s c h i l l e n d e w a a r n e m i n g e n : ik zie k l e u r e n , vorm e n ; il v o e l e e n h a r d h e i d o n d e r m i j n v i n g e r s . T r a c h t i k m i j n w a a r n e m i n g e n t e b e s c h r i j v e n , d a n t w i j f e l i k e r r e e d s a a n of m i j n w o o r d e n g o e d m i j n i n d r u k k e n w e e r g e v e n . W e l l i c h t , zult g e m i j z e g e n , k o m t d i t o m d a t ik m i j in e e n k w a l i t a t i e v e w i j z e u i t d r u k k e n w i l , e n ik z a l v e e l n a u w k e u r i g e r d o o r m i d d e l v a n kwantitatieve gegevens mijn ervaring kunnen weergeven. Zelfs i n d e g e v a l l e n w a a r d i t m o g e l i j k is, z u l l e n w e o n z e w a a r n e m i n gen alleen b e n a d e r e n d k u n n e n u i t d r u k k e n , al n a a r d e n a u w k e u r i g h e i d onzer m a a t i n s t r u m e n t e n . E n d a n zijn er n o g a n d e r e r e d e n e n d i e tôt v e r g i s s i n g l e i d e n . M i j n w a a r n e m i n g s o o r d e e l
— 217 — heeft alleen w e t e n s c h a p p e l i j k e w a a r d e aïs het ook a n d e r e n dienen kan. H e t moet, o m de spreekwijze van de neopositivist e n t e g e b r u i k e n , i n t e r s u b j e c t i e f z i j n , e n in d e n o v e r g a n g v a n het s u b j e c t i e v e n a a r het i n t e r s u b j e c t i e v e zijn er vele m o g e l i j k heiden die ons op e e n d w a a l s p o o r k u n n e n brengen. Laten w e ter zijde al d e g e v a l l e n v a n z i n s b e g o o c h e l i n g , v a n w a a r n e m i n g in a b n o r m a l e n t o e s t a n d , o n d e r i n v l o e d v a n d r a n k . r o o k e n e n d e s g e l i j k e n . N e m e n w e e e n<( n o r m a l e » w a a r n e m i n g a a n . Z e l f s d a n is e e n o n n a u w k e u r i g h e i d , d i e w e a a n d e h o e d a n i g h e i d onzer zinnen m o e t e n toeschrijven, niet alleen mogelijk, m a a r ook zeker. A l s w e onze w a a r n e m i n g als intersubjectief geldig b e s c h o u w e n , vergissen w e ons o p zulk een wijze, dat d e wetens c h a p onze d w a l i n g r a m e n k a n . E n zijn w e d a n zeker dat w e al d e o m s t a n d i g h e i d e n a a n g e g e v e n h e b b e n d i e o p o n z e w a a r n e m i n g invloed k o n d e n uitoefenen ? W e vinden dus geen oordeel waaraan w e absolute waarheid zouden kunnen toekennen. W e kennen geen onomstootelijke, definitieve w a a r h e d e n ; w e kennen alleen waarschijnlijkheid. Deze waarschijnlijkheid k a n ons een p r a k t i s c h e z e k e r h e i d g e v e n , m a a r d e z e z e k e r h e i d is g e e n n o o d z a k e l i j k h e i d . A i l e s m a g o n d e r z o c h t w o r d e n . W e k u n n e n niet m e e r het vrije onderzoek als e e n m é t h o d e b e s c h o u w e n die ons v e r o o r l o o f t e e n g e z a g s b e w i j s te v e r w e r p e n in n a a m v a n e e n , a n d e r e k e n n i s b r o n die ons. dit m a a l , een definitieve w a a r h e i d zou leveren. W e k u n n e n slechts b e w e r e n dat er k e n n i s b r o n n e n zijn, die ons h y p o t h e s e n leveren die waarschijnlijker zijn dan a n d e r e , d i e b e t e r p a s s e n in h e t l e v e n d s y s t e e m v a n d e w o r dende wetenschap. D e tegenwoordige richtingen van de moderne, zoowel deductieve als i n d u c t i e v e , w e t e n s c h a p p e n stellen o p het eerste plan het waarheidscriterium der zinnelijke aanschouwing, b o v e n dat van de rationeele klaarblijkelijkheid. Er kan geen beter bewijs daarvoor gegeven worden dan de neigingen van de hedendaags c h e logica, w e t e n s c h a p die altijd gegolden heeft als het terrein bij uitnemendheid, waarin de abstracte rede haar toepassing v o n d . D e b e w i j z e n die o n s d e f o r m e e l e logica levert, s c h e n k e n ons het m a x i m u m van n a u w k e u r i g h e i d , en geven ons o o k de h o o g s t e z e k e r h e i d d i e i n d e w e t e n s c h a p m o g e l i j k is, d a a r z e gansch op onze zinnelijke a a n s c h o u w i n g steunen.
— 218 — Z u l k e e n f o r m e e l stelsel b e g i n t m e t e e n a a n t a l a x i o m a ' s o p t e g e v e n d i e , i e d e r , uit e e n r e c h t l i j n i g g e o r d e n d e s é r i e t e e k e n s bestaat. D a n w o r d e n er transformatieregels a a n g e g e v e n die w e gebruiken k u n n e n o m van de a x i o m a ' s andere linéaire teekenc o m b i n a t i e s af t e l e i d e n . O m e e n b e w i j s v o e r i n g t e v o l g e n , k u n nen w e heelemaal van de beteekenis der teekens afzien, en o n s a l l e e n v a n het feit v e r g e w i s s e n d a t d e a f l e i d i n g s r e g e l s stipt n a g e k o m e n zijn. In d e i n d u c t i e v e w e t e n s c h a p k u n n e n w e nooit tôt zulk e e n g r a a d v a n z e k e r h e i d k o m e n als in d e d e d u c t i e v e , w a n t d e w a a r n e m i n g k a n m a a r gedeeltelijk, in v e r s c h i l l e n d e m a t e overig e n s , d e w a a r h e i d v a n o n z e a l g e m e e n e o o r d e e l e n of w e t t e n bevestigen. M a a r toch zijn er geen w e t e n s c h a p p e l i j k e wetten d i e niet in b e t r e k k i n g s t a a n tôt o n z e w a a r n e m i n g , z o o d a t d e zinnelijke a a n s c h o u w i n g deze h o e g e n a a m d niet v e r z w a k k e n n o c h bevestigen kan. O o r d e e l e n d i e in g e e n b e t r e k k i n g tôt d e z i n n e l i j k e w a a r n e m i n g s t a a n z i j n o n w e t e n s c h a p p e l i j k . E e n b e w e r i n g z o o a l s (( h e t r i j k d e r i d e ë e n is w e r k e l i j k e r d a n d a t d e r w a a r n e m i n g » k a n slechts als e e n u i t d r u k k i n g v a n o n s gevoelsleven b e s c h o u w d w o r d e n . Z o u d e n w e e e n vrij o n d e r z o e k a a n g a a n d e zulke b e w e ringen m o e t e n instellen, zoo w a r e onze eerste taak h u n een b e t e e k e n i s te g e v e n , dus ze zoo te b e p a l e n dat ze m e t ons w a a r n e m i n g s v e r m o g e n in v e r b i n d i n g k o m e n . E n d a n e e r s t z o u e e n o n d e r z o e k o v e r h u n m e e r of m i n d e r g r o o t e w a a r s c h i j n l i j k h e i d e e n i g e n z i n k r i j g e n . Z o o l a n g d i t n i e t g e d a a n is, k u n n e n zulke b e w e r i n g e n alleen, gelijk m u z i k a l e n o t e n , als uiting v a n e e n g e m o e d s b e w e g i n g gelden, m a a r ze h e b b e n niets m e t w a a r heid e n logica g e m e e n z a a m . D e z e k o r t e a n a l y s e leidt o n s tôt d e c o n c l u s i e d a t het beginsel van het vrije onderzoek een bevrijdingsbeginsel w a s zoolang h e t g i n g e e n g e z a g in n a a m v a n e e n a n d e r g e z a g te v e r w e r p e n . M a a r voor h e m die aile gezagsbewijzen v a n d e h a n d wijst, w o r d t het tôt e e n g r o n d s l a g v a n m e e r l o g i s c h e n a a r d . H e t m o d e r n e vrije o n d e r z o e k richt e r ' z i c h d u s niet m e e r o p d o g m a tische d e n k w i j z e n v a n a n d e r e n d o o r n i e u w e d o g m a s te bestrijd e n . H e t wil d e r e d e n e n b e s t u d e e r e n die er o n s toe leiden b e p a a l d e o o r d e e l e n als w a a r s c h i j n l i j k e n b e p a a l d e m e t h o d e n
— 219 — a l s v r u c h t b a a r t e b e s c h o u w e n . E n d a t is j u i s t d e t a a k d e r l o g i c a en der methodenleer die s a m e n een organisch geheel vormen. A l s positief b e g i n s e l t r a c h t het vrije o n d e r z o e k te b e g r i j p e n e n t e b e w i j z e n ; d a a r i n is d e l o g i c a z i j n m e e s t e r e n z i j n g i d s , w a n t h e t is h a a r t a a k e e n t h é o r i e v a n d e b e t e e k e n i s d e r w o o r d e n e n v a n e e n s t r e n g e b e w i j s v o e r i n g te o n t w i k k e l e n . D e l o g i c a z o n d e r h e t v r i j e o n d e r z o e k is n i e t m e e r d a n e e n l e e g e v o r m ; h e t v r i j e o n d e r z o e k z o n d e r d e l o g i c a is m a a r e e n v a a g ideaal. A l l e e n te z a m e n k u n n e n ze ons streven v e r w e z e n l i j ken « door de vrijheid n a a r d e wetenschap. door de w e t e n s c h a p n a a r d e v r i j h e i d ».
Imprim. Médicale et Scientifique, 8. JL. M, rue Botanique, Bruxelles. Direct. : P. Biizec. 79, hii du Jubilé, Bruiellen.
